Adhyaya 101

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति योधलक्षणादिकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। किंशीलाः किंसमुत्थानाः कथंरूपाश्च भारत। किंसन्नाहाः कथंशस्त्रा जनाः स्युः संयुगे नृपाः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati yodhalakṣaṇādikathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kiṃśīlāḥ kiṃsamutthānāḥ kathaṃrūpāśca bhārata| kiṃsannāhāḥ kathaṃśastrā janāḥ syuḥ saṃyuge nṛpāḥ||

Verse 2

भीष्म उवाच। यथाचरितमेवात्र शस्त्रं पत्रं विधीयते। आचाराद्धीह पुरुषस्तथा कर्मसु वर्तते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकाधिकशततमोऽध्यायः।। 101।।

bhīṣma uvāca| yathācaritamevātra śastraṃ patraṃ vidhīyate| ācārāddhīha puruṣastathā karmasu vartate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 101||

Verse 3

गान्धाराः सिन्धुसौवीरा नखरप्रासयोधिनः। अभीरवः सुबलिनस्तद्वलं सर्वपारगम्।।

gāndhārāḥ sindhusauvīrā nakharaprāsayodhinaḥ| abhīravaḥ subalinastadvalaṃ sarvapāragam||

Verse 4

सर्वशस्त्रेषु कुशलाः सत्ववन्तो ह्युशीनराः। प्राच्या मातङ्गयुद्धेषु कुशलाः कूटयोधिनः।।

sarvaśastreṣu kuśalāḥ satvavanto hyuśīnarāḥ| prācyā mātaṅgayuddheṣu kuśalāḥ kūṭayodhinaḥ||

Verse 5

तथा यवनकाम्भोजा मधुरामभितश्च ये। एतेऽश्वयुद्धकुशला दाक्षिणात्याऽसिचर्मिणः। सर्वत्र शूरा जायन्ते महासत्वा महाबलाः।। आचरितं कुलदेशाचारागतम्। पत्रं वाहनम्।।

tathā yavanakāmbhojā madhurāmabhitaśca ye| ete'śvayuddhakuśalā dākṣiṇātyā'sicarmiṇaḥ| sarvatra śūrā jāyante mahāsatvā mahābalāḥ|| ācaritaṃ kuladeśācārāgatam| patraṃ vāhanam||

Verse 6

आवन्तिका महाशूराश्चतुरङ्गे च मालवाः। एकोऽपि हि सहस्रस्य तिष्ठत्यभिमुखो रणे।।

āvantikā mahāśūrāścaturaṅge ca mālavāḥ| eko'pi hi sahasrasya tiṣṭhatyabhimukho raṇe||

Verse 7

प्रायो देशाः समुद्दिष्टा लक्षणानि तु मे शृणु।।

prāyo deśāḥ samuddiṣṭā lakṣaṇāni tu me śṛṇu||

Verse 8

सिंहशार्दूलवाङ्गेत्राः सिंहशार्दूलगामिनः। पारावतकुलिङ्गाक्षाः सर्वे शूराः प्रमाथिनः। दाक्षिणात्या असिचर्मिण इति च्छेदः।।

siṃhaśārdūlavāṅgetrāḥ siṃhaśārdūlagāminaḥ| pārāvatakuliṅgākṣāḥ sarve śūrāḥ pramāthinaḥ| dākṣiṇātyā asicarmiṇa iti cchedaḥ||

Verse 9

मृगस्वरा द्वीपिनेत्रा ऋषभाक्षास्तथा परे। प्रमाथिनश्च मन्द्राश्च क्रोधनाः किङ्किणीस्वनाः।।

mṛgasvarā dvīpinetrā ṛṣabhākṣāstathā pare| pramāthinaśca mandrāśca krodhanāḥ kiṅkiṇīsvanāḥ||

Verse 10

मेघस्वनाः क्रूरमुखाः केचिच्च कलनिस्वनाः। जिह्मनासाग्रजिह्वाश्च दूरगा दूरपातिनः।। कुलिङ्गाक्षाः कुलिङ्गः सर्पः।।

meghasvanāḥ krūramukhāḥ kecicca kalanisvanāḥ| jihmanāsāgrajihvāśca dūragā dūrapātinaḥ|| kuliṅgākṣāḥ kuliṅgaḥ sarpaḥ||

Verse 11

बिडालकुब्जाः स्तब्धाक्षास्तनुकेशास्तनुत्वचः। शीघ्राश्चपलचित्ताश्च ते भवन्ति दुरासदाः।।

biḍālakubjāḥ stabdhākṣāstanukeśāstanutvacaḥ| śīghrāścapalacittāśca te bhavanti durāsadāḥ||

Verse 12

गौरा निमीलिताः केचिन्मृदुप्रकृतयस्तथा। तुरङ्गगतिनिर्घोषास्ते नराः पारयिष्णवः।।

gaurā nimīlitāḥ kecinmṛduprakṛtayastathā| turaṅgagatinirghoṣāste narāḥ pārayiṣṇavaḥ||

Verse 13

सुसंहताः प्रतनवो व्यूढोरस्काः सुसंस्थिताः। प्रवादितेषु कुप्यन्ति हृष्यन्ति कलद्देषु च।।

susaṃhatāḥ pratanavo vyūḍhoraskāḥ susaṃsthitāḥ| pravāditeṣu kupyanti hṛṣyanti kaladdeṣu ca||

Verse 14

गम्भीराक्षा निसृष्टाक्षाः पिङ्गाक्षा भ्रुकुटीमुखाः। नकुलाक्षास्तथा चैव सर्वे शूरास्तनुत्यजः।।

gambhīrākṣā nisṛṣṭākṣāḥ piṅgākṣā bhrukuṭīmukhāḥ| nakulākṣāstathā caiva sarve śūrāstanutyajaḥ||

Verse 15

जिह्नाक्षाः प्रललाटाश्च निर्मांसहनवोऽव्यथाः। वक्रबाह्वङ्गुलीसक्थाः कृशा धमनिसंतताः।। जिह्मनाः सानुजङ्घाश्चेति थ. पाठः।।

jihnākṣāḥ pralalāṭāśca nirmāṃsahanavo'vyathāḥ| vakrabāhvaṅgulīsakthāḥ kṛśā dhamanisaṃtatāḥ|| jihmanāḥ sānujaṅghāśceti tha. pāṭhaḥ||

Verse 16

प्रविशन्ति च वेगेन सांपराये ह्युपस्थिते। वारणा इव संमत्तास्ते भवन्ति दुरासदाः।।

praviśanti ca vegena sāṃparāye hyupasthite| vāraṇā iva saṃmattāste bhavanti durāsadāḥ||

Verse 17

दीप्तस्फुटितकेशान्ताः स्थूलपार्श्वहनूमुखाः। उन्नतांसाः पृथुग्रीवा विकटाः स्थूलपिण्डिकाः।। प्रललाटाः उन्नतकपालाः।।

dīptasphuṭitakeśāntāḥ sthūlapārśvahanūmukhāḥ| unnatāṃsāḥ pṛthugrīvā vikaṭāḥ sthūlapiṇḍikāḥ|| pralalāṭāḥ unnatakapālāḥ||

Verse 18

उद्बन्धा इव सुग्रीवा विनताविहगा इव। पिण्डशीर्षातिवक्राश्च पृषदंशमुखास्तथा।। दीप्तः पिङ्गलः। पिण्डिकाः जानुनोरधः पश्चाद्भागाः।।

udbandhā iva sugrīvā vinatāvihagā iva| piṇḍaśīrṣātivakrāśca pṛṣadaṃśamukhāstathā|| dīptaḥ piṅgalaḥ| piṇḍikāḥ jānunoradhaḥ paścādbhāgāḥ||

Verse 19

अग्रस्वरा मन्युमन्तो युद्धेष्वारावसारिणः। अधर्मज्ञाऽवलिप्ताश्च घोरा रौद्रप्रदर्शनाः।।

agrasvarā manyumanto yuddheṣvārāvasāriṇaḥ| adharmajñā'valiptāśca ghorā raudrapradarśanāḥ||

Verse 20

त्यक्तात्मानः सर्व एते उदग्रा ह्यनिवर्तिनः। पुरस्कार्याः सदा सैन्ये हन्यन्ते घ्नन्ति चापि ते।।

tyaktātmānaḥ sarva ete udagrā hyanivartinaḥ| puraskāryāḥ sadā sainye hanyante ghnanti cāpi te||

Verse 21

अधार्मिका भिन्नवृत्ताः सान्त्वेनैषां पराभवः। एवमेव प्रदूष्यन्ते राज्ञोऽप्येते ह्यभीक्ष्णशः।। सुग्रीवा वासुदेवाश्वाः। विनताविहगाः गण्डाः। पिण्डशीर्षाः वृत्तशिरसः। अतिवक्राः विस्तीर्णमुखाः। संधिरार्षः समासो वा।।

adhārmikā bhinnavṛttāḥ sāntvenaiṣāṃ parābhavaḥ| evameva pradūṣyante rājño'pyete hyabhīkṣṇaśaḥ|| sugrīvā vāsudevāśvāḥ| vinatāvihagāḥ gaṇḍāḥ| piṇḍaśīrṣāḥ vṛttaśirasaḥ| ativakrāḥ vistīrṇamukhāḥ| saṃdhirārṣaḥ samāso vā||