Adhyaya 9

Verse 1

युधिष्ठिरस्य निर्वेदवचनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। मुहूर्तं तावदेकाग्रो मनः श्रोत्रेऽन्तरात्मनि। धारयन्नपि ते श्रुत्वा रोचते वचनं मम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि नवमोऽध्यायः।। 9।।

yudhiṣṭhirasya nirvedavacanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| muhūrtaṃ tāvadekāgro manaḥ śrotre'ntarātmani| dhārayannapi te śrutvā rocate vacanaṃ mama|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi navamo'dhyāyaḥ|| 9||

Verse 2

सार्थगम्यमहं मार्गं न जातु त्वत्कृते पुनः। गच्छेयं तं गमिष्यामि हित्वा ग्राम्यसुखान्युत।।

sārthagamyamahaṃ mārgaṃ na jātu tvatkṛte punaḥ| gaccheyaṃ taṃ gamiṣyāmi hitvā grāmyasukhānyuta||

Verse 3

क्षेम्यश्चैकाकिना गम्यः पन्था कोस्तीति पृच्छ माम्। अथवा नेच्छसि प्रष्टुमपृच्छन्नपि मे शृणु।।

kṣemyaścaikākinā gamyaḥ panthā kostīti pṛccha mām| athavā necchasi praṣṭumapṛcchannapi me śṛṇu||

Verse 4

हित्वा ग्राम्यसुखाचारं तप्यमानो महत्तपः। अरण्ये फलमूलाशी चरिष्यामि मृगैः सह।।

hitvā grāmyasukhācāraṃ tapyamāno mahattapaḥ| araṇye phalamūlāśī cariṣyāmi mṛgaiḥ saha||

Verse 5

जुह्वानोऽग्निं यथाकालमुभौ कालावुपस्पृशन्। कृशः परिमिताहारश्चर्मचीरजटाधरः।।

juhvāno'gniṃ yathākālamubhau kālāvupaspṛśan| kṛśaḥ parimitāhāraścarmacīrajaṭādharaḥ||

Verse 6

शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमक्षमः। तपसा विधिदृष्टेन शरीरमुपशोषयन्।।

śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramakṣamaḥ| tapasā vidhidṛṣṭena śarīramupaśoṣayan||

Verse 7

मनःकर्णसुखा नित्यं श्रृण्वन्नुच्चावचा गिरः। मुदितानामरण्येषु नदतां मृगपक्षिणाम्।

manaḥkarṇasukhā nityaṃ śrṛṇvannuccāvacā giraḥ| muditānāmaraṇyeṣu nadatāṃ mṛgapakṣiṇām|

Verse 8

आजिघ्रन्पेशलान्गन्धान्फुल्लानां वृक्षवीरुधाम्।। नानारूपान्वने पश्यन्रमणीयान्वनौकसः।। मुहूर्तं तावदेकाग्रो मनः श्रोत्रेऽन्तरात्मनि। धारयन्नपि तच्छुत्वा रोचेत वचनं ममेति झ. पाठः।

ājighranpeśalāngandhānphullānāṃ vṛkṣavīrudhām|| nānārūpānvane paśyanramaṇīyānvanaukasaḥ|| muhūrtaṃ tāvadekāgro manaḥ śrotre'ntarātmani| dhārayannapi tacchutvā roceta vacanaṃ mameti jha. pāṭhaḥ|

Verse 9

वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कूलवासिनः। नाप्रियाण्याचरिष्यामि किंपुनर्ग्रामवासिनाम्।।

vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kūlavāsinaḥ| nāpriyāṇyācariṣyāmi kiṃpunargrāmavāsinām||

Verse 10

एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन्। पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन्।।

ekāntaśīlī vimṛśanpakvāpakvena vartayan| pitṝndevāṃśca vanyena vāgbhiradbhiśca tarpayan||

Verse 11

एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम्। सेवमानः प्रतीक्षिष्ये देहस्यास्य समापनम्।।

evamāraṇyaśāstrāṇāmugramugrataraṃ vidhim| sevamānaḥ pratīkṣiṣye dehasyāsya samāpanam||

Verse 12

अथवैकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ। चरन्भैक्षं मुनिर्मुण्डः क्षपयिष्ये कलेवरम्।।

athavaiko'hamekāhamekaikasminvanaspatau| caranbhaikṣaṃ munirmuṇḍaḥ kṣapayiṣye kalevaram||

Verse 13

पांसुभिः समभिच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः। वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः।।

pāṃsubhiḥ samabhicchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ| vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ||

Verse 14

न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः। निराशीर्निर्ममो भूत्वा निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः।।

na śocanna prahṛṣyaṃśca tulyanindātmasaṃstutiḥ| nirāśīrnirmamo bhūtvā nirdvandvo niṣparigrahaḥ||

Verse 15

आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडान्धबधिराकृतिः। अकुर्वाणः परैः कांचित्संविदं जातु कैरपि।। पेशलान्रभ्यान्।।

ātmārāmaḥ prasannātmā jaḍāndhabadhirākṛtiḥ| akurvāṇaḥ paraiḥ kāṃcitsaṃvidaṃ jātu kairapi|| peśalānrabhyān||

Verse 16

जङ्गमाजङ्गमान्सर्वानविहिंसंश्चतुर्विधान्। प्रजाः सर्वाः स्वधर्मस्थाः समः प्राणभृतः प्रति।। आत्मारामः योगेनात्मन्येव रममाणः। प्रसन्नात्मा शुद्धसत्वः। केनचिन्निमित्तेन संविदं संवादमकुर्वाणः कृत्याभावात्।।

jaṅgamājaṅgamānsarvānavihiṃsaṃścaturvidhān| prajāḥ sarvāḥ svadharmasthāḥ samaḥ prāṇabhṛtaḥ prati|| ātmārāmaḥ yogenātmanyeva ramamāṇaḥ| prasannātmā śuddhasatvaḥ| kenacinnimittena saṃvidaṃ saṃvādamakurvāṇaḥ kṛtyābhāvāt||

Verse 17

न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीः क्वचित्। प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वेन्द्रियसुसंयतः।।

na cāpyavahasankaṃcinna kurvanbhrukuṭīḥ kvacit| prasannavadano nityaṃ sarvendriyasusaṃyataḥ||

Verse 18

अपृच्छन्कस्यचिन्मार्गं प्रव्रजन्नेव केनचित्। न देशं न दिशं कांचिद्गन्तुमिच्छन्विशेषतः।। चतुर्विधान् जंगमस्य जरायुजाण्डजस्वेदजभेदेन त्रैविध्यात्। स्वधर्मस्थाः प्राणभृत इन्द्रियपोषकाश्च प्रजाः प्रति सम इत्यन्वयः।।

apṛcchankasyacinmārgaṃ pravrajanneva kenacit| na deśaṃ na diśaṃ kāṃcidgantumicchanviśeṣataḥ|| caturvidhān jaṃgamasya jarāyujāṇḍajasvedajabhedena traividhyāt| svadharmasthāḥ prāṇabhṛta indriyapoṣakāśca prajāḥ prati sama ityanvayaḥ||

Verse 19

गमने निरपेक्षश्च पश्चादनवलोकयन्। ऋजुः प्रणिहितो गच्छन्स्त्रीसंस्थापरिवर्जकः।। केनचिन्मार्गेण।।

gamane nirapekṣaśca paścādanavalokayan| ṛjuḥ praṇihito gacchanstrīsaṃsthāparivarjakaḥ|| kenacinmārgeṇa||

Verse 20

स्वभावस्तु प्रयात्यग्रे प्रभवन्त्यशनान्यपि। द्वन्द्वानि च विरुद्धानि तानि सर्वाण्यचिन्तयन्।।

svabhāvastu prayātyagre prabhavantyaśanānyapi| dvandvāni ca viruddhāni tāni sarvāṇyacintayan||

Verse 21

अल्पं वा स्वादु वा भोज्यं पूर्वालाभेन जातुचित्। अन्येष्वपि चरँल्लाभमलाभे सप्त पूरयन्।। प्रणिहितोऽन्तर्मुखः।।

alpaṃ vā svādu vā bhojyaṃ pūrvālābhena jātucit| anyeṣvapi cara~llābhamalābhe sapta pūrayan|| praṇihito'ntarmukhaḥ||

Verse 22

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने। अतीतपात्रसंचारे काले विगतभिक्षुके।। पूर्वालाभेन पूर्वस्मिन् गृहेऽलाभेः हेतुना जातु कदाचित्। अन्येष्वपि गृहेषु लाभं लब्धमन्नं चरन्भक्षयन्।।

vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjane| atītapātrasaṃcāre kāle vigatabhikṣuke|| pūrvālābhena pūrvasmin gṛhe'lābheḥ hetunā jātu kadācit| anyeṣvapi gṛheṣu lābhaṃ labdhamannaṃ caranbhakṣayan||

Verse 23

एककालं चरन्भैक्षं त्रीनथ द्वे च पञ्च वा। स्नेहपाशं विमुच्याहं चरिष्यामि महीमिमाम्।। भैक्षकालमाह विधूमे इति। गृहे इति शेषः।।

ekakālaṃ caranbhaikṣaṃ trīnatha dve ca pañca vā| snehapāśaṃ vimucyāhaṃ cariṣyāmi mahīmimām|| bhaikṣakālamāha vidhūme iti| gṛhe iti śeṣaḥ||

Verse 24

अलाभे सति वा लाभे समदर्शी महातपाः। न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन्।। त्रीन्गृहान्।।

alābhe sati vā lābhe samadarśī mahātapāḥ| na jijīviṣuvatkiṃcinna mumūrṣuvadācaran|| trīngṛhān||

Verse 25

जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन्न च द्विपन्। वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकपुक्षतः। नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः।। जिजीविषुवद्धनादिसंग्रहम्। मुमूर्षुवदन्नादित्यागम्।।

jīvitaṃ maraṇaṃ caiva nābhinandanna ca dvipan| vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikapukṣataḥ| nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayannubhayostayoḥ|| jijīviṣuvaddhanādisaṃgraham| mumūrṣuvadannādityāgam||

Verse 26

याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः। सर्वास्ताः समभित्यज्य निमेषादिव्यवस्थितः।। वासी तक्षायुधं तया।।

yāḥ kāścijjīvatā śakyāḥ kartumabhyudayakriyāḥ| sarvāstāḥ samabhityajya nimeṣādivyavasthitaḥ|| vāsī takṣāyudhaṃ tayā||

Verse 27

तेषु नित्यमसक्तश्च त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः। अपरित्यक्तसंकल्पः सुनिर्णिक्तात्मकल्मपः।। निमेषोन्मेषाशनपानादिशारीरनिर्वाहमात्रकर्मस्ववस्थित इतर्थः।।

teṣu nityamasaktaśca tyaktasarvendriyakriyaḥ| aparityaktasaṃkalpaḥ sunirṇiktātmakalmapaḥ|| nimeṣonmeṣāśanapānādiśārīranirvāhamātrakarmasvavasthita itarthaḥ||

Verse 28

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः। न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः।। तेष्वपि कर्मसु असक्तः। अपरित्यक्तो नित्यं वशीकृतः संकल्पो मनः क्रियायेन। दृढमना इत्यर्थः। सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः सम्यग्दूरीकृतधीमलः।।

vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ| na vaśe kasyacittiṣṭhansadharmā mātariśvanaḥ|| teṣvapi karmasu asaktaḥ| aparityakto nityaṃ vaśīkṛtaḥ saṃkalpo manaḥ kriyāyena| dṛḍhamanā ityarthaḥ| sunirṇiktātmakalmaṣaḥ samyagdūrīkṛtadhīmalaḥ||

Verse 29

वीतरागश्चरन्नेवं तुष्टिं प्राप्स्यामि मानसीम्। तृष्णया हि महत्पापमज्ञानादस्मि कारितः।।

vītarāgaścarannevaṃ tuṣṭiṃ prāpsyāmi mānasīm| tṛṣṇayā hi mahatpāpamajñānādasmi kāritaḥ||

Verse 30

कुशलाकुशलान्येके कृत्वा कर्माणि मानवाः। कार्यकारणसंश्लिष्टं स्वजनं नाम ब्रिभ्रति।। वागुराः स्नेहपाशान्।।

kuśalākuśalānyeke kṛtvā karmāṇi mānavāḥ| kāryakāraṇasaṃśliṣṭaṃ svajanaṃ nāma bribhrati|| vāgurāḥ snehapāśān||

Verse 31

आयुपोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्राणं कलेवरम्। प्रतिगृह्णाति तत्पापं कर्तुः कर्मफलं हि तत्।।

āyupo'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāṇaṃ kalevaram| pratigṛhṇāti tatpāpaṃ kartuḥ karmaphalaṃ hi tat||

Verse 32

एवं संसारचक्रेऽस्मिन्व्याविद्धे रथचक्रवत्। समेति भूतग्रामोऽयं भूतग्रामेण कार्यवान्।। एके मूढाः कार्यकारणसंश्लिष्टं स्वसुखेन निमित्तभूतेन संलग्नं स्त्र्यादिकं बिभ्रत्यात्मोपकारकत्वेन पुष्णन्ति। कुशलाकुशलान्येवं कृत्वा कर्गाणि मानवः। कार्यकारणसंश्लियः स्वजनं नाभिनन्दति इति ड. पाठः।।

evaṃ saṃsāracakre'sminvyāviddhe rathacakravat| sameti bhūtagrāmo'yaṃ bhūtagrāmeṇa kāryavān|| eke mūḍhāḥ kāryakāraṇasaṃśliṣṭaṃ svasukhena nimittabhūtena saṃlagnaṃ stryādikaṃ bibhratyātmopakārakatvena puṣṇanti| kuśalākuśalānyevaṃ kṛtvā kargāṇi mānavaḥ| kāryakāraṇasaṃśliyaḥ svajanaṃ nābhinandati iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 33

जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरभिद्रुतम्। अपारमिव चास्वस्थं संसारं त्यजतः सुखम्।।

janmamṛtyujarāvyādhivedanābhirabhidrutam| apāramiva cāsvasthaṃ saṃsāraṃ tyajataḥ sukham||

Verse 34

दिवः पतत्सु देवेषु स्थानेभ्यश्च महर्षिषु। को हि नाम भवेनार्थी भवेत्कारणतत्त्ववित्।।

divaḥ patatsu deveṣu sthānebhyaśca maharṣiṣu| ko hi nāma bhavenārthī bhavetkāraṇatattvavit||

Verse 35

कृत्वा हि विविधं कर्म तत्तद्विविधलक्षणम्। पार्थिवैर्नृपतिः स्वल्पैः कारणैरेव बध्यते।। व्याविद्धे भ्राम्यमाणे। समेति संयोगमेति।।

kṛtvā hi vividhaṃ karma tattadvividhalakṣaṇam| pārthivairnṛpatiḥ svalpaiḥ kāraṇaireva badhyate|| vyāviddhe bhrāmyamāṇe| sameti saṃyogameti||

Verse 36

तस्मात्प्रज्ञामुतमिदं चिरान्मां प्रत्युपस्थितम्। तत्प्राप्य प्रार्थये स्थानमव्ययं शाश्वतं ध्रुवम्।। विविधं सामाद्युपायवत् विविधलक्षणं नानाविधकपटादिरूपं कर्म कृत्वा स्वल्पैः पार्थिवैः क्षुद्रराजभिर्तृपतिर्महाराजो बध्यते। कारणैः स्वापमानादिभिर्हेतुभिः बहवो मिलित्वा एकं महान्तं घ्नन्तीत्यर्थः।।

tasmātprajñāmutamidaṃ cirānmāṃ pratyupasthitam| tatprāpya prārthaye sthānamavyayaṃ śāśvataṃ dhruvam|| vividhaṃ sāmādyupāyavat vividhalakṣaṇaṃ nānāvidhakapaṭādirūpaṃ karma kṛtvā svalpaiḥ pārthivaiḥ kṣudrarājabhirtṛpatirmahārājo badhyate| kāraṇaiḥ svāpamānādibhirhetubhiḥ bahavo militvā ekaṃ mahāntaṃ ghnantītyarthaḥ||

Verse 37

एतया संततं धृत्या चरन्नेवंप्रकारया। जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरभिद्रुतम्। देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः।। यस्माद्दुःखमयं क्षयिष्णु च ऐश्वर्यं तस्मात्। स्थानं मोक्षम्। अव्ययमपक्षयशून्यम्। शाश्वतमनादि। ध्रुवं सदैकरूपम्।।

etayā saṃtataṃ dhṛtyā carannevaṃprakārayā| janmamṛtyujarāvyādhivedanābhirabhidrutam| dehaṃ saṃsthāpayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgamāsthitaḥ|| yasmādduḥkhamayaṃ kṣayiṣṇu ca aiśvaryaṃ tasmāt| sthānaṃ mokṣam| avyayamapakṣayaśūnyam| śāśvatamanādi| dhruvaṃ sadaikarūpam||