Adhyaya 5

Verse 1

विदुरेण धृतराष्ट्रं प्रति उत्तराध्याये वक्ष्यमाणसंसारादीनां कान्तारादित्वेन रूपणम्।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। यदिदं धर्मगहनं बुद्ध्या समनुबुध्यते। एतद्विस्तरतः सर्वं बुद्धिमार्गं प्रशंस मे।।

vidureṇa dhṛtarāṣṭraṃ prati uttarādhyāye vakṣyamāṇasaṃsārādīnāṃ kāntārāditvena rūpaṇam|| 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| yadidaṃ dharmagahanaṃ buddhyā samanubudhyate| etadvistarataḥ sarvaṃ buddhimārgaṃ praśaṃsa me||

Verse 2

विदुर उवाच। अत्र ते सर्वयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे। यथा संसारगहनं वदन्ति परमर्षयः।।

vidura uvāca| atra te sarvayiṣyāmi namaskṛtvā svayambhuve| yathā saṃsāragahanaṃ vadanti paramarṣayaḥ||

Verse 3

कश्चिन्महति कान्तारे वर्तमानो द्विजः किल।। महद्दुर्गमनुप्राप्तो वनं क्रव्यादसङ्कुलम्।।

kaścinmahati kāntāre vartamāno dvijaḥ kila|| mahaddurgamanuprāpto vanaṃ kravyādasaṅkulam||

Verse 4

सिंहव्याघ्रगजर्क्षौघैरतिघोरमहास्वनैः। पिशितादैरतिभयैर्महोग्राकृतिभिस्तथा।।

siṃhavyāghragajarkṣaughairatighoramahāsvanaiḥ| piśitādairatibhayairmahogrākṛtibhistathā||

Verse 5

समन्तात्सम्परिक्षिप्तं यस्माद्द्रष्टुर्महद्भयम्। तदस्य दृष्ट्वा हृदयमुद्वेगमगमत्परम्।।

samantātsamparikṣiptaṃ yasmāddraṣṭurmahadbhayam| tadasya dṛṣṭvā hṛdayamudvegamagamatparam||

Verse 6

अभ्युच्छ्रयन्ति रमाणि विक्रियाश्च परन्तप। स तद्वनं व्यनुसरन्सम्प्रधावन्नितस्ततः।।

abhyucchrayanti ramāṇi vikriyāśca parantapa| sa tadvanaṃ vyanusaransampradhāvannitastataḥ||

Verse 7

वीक्षमाणो दिशः सर्वाः शरणं क्व भवेदिति। स तेषां नाशमन्विच्छन्प्रद्रुतो भयपीडितः। न च निर्याति वै दूरं न वा तैर्विप्रयुज्यते।।

vīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇaṃ kva bhavediti| sa teṣāṃ nāśamanvicchanpradruto bhayapīḍitaḥ| na ca niryāti vai dūraṃ na vā tairviprayujyate||

Verse 8

अथापश्यद्वनं गूढं समन्ताद्वागुरावृतम्। बाहुभ्यां सम्परिष्वक्तः स्त्रिया परमघोरया।।

athāpaśyadvanaṃ gūḍhaṃ samantādvāgurāvṛtam| bāhubhyāṃ sampariṣvaktaḥ striyā paramaghorayā||

Verse 9

पञ्चशीर्षधरैर्नागैः शैलैरिव समुन्नतैः। नभःस्पृशैर्महावृक्षैः परिक्षिप्तं महावनम्।।

pañcaśīrṣadharairnāgaiḥ śailairiva samunnataiḥ| nabhaḥspṛśairmahāvṛkṣaiḥ parikṣiptaṃ mahāvanam||

Verse 10

वनमध्ये च तत्राभूदुदपानः समावृतः। वल्लीभिस्तृणनद्धाभिर्गूढाभिरभिसंवृतः।।

vanamadhye ca tatrābhūdudapānaḥ samāvṛtaḥ| vallībhistṛṇanaddhābhirgūḍhābhirabhisaṃvṛtaḥ||

Verse 11

पपात स द्विजस्तत्र निगूढे सलिलाशये। विलग्नश्चाभवत्तस्मिँल्लतासन्तानसङ्कुले।।

papāta sa dvijastatra nigūḍhe salilāśaye| vilagnaścābhavattasmi~llatāsantānasaṅkule||

Verse 12

पनसस्य यथा जातं वृन्तबद्धं महाफलम्। स तथा लम्बते तत्र ह्यूर्ध्वपादो ह्यधः शिराः।।

panasasya yathā jātaṃ vṛntabaddhaṃ mahāphalam| sa tathā lambate tatra hyūrdhvapādo hyadhaḥ śirāḥ||

Verse 13

अथ तत्रापि चान्योऽस्य भूयो जात उपद्रवः। कूपमध्ये महानागमपश्यत महाबलम्।।

atha tatrāpi cānyo'sya bhūyo jāta upadravaḥ| kūpamadhye mahānāgamapaśyata mahābalam||

Verse 14

कूपपीनाहवेलायामपश्यत् महागजम्।।

kūpapīnāhavelāyāmapaśyat mahāgajam||

Verse 15

षड्वक्त्रं कृष्णशबलं द्विषट्कपदचारिणम्। क्रमेण परिसर्पन्तं वल्लीवृक्षसमावृतम्।।

ṣaḍvaktraṃ kṛṣṇaśabalaṃ dviṣaṭkapadacāriṇam| krameṇa parisarpantaṃ vallīvṛkṣasamāvṛtam||

Verse 16

तस्य शाखाप्रशाखासु वृक्षशाखावलम्बिनः। नानारूपा मधुकरा घोररूपा भयावहाः।।

tasya śākhāpraśākhāsu vṛkṣaśākhāvalambinaḥ| nānārūpā madhukarā ghorarūpā bhayāvahāḥ||

Verse 17

आसते मधु संवृत्य पूर्वमेव निकेतजाः। भूयोभूयः समीहन्ते मधूनि भरतर्षभ।।

āsate madhu saṃvṛtya pūrvameva niketajāḥ| bhūyobhūyaḥ samīhante madhūni bharatarṣabha||

Verse 18

स्वादनीयानि भूतानां यैर्बालो न वितृप्यते। तेषां मधूनां बहुधा धारा प्रस्रवते तदा।।

svādanīyāni bhūtānāṃ yairbālo na vitṛpyate| teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā prasravate tadā||

Verse 19

आलम्बमानः स पुमान्धारां पिबति सर्वदा। न चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य सङ्कटे।।

ālambamānaḥ sa pumāndhārāṃ pibati sarvadā| na cāsya tṛṣṇā viratā pibamānasya saṅkaṭe||

Verse 20

अभीप्सति च तां नित्यमतृप्तः स पुनः पुनः। न चास्य जीविते राजन्निर्वेदः समजायत।।

abhīpsati ca tāṃ nityamatṛptaḥ sa punaḥ punaḥ| na cāsya jīvite rājannirvedaḥ samajāyata||

Verse 21

तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा प्रतिष्ठिता। कृष्णाः श्वेताश्च तं वृक्षं निकृन्तन्ति स्म मूषिकाः।।

tatraiva ca manuṣyasya jīvitāśā pratiṣṭhitā| kṛṣṇāḥ śvetāśca taṃ vṛkṣaṃ nikṛntanti sma mūṣikāḥ||

Verse 22

व्यालैश्च तद्वनं दुर्गं स्त्रिया च परमोग्रया। कूपाधस्ताच्च नागेन पीनाहे कुञ्जरेण च।।

vyālaiśca tadvanaṃ durgaṃ striyā ca paramograyā| kūpādhastācca nāgena pīnāhe kuñjareṇa ca||

Verse 23

वृक्षप्रपाताच्च भयं मूषिकेभ्यश्च पञ्चमम्। मधुलोभान्मधुकरैः षष्ठमाहुर्महद्भयम्।।

vṛkṣaprapātācca bhayaṃ mūṣikebhyaśca pañcamam| madhulobhānmadhukaraiḥ ṣaṣṭhamāhurmahadbhayam||

Verse 24

एवं स वसते तत्र क्षिप्तः संसारसागरे। न चैव जीविताशायां निर्वेदमुपगच्छति।।

evaṃ sa vasate tatra kṣiptaḥ saṃsārasāgare| na caiva jīvitāśāyāṃ nirvedamupagacchati||