Adhyaya 100

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति युद्धकरणप्रकारादिकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ। ईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati yuddhakaraṇaprakārādikathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha| īṣaddharmaṃ prapīḍyāpi tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। सन्त्येव हि स्थिता धर्म उपपत्त्या तथा परे। साध्वाचारतया केचित्तथैवौपयिकादपि।।

bhīṣma uvāca| santyeva hi sthitā dharma upapattyā tathā pare| sādhvācāratayā kecittathaivaupayikādapi||

Verse 3

उपायधर्मान्वक्ष्यामि संसिद्धानर्थसिद्धये। निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः।।

upāyadharmānvakṣyāmi saṃsiddhānarthasiddhaye| nirmaryādā dasyavastu bhavanti paripanthinaḥ||

Verse 4

तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम्। कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तानुपायान्निबोध मे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि शततमोऽध्यायः।। 100।।

teṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmyatha naigamam| kāryāṇāṃ saṃprasiddhyarthaṃ tānupāyānnibodha me|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi śatatamo'dhyāyaḥ|| 100||

Verse 5

उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत। जानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम्।। नैगमं वेदोक्तमुपायम्।।

ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata| jānanvakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām|| naigamaṃ vedoktamupāyam||

Verse 6

अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत। तां राजा विकृतिं जानन्यथाऽमित्रान्प्रबाधते।। वक्रां वक्रयैव नाशयेत्।।

amitrā eva rājānaṃ bhedenopacarantyuta| tāṃ rājā vikṛtiṃ jānanyathā'mitrānprabādhate|| vakrāṃ vakrayaiva nāśayet||

Verse 7

गजानां पार्थ वर्माणि गोवृषाजगराणि च। शल्यकण्टकलोहानि तनुत्राणि मतानि च।। अमित्रानिव तां निकृतिं प्रबाधते बाधेत।।

gajānāṃ pārtha varmāṇi govṛṣājagarāṇi ca| śalyakaṇṭakalohāni tanutrāṇi matāni ca|| amitrāniva tāṃ nikṛtiṃ prabādhate bādheta||

Verse 8

शातपीतानि शस्त्राणि सन्नाहाः पीतलोहकाः। नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ह।।

śātapītāni śastrāṇi sannāhāḥ pītalohakāḥ| nānārañjanaraktāḥ syuḥ patākāḥ ketavaśca ha||

Verse 9

ऋष्टयस्तोमराः खङ्गा निशिताश्च परश्वथाः। फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः।।

ṛṣṭayastomarāḥ khaṅgā niśitāśca paraśvathāḥ| phalakānyatha carmāṇi pratikalpyānyanekaśaḥ||

Verse 10

अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्चयाः। चैत्रे वा मार्गशीर्षे वा सेनायोगः प्रशस्यते।।

abhinītāni śastrāṇi yodhāśca kṛtaniścayāḥ| caitre vā mārgaśīrṣe vā senāyogaḥ praśasyate||

Verse 11

पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तदा। नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत।।

pakvasasyā hi pṛthivī bhavatyambumatī tadā| naivātiśīto nātyuṣṇaḥ kālo bhavati bhārata||

Verse 12

तस्मात्तदा योजयेत परेषां व्यसनेऽथवा। एते हि योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने।।

tasmāttadā yojayeta pareṣāṃ vyasane'thavā| ete hi yogāḥ senāyāḥ praśastāḥ parabādhane||

Verse 13

जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते। चारैः सुविदिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः।।

jalavāṃstṛṇavānmārgaḥ samo gamyaḥ praśasyate| cāraiḥ suviditābhyāsaḥ kuśalairvanagocaraiḥ||

Verse 14

न ह्यरण्यानि शक्यन्ते गन्तुं मृगगणैरिव। तस्मात्सेनासु तानेव योजयन्ति जयार्थिनः।।

na hyaraṇyāni śakyante gantuṃ mṛgagaṇairiva| tasmātsenāsu tāneva yojayanti jayārthinaḥ||

Verse 15

[अग्रतः पुरुषानीकं शक्तं चापि कुलोद्भवम्।] आवासस्तोयवान्मार्गः पर्याकाशः प्रशस्यते।।

[agrataḥ puruṣānīkaṃ śaktaṃ cāpi kulodbhavam|] āvāsastoyavānmārgaḥ paryākāśaḥ praśasyate||

Verse 16

पोषामपसर्पाणां प्रतिघातस्तथा भवेत्। आकाशं हि वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम्।।

poṣāmapasarpāṇāṃ pratighātastathā bhavet| ākāśaṃ hi vanābhyāśe manyante guṇavattaram||

Verse 17

बहुभिर्गुणजातैश्च ये युद्धकुशला जनाः। [उपन्यासो भवेत्तत्र बलानां नातिदूरतः।।]

bahubhirguṇajātaiśca ye yuddhakuśalā janāḥ| [upanyāso bhavettatra balānāṃ nātidūrataḥ||]

Verse 18

उपन्यासोऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम्। हतशत्रुप्रतीघातमापदर्थं परायणम्।।

upanyāso'pasarpāṇāṃ padātīnāṃ ca gūhanam| hataśatrupratīghātamāpadarthaṃ parāyaṇam||

Verse 19

सप्तर्पीन्पृष्ठतः कृत्वा युध्येयुरचला इव। अनेन विधिना शत्रूञ्जिगीषेतापि दुर्जयान्।।

saptarpīnpṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyeyuracalā iva| anena vidhinā śatrūñjigīṣetāpi durjayān||

Verse 20

यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः सोमस्ततो जयः। पूर्वंपूर्वं ज्याय एषां सन्निपाते युधिष्ठिर।।

yato vāyuryataḥ sūryo yataḥ somastato jayaḥ| pūrvaṃpūrvaṃ jyāya eṣāṃ sannipāte yudhiṣṭhira||

Verse 21

अकर्द -मनुदकाममर्यादामलोष्टकाम्। अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः।। गजानां वर्माणि वाणघातत्राणानि। गवादीनां शल्यादीनि।।

akarda -manudakāmamaryādāmaloṣṭakām| aśvabhūmiṃ praśaṃsanti ye yuddhakuśalā janāḥ|| gajānāṃ varmāṇi vāṇaghātatrāṇāni| gavādīnāṃ śalyādīni||

Verse 22

समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यते। नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम्।।

samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ praśasyate| nīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām||

Verse 23

बहुदुर्गा महाकक्षा वेणुवेत्रतिरस्कृता। पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च।।

bahudurgā mahākakṣā veṇuvetratiraskṛtā| padātīnāṃ kṣamā bhūmiḥ parvatopavanāni ca||

Verse 24

पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत। रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते।। अमर्यादां सेतुप्राकारादिहीनाम्।।

padātibahulā senā dṛḍhā bhavati bhārata| rathāśvabahulā senā sudineṣu praśasyate|| amaryādāṃ setuprākārādihīnām||

Verse 25

पदातिनागबहुला प्रावृट्‌काले प्रशस्यते। गुणानेतान्प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत्।। सुदिनेषु वृष्टिवर्जितदिनेषु।।

padātināgabahulā prāvṛṭ‌kāle praśasyate| guṇānetānprasaṃkhyāya deśakālau prayojayet|| sudineṣu vṛṣṭivarjitadineṣu||

Verse 26

एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः। विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक्प्रयोजयन्।। प्रसंख्याय सम्यग्विचार्य।।

evaṃ saṃcintya yo yāti tithinakṣatrapūjitaḥ| vijayaṃ labhate nityaṃ senāṃ samyakprayojayan|| prasaṃkhyāya samyagvicārya||

Verse 27

प्रसुप्तांस्तृषिताञ्श्रान्तान्प्रकीर्णान्नाभिघातयेत्। मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः। अतिक्षिप्तान्व्यतिक्षिप्तान्निहतान्प्रतनूकृतान्।।

prasuptāṃstṛṣitāñśrāntānprakīrṇānnābhighātayet| mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ| atikṣiptānvyatikṣiptānnihatānpratanūkṛtān||

Verse 28

अविस्रब्धान्कृतारम्भानुपन्यासात्प्रतापितान्। बहिश्वरानुपन्यासान्कृतवेश्मानुसारिणः।। तिथौ नक्षत्रे च पूजित आशीर्भिर्योजितः।।

avisrabdhānkṛtārambhānupanyāsātpratāpitān| bahiśvarānupanyāsānkṛtaveśmānusāriṇaḥ|| tithau nakṣatre ca pūjita āśīrbhiryojitaḥ||

Verse 29

पारम्पर्यागते द्वारे ये केचिदनुवर्तिनः। परिचर्यापरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः।। उपन्यासात्सुरुङ्गादिगुप्तोपायात्। बहिस्तृणाद्यर्थं चरतो बहिश्चरानल्पान्। उपन्यासान् तृणाह्याहर्तॄन्।।

pāramparyāgate dvāre ye kecidanuvartinaḥ| paricaryāparoddhāro ye ca kecana valginaḥ|| upanyāsātsuruṅgādiguptopāyāt| bahistṛṇādyarthaṃ carato bahiścarānalpān| upanyāsān tṛṇāhyāhartṝn||

Verse 30

अनीकं ये विभिदन्ति भिन्नं संस्थापयन्ति च। समानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः।। तान्नाभिघातयेदिति प्रपूर्वेण संबन्धः।।

anīkaṃ ye vibhidanti bhinnaṃ saṃsthāpayanti ca| samānāśanapānāste kāryā dviguṇavetanāḥ|| tānnābhighātayediti prapūrveṇa saṃbandhaḥ||

Verse 31

जातिगोत्रं च विज्ञाय कर्म चानुत्तमं शुभम्। समानदेहरक्षार्थे कार्या द्विगुणवेतनाः। त्रिगुणं चतुर्गुणं चैव वेतनं तेषु कारयेत्।।

jātigotraṃ ca vijñāya karma cānuttamaṃ śubham| samānadeharakṣārthe kāryā dviguṇavetanāḥ| triguṇaṃ caturguṇaṃ caiva vetanaṃ teṣu kārayet||

Verse 32

दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा। ततः सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम्।।

daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayastathā| tataḥ sahasrādhipatiṃ kuryācchūramatandritam||

Verse 33

यथा मुख्यान्सन्निपात्य वक्तव्याः संशयामहे। यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम्।। अनीकं परकीयम्।।

yathā mukhyānsannipātya vaktavyāḥ saṃśayāmahe| yathā jayārthaṃ saṃgrāme na jahyāma parasparam|| anīkaṃ parakīyam||

Verse 34

इहैव ते निवर्तन्तां ये च केचन भीरवः। न घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति।।

ihaiva te nivartantāṃ ye ca kecana bhīravaḥ| na ghātayeyuḥ pradaraṃ kurvāṇāstumule sati||

Verse 35

[न सन्निपाते प्रदरं वधं वा कुर्युरीदृशाः।।] आत्मानं च स्वपक्षं च पालयन्हन्ति संयुगे।। सन्निपात्यैकीकृत्य।।

[na sannipāte pradaraṃ vadhaṃ vā kuryurīdṛśāḥ||] ātmānaṃ ca svapakṣaṃ ca pālayanhanti saṃyuge|| sannipātyaikīkṛtya||

Verse 36

अर्थनाशो वधोऽकीर्तिरयशश्च पलायने। अमनोज्ञाऽसुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः।।

arthanāśo vadho'kīrtirayaśaśca palāyane| amanojñā'sukhā vācaḥ puruṣasya palāyataḥ||

Verse 37

प्रतिध्वस्तोष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च। हित्वा पलायमानस्य सहायान्प्राणसंशये। अमित्रैरवरुद्धस्य द्विषतामस्तु नः सदा।। प्रदरं भङ्गम्। वधं वा स्वीयानाम्।।

pratidhvastoṣṭhadantasya nyastasarvāyudhasya ca| hitvā palāyamānasya sahāyānprāṇasaṃśaye| amitrairavaruddhasya dviṣatāmastu naḥ sadā|| pradaraṃ bhaṅgam| vadhaṃ vā svīyānām||

Verse 38

मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्भुखाः। राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह।। नोऽस्मत्संबन्धिनां द्विषतां पुरुषस्य द्रव्यनाशादिकमस्त्विति पूर्वेण सह द्वयोः संबन्धः।।

manuṣyāpasadā hyete ye bhavanti parāṅbhukhāḥ| rāśivardhanamātrāste naiva te pretya no iha|| no'smatsaṃbandhināṃ dviṣatāṃ puruṣasya dravyanāśādikamastviti pūrveṇa saha dvayoḥ saṃbandhaḥ||

Verse 39

अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम्। जयिनस्तु नरास्तात मङ्गलैर्वन्दनेन च।। राशिर्योधसंख्याशरीरं वा तस्य वर्धनाः। वृथाजन्मान इत्यर्थः।।

amitrā hṛṣṭamanasaḥ pratyudyānti palāyinam| jayinastu narāstāta maṅgalairvandanena ca|| rāśiryodhasaṃkhyāśarīraṃ vā tasya vardhanāḥ| vṛthājanmāna ityarthaḥ||

Verse 40

यस्य स्म व्यसने राजन्ननुमोदन्ति शत्रवः। तदसह्यतरं दुःखं मन्यन्ते मरणादपि।।

yasya sma vyasane rājannanumodanti śatravaḥ| tadasahyataraṃ duḥkhaṃ manyante maraṇādapi||

Verse 41

श्रियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च। या भीरूणां पराख्यातिः शूरस्तामधिगच्छति।।

śriyaṃ jānīta dharmasya mūlaṃ sarvasukhasya ca| yā bhīrūṇāṃ parākhyātiḥ śūrastāmadhigacchati||

Verse 42

ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताः। जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्नुयाम च सद्गतिम्।।

te vayaṃ svargamicchantaḥ saṃgrāme tyaktajīvitāḥ| jayanto vadhyamānā vā prāpnuyāma ca sadgatim||

Verse 43

एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताः। अमित्रवाहिनीं वीराः प्रतिगाहन्त्यभीरवः।।

evaṃ saṃśaptaśapathāḥ samabhityaktajīvitāḥ| amitravāhinīṃ vīrāḥ pratigāhantyabhīravaḥ||

Verse 44

अग्रतः पुरुषाऽनीकमसिचर्मवतां भवेत्। पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा।। पलायिनं जयिनः प्रत्युद्यान्ति यत्तदसह्यतरमित्यपकृष्यते।।

agrataḥ puruṣā'nīkamasicarmavatāṃ bhavet| pṛṣṭhataḥ śakaṭānīkaṃ kalatraṃ madhyatastathā|| palāyinaṃ jayinaḥ pratyudyānti yattadasahyataramityapakṛṣyate||

Verse 45

परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम्। अपि तस्मिन्पुरे वृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमाः।।

pareṣāṃ pratighātārthaṃ padātīnāṃ ca gūhanam| api tasminpure vṛddhā bhaveyurye purogamāḥ||

Verse 46

ये पुरस्तादभिमताः सत्ववन्तो मनस्विनः। ते पूर्वमभिवर्तेरंश्चैतानेवेतरे जनाः।।

ye purastādabhimatāḥ satvavanto manasvinaḥ| te pūrvamabhivarteraṃścaitānevetare janāḥ||

Verse 47

अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणामपि यत्नतः। स्कन्धदर्शनमात्रात्तु तिष्ठेयुर्वा समीपतः।। पुरुषा पुरुषाणाम्। विभक्तिलोप आर्षः।।

api coddharṣaṇaṃ kāryaṃ bhīrūṇāmapi yatnataḥ| skandhadarśanamātrāttu tiṣṭheyurvā samīpataḥ|| puruṣā puruṣāṇām| vibhaktilopa ārṣaḥ||

Verse 48

संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून्। सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह।। स्कन्धः समूहः। समूहमात्रार्थं वा तिष्ठेयुः।।

saṃhatānyodhayedalpānkāmaṃ vistārayedbahūn| sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha|| skandhaḥ samūhaḥ| samūhamātrārthaṃ vā tiṣṭheyuḥ||

Verse 49

संप्रयुक्ते निकृष्टे वा सत्यं वा यदि वाऽनृतम्। प्रगृह्य बाहून्क्रोशेत हन्त भग्नाः परे इति।।

saṃprayukte nikṛṣṭe vā satyaṃ vā yadi vā'nṛtam| pragṛhya bāhūnkrośeta hanta bhagnāḥ pare iti||

Verse 50

आगतं मे मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत्। सत्ववन्तो निधावेयुः कुर्वन्तो भैरवान्रवान्।।

āgataṃ me mitrabalaṃ praharadhvamabhītavat| satvavanto nidhāveyuḥ kurvanto bhairavānravān||

Verse 51

क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः क्रकचा गोविषाणिकाः। भेरीमृदङ्गपणवान्नादयेयुश्च जर्झरान्।।

kṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ krakacā goviṣāṇikāḥ| bherīmṛdaṅgapaṇavānnādayeyuśca jarjharān||