Adhyaya 11

Verse 1

अर्जुनेन युधिष्ठिरंप्रति गार्हस्थ्यस्य श्रैष्ठ्योपपादनम्।। 1।। अर्जुन उवाच। अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। तापसैः सह संवादं शक्रस्य भरतर्षभ।।

arjunena yudhiṣṭhiraṃprati gārhasthyasya śraiṣṭhyopapādanam|| 1|| arjuna uvāca| atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam| tāpasaiḥ saha saṃvādaṃ śakrasya bharatarṣabha||

Verse 2

शक्यं पुनररण्येषु सुखमेतेन जीवितुम्। केचिद्गृहान्परित्यज्य वनमभ्यागमन्द्विजाः। अजातश्मश्रवो मन्दाः कुले जाताः प्रवव्रजुः।।

śakyaṃ punararaṇyeṣu sukhametena jīvitum| kecidgṛhānparityajya vanamabhyāgamandvijāḥ| ajātaśmaśravo mandāḥ kule jātāḥ pravavrajuḥ||

Verse 3

धर्मोऽयमिति मन्वानाः समृद्धा धर्मचारिणः। त्यक्त्वा भ्रातॄन्पितॄंश्चैव तानिन्द्रोऽन्वकृपायत।।

dharmo'yamiti manvānāḥ samṛddhā dharmacāriṇaḥ| tyaktvā bhrātṝnpitṝṃścaiva tānindro'nvakṛpāyata||

Verse 4

स तान्बभाषे मघवान्पक्षीभूत्वा हिरण्मयः। सुदुष्करं मनुष्यैस्तु यत्कृतं विघसाशिभिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकादशोऽध्यायः।। 11।।

sa tānbabhāṣe maghavānpakṣībhūtvā hiraṇmayaḥ| suduṣkaraṃ manuṣyaistu yatkṛtaṃ vighasāśibhiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekādaśo'dhyāyaḥ|| 11||

Verse 5

पुण्यं भवति कर्मैषां प्रशस्तं चैव जीवितम्। सिद्धार्थास्ते गतिं मुख्यां प्राप्ताः कर्मपरायणाः।।

puṇyaṃ bhavati karmaiṣāṃ praśastaṃ caiva jīvitam| siddhārthāste gatiṃ mukhyāṃ prāptāḥ karmaparāyaṇāḥ||

Verse 6

ऋषय ऊचुः। अहो बतायं शकुनिर्विघसाशान्प्रशंसति। अस्मान्नूनमयं शास्ति वयं च विघसाशिनः।। विघसाशिभिः महायज्ञावशिष्टभोजिभिः।।

ṛṣaya ūcuḥ| aho batāyaṃ śakunirvighasāśānpraśaṃsati| asmānnūnamayaṃ śāsti vayaṃ ca vighasāśinaḥ|| vighasāśibhiḥ mahāyajñāvaśiṣṭabhojibhiḥ||

Verse 7

शकुनिरुवाच। नाहं युष्मान्प्रशंसामि पङ्कदिग्धान्रजस्वलान्। उच्छिष्टभोजिनो मन्दानन्ये वै विघसाशिनः।। शास्ति ज्ञापयति। विघसं शीर्णतृणपर्णफलादिकं तददनशीलास्तु वयमेवातो विघसाशिनिः श्रेयांसः स्म इति मेनिरे इत्यर्थः।।

śakuniruvāca| nāhaṃ yuṣmānpraśaṃsāmi paṅkadigdhānrajasvalān| ucchiṣṭabhojino mandānanye vai vighasāśinaḥ|| śāsti jñāpayati| vighasaṃ śīrṇatṛṇaparṇaphalādikaṃ tadadanaśīlāstu vayamevāto vighasāśiniḥ śreyāṃsaḥ sma iti menire ityarthaḥ||

Verse 8

ऋषय ऊचुः। इदं श्रेयः परमिति वयमेवममंस्महि। शकुने ब्रूहि यच्छ्रेयो वयं ते श्रद्दधामहे।। पङ्कदिग्धान्रजस्वलानित्यागन्तुकस्वाभाविकदोषयुक्तत्वमुक्तं क्रमेण। उच्छिष्ठभोजिन इति। प्रायेण शीर्णतृणमर्णफलानि मृगकीटपक्ष्युच्छिष्टानि भवन्ति तद्भोजिनः।।

ṛṣaya ūcuḥ| idaṃ śreyaḥ paramiti vayamevamamaṃsmahi| śakune brūhi yacchreyo vayaṃ te śraddadhāmahe|| paṅkadigdhānrajasvalānityāgantukasvābhāvikadoṣayuktatvamuktaṃ krameṇa| ucchiṣṭhabhojina iti| prāyeṇa śīrṇatṛṇamarṇaphalāni mṛgakīṭapakṣyucchiṣṭāni bhavanti tadbhojinaḥ||

Verse 9

शकुनिरुवाच। यदि मां नाभिशङ्कध्वं विभज्यात्मानमात्मना। ततोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं हितं वचः।।

śakuniruvāca| yadi māṃ nābhiśaṅkadhvaṃ vibhajyātmānamātmanā| tato'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyaṃ hitaṃ vacaḥ||

Verse 10

ऋषय ऊचुः। शृणुमस्ते वचस्तात पन्थानो विदितास्तव। नियोगे चैव धर्मात्मन्स्थातुमिच्छाम शाधि नः।। ते तव वच इति शेषः।।

ṛṣaya ūcuḥ| śṛṇumaste vacastāta panthāno viditāstava| niyoge caiva dharmātmansthātumicchāma śādhi naḥ|| te tava vaca iti śeṣaḥ||

Verse 11

शकुनिरुवाच। चतुष्पदां गौः प्रवरा लोहानां काञ्चनं वरम्। शब्दानां प्रवरो मन्त्रो ब्राह्मणो द्विपदां वरः।।

śakuniruvāca| catuṣpadāṃ gauḥ pravarā lohānāṃ kāñcanaṃ varam| śabdānāṃ pravaro mantro brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ||

Verse 12

मन्त्रोऽयं जातकर्मादिर्ब्राह्मणस्य विधीयते। जीवतोऽपि यथाकालं श्मशाननिधनान्तकः।। पन्थानः श्रेयोमार्गाः।।

mantro'yaṃ jātakarmādirbrāhmaṇasya vidhīyate| jīvato'pi yathākālaṃ śmaśānanidhanāntakaḥ|| panthānaḥ śreyomārgāḥ||

Verse 13

कर्माणि वैदिकान्यस्य स्वर्ग्यः पन्थास्त्वनुत्तमः। अथ सर्वाणि कर्माणि मन्त्रसिद्धानि चक्षते। आम्नायदृढवादीनि तथा सिद्धिरिहेष्यते।।

karmāṇi vaidikānyasya svargyaḥ panthāstvanuttamaḥ| atha sarvāṇi karmāṇi mantrasiddhāni cakṣate| āmnāyadṛḍhavādīni tathā siddhiriheṣyate||

Verse 14

मासार्धमासा ऋतव आदित्यशशितारकम्। ग्रसन्ते कर्म भूतानि तदिदं कर्मशंसिनाम्।।

māsārdhamāsā ṛtava ādityaśaśitārakam| grasante karma bhūtāni tadidaṃ karmaśaṃsinām||

Verse 15

सिद्धिक्षेत्रमिदं पुण्यमयमेवाश्रमो महान्।। मन्त्रो मन्त्रोक्तसंस्कारः।।

siddhikṣetramidaṃ puṇyamayamevāśramo mahān|| mantro mantroktasaṃskāraḥ||

Verse 16

अथ ये कर्म निन्दन्तो मनुष्याः कापथं गताः। मूढानामर्थहीनानां तेषामेनस्तु विद्यते।।

atha ye karma nindanto manuṣyāḥ kāpathaṃ gatāḥ| mūḍhānāmarthahīnānāṃ teṣāmenastu vidyate||

Verse 17

देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्चतान्। संत्यज्य मूढा वर्तन्ते ततो यान्त्यशुचीन्पथः।।

devavaṃśānpitṛvaṃśānbrahmavaṃśāṃśca śāścatān| saṃtyajya mūḍhā vartante tato yāntyaśucīnpathaḥ||

Verse 18

एतद्वोऽस्तु तपोयुक्तं ददामीत्यृषिचोदितम्। तस्मात्तदध्यावसतस्तपस्वित्वमिहोच्यते।।

etadvo'stu tapoyuktaṃ dadāmītyṛṣicoditam| tasmāttadadhyāvasatastapasvitvamihocyate||

Verse 19

देववंशान्ब्रह्मवंशान्पितृवंशांश्च शाश्वतान्। संविभज्य गुरोश्चर्यां तद्वै दुष्करमुच्यते।।

devavaṃśānbrahmavaṃśānpitṛvaṃśāṃśca śāśvatān| saṃvibhajya guroścaryāṃ tadvai duṣkaramucyate||

Verse 20

देवा वै दुष्करं कृत्वा विभूतिं परमां गताः। तस्माद्गार्हस्थ्यमुद्वोढुं दुष्करं प्रब्रवीमि वः।।

devā vai duṣkaraṃ kṛtvā vibhūtiṃ paramāṃ gatāḥ| tasmādgārhasthyamudvoḍhuṃ duṣkaraṃ prabravīmi vaḥ||

Verse 21

तपः श्रेष्ठं प्रजानां हि मूलमेतन्न संशयः। कुटुम्वविधिनाऽनेन यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्।।

tapaḥ śreṣṭhaṃ prajānāṃ hi mūlametanna saṃśayaḥ| kuṭumvavidhinā'nena yasminsarvaṃ pratiṣṭhitam||

Verse 22

एतद्विदुस्तपो विप्रा द्वन्द्वातीता विमत्सराः। एतस्माद्वनमध्ये तु लोकेषु तप उच्यते।। ईहन्ते सर्वभूतानि तदिदं कर्मसंज्ञितमिति झ. पाठः।।

etadvidustapo viprā dvandvātītā vimatsarāḥ| etasmādvanamadhye tu lokeṣu tapa ucyate|| īhante sarvabhūtāni tadidaṃ karmasaṃjñitamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 23

दुराधर्षं पदं चैव गच्छन्ति विघसाशिनः। सायंप्रातर्विभज्यान्नं स्वकुटुम्बे यथाविधि।।

durādharṣaṃ padaṃ caiva gacchanti vighasāśinaḥ| sāyaṃprātarvibhajyānnaṃ svakuṭumbe yathāvidhi||

Verse 24

दत्त्वाऽतिथिभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः स्वजनाय च। अवशिष्टानि येऽश्नन्ति तानाहुर्विघसाशिनः।।

dattvā'tithibhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ svajanāya ca| avaśiṣṭāni ye'śnanti tānāhurvighasāśinaḥ||

Verse 25

तस्मात्स्वधर्ममास्थाय सुव्रताः सत्यवादिनः। लोकस्य गुरवो भूत्वा ते भवन्त्यनुपस्कृताः।। एतस्मात् गार्हस्थ्यात् अनन्तरं वनमध्ये तप उच्यत इत्यन्वयः।।

tasmātsvadharmamāsthāya suvratāḥ satyavādinaḥ| lokasya guravo bhūtvā te bhavantyanupaskṛtāḥ|| etasmāt gārhasthyāt anantaraṃ vanamadhye tapa ucyata ityanvayaḥ||

Verse 26

त्रिदिवं प्राप्य शक्रस्य स्वर्गलोके विमत्सराः। वसन्ति शाश्वतान्वर्षाञ्जना दुष्करकारिणः।।

tridivaṃ prāpya śakrasya svargaloke vimatsarāḥ| vasanti śāśvatānvarṣāñjanā duṣkarakāriṇaḥ||

Verse 27

अर्जुन उवाच। ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा धर्मार्थसहितं हितम्। उत्सृज्य नास्तिकमतिं गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रिताः।।

arjuna uvāca| tataste tadvacaḥ śrutvā dharmārthasahitaṃ hitam| utsṛjya nāstikamatiṃ gārhasthyaṃ dharmamāśritāḥ||

Verse 28

तस्मात्त्वमपि सर्वज्ञ धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम्। प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां हतामित्रां नरोत्तम।।

tasmāttvamapi sarvajña dhairyamālambya śāśvatam| praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ hatāmitrāṃ narottama||