Adhyaya 10

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति भीमसेनवचनम्।। 1।। भीम उवाच। श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः। अनुवाकहता बुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि दशमोऽध्यायः।। 10।।

yudhiṣṭhiraṃprati bhīmasenavacanam|| 1|| bhīma uvāca| śrotriyasyeva te rājanmandakasyāvipaścitaḥ| anuvākahatā buddhirnaiṣā tattvārthadarśinī|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi daśamo'dhyāyaḥ|| 10||

Verse 2

आलस्ये कृतचित्तस्य राजधर्मानसूयतः। विनाशे धार्तराष्ट्राणां किं फलं भरतर्षभ।।

ālasye kṛtacittasya rājadharmānasūyataḥ| vināśe dhārtarāṣṭrāṇāṃ kiṃ phalaṃ bharatarṣabha||

Verse 3

क्षमाऽनुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं न विद्यते। क्षात्रमाचरतो मार्गमपि बन्धोस्त्वदन्तरे।। श्रोत्रियस्य वेदपाठकस्य मन्दत्वादेवाविपश्चितोऽर्थज्ञाशून्यस्य। अनुवाकेन नित्यपाठेन हता नष्टा।।

kṣamā'nukampā kāruṇyamānṛśaṃsyaṃ na vidyate| kṣātramācarato mārgamapi bandhostvadantare|| śrotriyasya vedapāṭhakasya mandatvādevāvipaścito'rthajñāśūnyasya| anuvākena nityapāṭhena hatā naṣṭā||

Verse 4

यदीमां भवतो बुद्धिं विद्याम वयमीदृशीम्। शस्त्रं नैव ग्रहीष्यामो न वधिष्याम कंचन।।

yadīmāṃ bhavato buddhiṃ vidyāma vayamīdṛśīm| śastraṃ naiva grahīṣyāmo na vadhiṣyāma kaṃcana||

Verse 5

भैक्षमेवाचरिष्याम शरीरस्याविमोक्षणात्। न चेदं दारुणं युद्धमभविष्यन्महीक्षिताम्।।

bhaikṣamevācariṣyāma śarīrasyāvimokṣaṇāt| na cedaṃ dāruṇaṃ yuddhamabhaviṣyanmahīkṣitām||

Verse 6

प्राणस्यान्नमिदं सर्वमिति वै कवयो विदुः। स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं प्राणस्य भोजनम्।। त्वदन्तरे त्वत्तोऽन्यत्र।।

prāṇasyānnamidaṃ sarvamiti vai kavayo viduḥ| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvaṃ prāṇasya bhojanam|| tvadantare tvatto'nyatra||

Verse 7

आददानस्य चेद्राज्यं ये केचित्परिपन्थिनः। हन्तव्यास्त इति प्राज्ञाः क्षत्रधर्मविदो विदुः।।

ādadānasya cedrājyaṃ ye kecitparipanthinaḥ| hantavyāsta iti prājñāḥ kṣatradharmavido viduḥ||

Verse 8

ते सदोषा हताऽस्माभिरन्नस्य परिपन्थिनः। तान्हत्वा भुङ्क्ष्व धर्मेण युधिष्ठिर महीमिमाम्।। प्राणस्य प्राणवतो बलिष्ठस्येदं सर्वमन्नमिवान्नं भोग्यम्। भोजनं भुज्यते पाल्यते इति व्युत्पत्त्या पालनीयम्।।

te sadoṣā hatā'smābhirannasya paripanthinaḥ| tānhatvā bhuṅkṣva dharmeṇa yudhiṣṭhira mahīmimām|| prāṇasya prāṇavato baliṣṭhasyedaṃ sarvamannamivānnaṃ bhogyam| bhojanaṃ bhujyate pālyate iti vyutpattyā pālanīyam||

Verse 9

यथा हि पुरुषः खात्वा कूपमप्राप्य चोदकम्। पङ्कदिग्धो निवर्तेत् कर्मेदं नस्तथोपमम्।। हतास्माभिरिति संधिरार्षः। हत्वा निघ्नन् त्वं। हन्तेरन्येभ्योऽपि दृश्यत इति क्वनिप् अनुनासिकलोपो ह्रस्वस्येति तुक्। राज्यस्य परिपन्थिन इति झ. पाठः।।

yathā hi puruṣaḥ khātvā kūpamaprāpya codakam| paṅkadigdho nivartet karmedaṃ nastathopamam|| hatāsmābhiriti saṃdhirārṣaḥ| hatvā nighnan tvaṃ| hanteranyebhyo'pi dṛśyata iti kvanip anunāsikalopo hrasvasyeti tuk| rājyasya paripanthina iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 10

यथाऽऽरुह्य महावृक्षमपहृत्य ततो मधु। अप्राश्य निधनं गच्छेत्कर्मेदं नस्तथोपमम्।।

yathā''ruhya mahāvṛkṣamapahṛtya tato madhu| aprāśya nidhanaṃ gacchetkarmedaṃ nastathopamam||

Verse 11

यथा महान्तमध्वानमाशया पुरुषः पतन्। स निराशो निवर्तेत कर्मैतन्नस्तथोपमम्।। तथा तेन प्रकारेणोपमीयत इति तथोपमम्।।

yathā mahāntamadhvānamāśayā puruṣaḥ patan| sa nirāśo nivarteta karmaitannastathopamam|| tathā tena prakāreṇopamīyata iti tathopamam||

Verse 12

यथा शत्रून्घातयित्वा पुरुषः कुरुनन्दन। आत्मानं घातयेत्पश्चात्कर्मेदं नस्तथोपमम्।।

yathā śatrūnghātayitvā puruṣaḥ kurunandana| ātmānaṃ ghātayetpaścātkarmedaṃ nastathopamam||

Verse 13

यथान्नं क्षुधितो लब्ध्वा न भुञ्जीयाद्यदृच्छया। कामी च कामिनीं लब्ध्वा कर्मेदं नस्तथोपमम्।।

yathānnaṃ kṣudhito labdhvā na bhuñjīyādyadṛcchayā| kāmī ca kāminīṃ labdhvā karmedaṃ nastathopamam||

Verse 14

वयमेवात्र गर्ह्या हि यद्वयं मन्दचेतसम्। त्वां राजन्ननुगच्छामो ज्येष्ठोऽयमिति भारत।।

vayamevātra garhyā hi yadvayaṃ mandacetasam| tvāṃ rājannanugacchāmo jyeṣṭho'yamiti bhārata||

Verse 15

वयं हि बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः। क्लीबस्य वाक्ये तिष्ठामो यथैवाशक्तयस्तथा।। पतन् गच्छन्

vayaṃ hi bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ| klībasya vākye tiṣṭhāmo yathaivāśaktayastathā|| patan gacchan

Verse 16

अगतीकगतीनस्मान्नष्टार्थनर्थसिद्धये। कथं वै नानुपश्येयुर्जनाः पश्यत यादृशम्।। अशक्तयः शक्तिहीनाः।।

agatīkagatīnasmānnaṣṭārthanarthasiddhaye| kathaṃ vai nānupaśyeyurjanāḥ paśyata yādṛśam|| aśaktayaḥ śaktihīnāḥ||

Verse 17

आपत्काले हि संन्यासः कर्तव्य इति शिष्यते। जरयाऽभिपरीतेन शत्रुभिर्व्यंसितेन वा।। अगतीकगतीननाथरक्षकान्। दैर्ध्यमार्षम्। एतत् यादृशं मम वचनं तादृशं पश्यत।युक्तमयुक्तं वेति परीक्षयतेत्यर्थः।।

āpatkāle hi saṃnyāsaḥ kartavya iti śiṣyate| jarayā'bhiparītena śatrubhirvyaṃsitena vā|| agatīkagatīnanātharakṣakān| dairdhyamārṣam| etat yādṛśaṃ mama vacanaṃ tādṛśaṃ paśyata|yuktamayuktaṃ veti parīkṣayatetyarthaḥ||

Verse 18

तस्मादिह कृतप्रज्ञास्त्यागं न परिचक्षते। धर्मव्यतिक्रमं चैव मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शिनः।। व्यंसितेन दुर्गतिंप्रापितेन।।

tasmādiha kṛtaprajñāstyāgaṃ na paricakṣate| dharmavyatikramaṃ caiva manyante sūkṣmadarśinaḥ|| vyaṃsitena durgatiṃprāpitena||

Verse 19

कथं तस्मात्समुत्पन्नास्तन्निष्ठास्तदुपाश्रयाः। तदेव निन्दां भाषेयुर्धाता तत्र न गर्ह्यते।। त्यागं संन्यासम्। क्षत्रियस्य मौण्ड्यादिकं निषिद्धं तस्याचरणे धर्मव्यतिक्रमोऽस्त्येवेति भावः।।

kathaṃ tasmātsamutpannāstanniṣṭhāstadupāśrayāḥ| tadeva nindāṃ bhāṣeyurdhātā tatra na garhyate|| tyāgaṃ saṃnyāsam| kṣatriyasya mauṇḍyādikaṃ niṣiddhaṃ tasyācaraṇe dharmavyatikramo'styeveti bhāvaḥ||

Verse 20

श्रिया विहीनैरधनैर्नास्तिकैः संप्रवर्तितम्। वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृत्।। हिंसार्थमुत्पन्ना हिंस्नयोनौ जाताः। हिंसैकजीवनास्तदेव तस्यैव हिंस्नधर्मस्य निन्दां कथं भाषेयुः। कथं वा तत्र धाता तस्य धर्मस्य स्नष्टा न गर्ह्यते न निन्द्यते। धातृविहितत्वात्सहजत्वाच्च नासौ धर्मो निन्द्य इत्यर्थः। तएव भूषयेयुर्ये ते श्रद्धाह्यत्र गर्ह्यते इति द. पाठः।।

śriyā vihīnairadhanairnāstikaiḥ saṃpravartitam| vedavādasya vijñānaṃ satyābhāsamivānṛt|| hiṃsārthamutpannā hiṃsnayonau jātāḥ| hiṃsaikajīvanāstadeva tasyaiva hiṃsnadharmasya nindāṃ kathaṃ bhāṣeyuḥ| kathaṃ vā tatra dhātā tasya dharmasya snaṣṭā na garhyate na nindyate| dhātṛvihitatvātsahajatvācca nāsau dharmo nindya ityarthaḥ| taeva bhūṣayeyurye te śraddhāhyatra garhyate iti da. pāṭhaḥ||

Verse 21

शक्यं तु मौनमास्थाय बिभ्रताऽऽत्मानमात्मना। धर्मच्छझ समास्थाय च्यवितुं न तु जीवितुम्। श्रिया विहीनैरनयैर्नास्तिकैः संप्रकीर्तितम्। वेदाभासमिवाज्ञानमिति थ. पाठः। श्रिया त्रय्या विद्यया विहीनैः। अधनैर्लक्ष्म्या च हीनैः। इदमनृतं संप्रवर्तितम्। वेदयतीति वेदो विधिस्तस्य वादोऽर्थवादस्तत्संबन्धि विज्ञानं संन्यासविधिस्तुत्यर्थं भरतादिकीर्तनं प्रजापतिवपोत्खननवदर्थवादो नतु तावता मौण्ड्ये क्षत्रियस्याधिकारः सिध्यतीति भावः।।

śakyaṃ tu maunamāsthāya bibhratā''tmānamātmanā| dharmacchajha samāsthāya cyavituṃ na tu jīvitum| śriyā vihīnairanayairnāstikaiḥ saṃprakīrtitam| vedābhāsamivājñānamiti tha. pāṭhaḥ| śriyā trayyā vidyayā vihīnaiḥ| adhanairlakṣmyā ca hīnaiḥ| idamanṛtaṃ saṃpravartitam| vedayatīti vedo vidhistasya vādo'rthavādastatsaṃbandhi vijñānaṃ saṃnyāsavidhistutyarthaṃ bharatādikīrtanaṃ prajāpativapotkhananavadarthavādo natu tāvatā mauṇḍye kṣatriyasyādhikāraḥ sidhyatīti bhāvaḥ||

Verse 22

शक्यं पुनररण्येषु सुखमेकेन जीवितुम्। अबिभ्रता पुत्रपौत्रान्देवर्षीनतिथीन्पितॄन्।।

śakyaṃ punararaṇyeṣu sukhamekena jīvitum| abibhratā putrapautrāndevarṣīnatithīnpitṝn||

Verse 23

नेमे मृगाः स्वर्गजितो न वराहा न पक्षिणः। अथान्येन प्रकारेण पुण्यमाहुर्न ते जनाः।।

neme mṛgāḥ svargajito na varāhā na pakṣiṇaḥ| athānyena prakāreṇa puṇyamāhurna te janāḥ||

Verse 24

यदि संन्यासतः सिद्धिं राजा कश्चिदवाप्नुयात्। पर्वताश्च दुमाश्चैव क्षिप्तं सिद्धिमवाप्नुयुः।।

yadi saṃnyāsataḥ siddhiṃ rājā kaścidavāpnuyāt| parvatāśca dumāścaiva kṣiptaṃ siddhimavāpnuyuḥ||

Verse 25

एते हि नित्यसंन्यासा दृश्यन्ते निरुपद्रवाः। अपरिग्रहवन्तश्च सततं ब्रह्मचारिणः।।

ete hi nityasaṃnyāsā dṛśyante nirupadravāḥ| aparigrahavantaśca satataṃ brahmacāriṇaḥ||

Verse 26

अथ चेदात्मभाग्येषु नान्येषां सिद्धिमश्र्नुते। तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मणः।। आत्मानं देहमात्मना स्वेनैव बिभ्रता निश्चलं स्थापयता धर्मच्छझ कपटयोगं आस्थाय च्यवितुं मर्तुमेव शक्यं न जीवितुम्। केवलं प्रणिधानेन शरीरनाशो भवेदित्यर्थः।।

atha cedātmabhāgyeṣu nānyeṣāṃ siddhimaśrnute| tasmātkarmaiva kartavyaṃ nāsti siddhirakarmaṇaḥ|| ātmānaṃ dehamātmanā svenaiva bibhratā niścalaṃ sthāpayatā dharmacchajha kapaṭayogaṃ āsthāya cyavituṃ martumeva śakyaṃ na jīvitum| kevalaṃ praṇidhānena śarīranāśo bhavedityarthaḥ||

Verse 27

औदकाः सृष्टयश्चैव जन्तवः सिद्धिमाप्नुयुः। तेषामात्मैव भर्तव्यो नान्यः कश्चन विद्यते।।

audakāḥ sṛṣṭayaścaiva jantavaḥ siddhimāpnuyuḥ| teṣāmātmaiva bhartavyo nānyaḥ kaścana vidyate||

Verse 28

अवेक्षस्व यथा स्वैः कर्मभिर्व्यापृतं जगत्। तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं न्प्रस्ति सिद्धिरकर्मणः।।

avekṣasva yathā svaiḥ karmabhirvyāpṛtaṃ jagat| tasmātkarmaiva kartavyaṃ nprasti siddhirakarmaṇaḥ||