Adhyaya 4

Verse 1

विदुरेण धृतराष्ट्रंप्रति जीवस्य गर्भवासप्रकारकथनम्।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। कथं संसारगहनं विज्ञेयं वदतां वर। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः।।

vidureṇa dhṛtarāṣṭraṃprati jīvasya garbhavāsaprakārakathanam|| 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| kathaṃ saṃsāragahanaṃ vijñeyaṃ vadatāṃ vara| etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvamākhyāhi pṛcchataḥ||

Verse 2

विदुर उवाच। जन्मप्रभृति भूतानां क्रियाः सर्वास्तु लक्षयन्। पूर्वमेवेह कलिले वसते किञ्चिदन्तरम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि चतुर्थोऽध्यायः।। 4 ।।

vidura uvāca| janmaprabhṛti bhūtānāṃ kriyāḥ sarvāstu lakṣayan| pūrvameveha kalile vasate kiñcidantaram|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi jalapradānikaparvaṇi caturtho'dhyāyaḥ|| 4 ||

Verse 3

ततः स पञ्चमेऽतीते मासे मांसमकल्पयत्। ततः सर्वाङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासे तु जायते।।

tataḥ sa pañcame'tīte māse māṃsamakalpayat| tataḥ sarvāṅgasampūrṇo garbho māse tu jāyate||

Verse 4

अमेध्यमध्ये वसति मांसशोणितलेपने। ततस्तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादो ह्यधोमुखः।। मृगयन्पर्यटन्नित्यं सारमेया इति ट.पाठः।।

amedhyamadhye vasati māṃsaśoṇitalepane| tatastu vāyuvegena ūrdhvapādo hyadhomukhaḥ|| mṛgayanparyaṭannityaṃ sārameyā iti ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 5

योनिद्वारमुपागम्य बहून्क्लेशान्समृच्छति। योनिसंपीडनाच्चैव पूर्वकर्मभिरन्वितः।। कलिलं शुकशोणितसंयोगः। एकरात्रोषितं कलिलं भवति पञ्चरात्राद्बुद्बुद इत्यादिशास्त्राद्रम्यते। तत्र कलिले वसते जीव इति शेषः। किञ्चिदन्तरं पूर्वदिनापेक्षया वृद्ध्यवस्थाभेदेन अल्पेन परिमाणान्तरेण।।

yonidvāramupāgamya bahūnkleśānsamṛcchati| yonisaṃpīḍanāccaiva pūrvakarmabhiranvitaḥ|| kalilaṃ śukaśoṇitasaṃyogaḥ| ekarātroṣitaṃ kalilaṃ bhavati pañcarātrādbudbuda ityādiśāstrādramyate| tatra kalile vasate jīva iti śeṣaḥ| kiñcidantaraṃ pūrvadināpekṣayā vṛddhyavasthābhedena alpena parimāṇāntareṇa||

Verse 6

तस्मान्मुक्तः स संसारादन्यान्पश्यत्युपद्रवान्। ग्रहास्तमनुच्छन्ति सारमेया इवामिषम्।। पूर्वकर्मापदानत इति क.पाठः।।

tasmānmuktaḥ sa saṃsārādanyānpaśyatyupadravān| grahāstamanucchanti sārameyā ivāmiṣam|| pūrvakarmāpadānata iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 7

ततः कालान्तरे प्राप्ते व्याधयश्चापि तं तथा। उपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं स्वकर्मभिः।।

tataḥ kālāntare prāpte vyādhayaścāpi taṃ tathā| upasarpanti jīvantaṃ badhyamānaṃ svakarmabhiḥ||

Verse 8

बद्धमिन्द्रियपाशैस्तं सङ्गकामुकमातुरम्। व्यसनान्यनुवर्तन्ते विविधानि नराधिप।।

baddhamindriyapāśaistaṃ saṅgakāmukamāturam| vyasanānyanuvartante vividhāni narādhipa||

Verse 9

बाध्यमानश्च तैर्भूयो नैव तृप्तिमुपैति सः। [तदा नावैति चैवायं प्रकुर्वन्साध्वसाधु वा।।]

bādhyamānaśca tairbhūyo naiva tṛptimupaiti saḥ| [tadā nāvaiti caivāyaṃ prakurvansādhvasādhu vā||]

Verse 10

तत्रैनं परिपश्यन्ति ये ध्यानपरिनिष्ठिताः। अयं न बुध्यते तावद्यमलोकादिहागमे।।

tatrainaṃ paripaśyanti ye dhyānapariniṣṭhitāḥ| ayaṃ na budhyate tāvadyamalokādihāgame||

Verse 11

यमदूतैर्विकृष्यंश्च मृत्युं कालेन गच्छति। वाग्घीनस्य च या मात्रा इष्टानिष्टकृताऽस्य वै। भूय एवात्मनाऽऽत्मानं बध्यमानमुपैति सः।।

yamadūtairvikṛṣyaṃśca mṛtyuṃ kālena gacchati| vāgghīnasya ca yā mātrā iṣṭāniṣṭakṛtā'sya vai| bhūya evātmanā''tmānaṃ badhyamānamupaiti saḥ||

Verse 12

अहो विनिकृतो लोको लोभेन च वशीकृतः। लोभक्रोधमदोन्मत्तो नात्मानमवबुध्यते।।

aho vinikṛto loko lobhena ca vaśīkṛtaḥ| lobhakrodhamadonmatto nātmānamavabudhyate||

Verse 13

कुलीनत्वे च रमते दुष्कुलीनान्विकुत्सयन्। धनदर्पेण दृप्तश्च दरिद्रान्परिकुत्सयन्।।

kulīnatve ca ramate duṣkulīnānvikutsayan| dhanadarpeṇa dṛptaśca daridrānparikutsayan||

Verse 14

मूर्खानिति परानाह नात्मानं समवेक्षते। दोषान्क्षिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुमिच्छति।।

mūrkhāniti parānāha nātmānaṃ samavekṣate| doṣānkṣipati cānyeṣāṃ nātmānaṃ śāstumicchati||

Verse 15

यदा प्राज्ञाश्च मूर्खाश्च धनवन्तश्च निर्धनाः। कुलीनाश्चाकुलीनाश्च मानिनोऽथाप्यमानिनः।।

yadā prājñāśca mūrkhāśca dhanavantaśca nirdhanāḥ| kulīnāścākulīnāśca mānino'thāpyamāninaḥ||

Verse 16

सर्वे पितृवनं प्राप्ताः स्वपन्ति विगतत्वचः। निर्मांसैरस्थिभूयिष्ठैर्गात्रैः स्नायुनिबन्धनैः।।

sarve pitṛvanaṃ prāptāḥ svapanti vigatatvacaḥ| nirmāṃsairasthibhūyiṣṭhairgātraiḥ snāyunibandhanaiḥ||

Verse 17

किं विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जनाः। येन प्रत्यवगच्छेयुः कुलरूपविशेषणम्।।

kiṃ viśeṣaṃ prapaśyanti tatra teṣāṃ pare janāḥ| yena pratyavagaccheyuḥ kularūpaviśeṣaṇam||

Verse 18

यदा सर्वे समं न्यस्ताः स्वपन्ति धरणीतले। कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धुमिहाबुधाः।।

yadā sarve samaṃ nyastāḥ svapanti dharaṇītale| kasmādanyonyamicchanti vipralabdhumihābudhāḥ||

Verse 19

प्रत्यक्षं च परोक्षं च यो निशम्य श्रुतिं त्विमाम्। [अध्रुवे जीवलोकेऽस्मिन्यो धर्ममनुपालयन्।] जन्मप्रभृति वर्तेत प्राप्नुयात्परमां गतिम्।।

pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca yo niśamya śrutiṃ tvimām| [adhruve jīvaloke'sminyo dharmamanupālayan|] janmaprabhṛti varteta prāpnuyātparamāṃ gatim||

Verse 20

एवं सर्वं विदित्वा वै यस्तत्त्वमनुवर्तते। स प्रमोक्षयते चैव पन्थानं मनुजेश्वर।।

evaṃ sarvaṃ viditvā vai yastattvamanuvartate| sa pramokṣayate caiva panthānaṃ manujeśvara||