Adhyaya 6

Verse 1

पूर्वाध्याये कान्तारादित्वेन रूपितानां संसारादीनां स्वस्वशब्दैः प्रतिपादनम्।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच। अहो खलु महद्दुःखं कृच्छ्रवासं वसत्यसौ। कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिर्वा वदतां वर।।

pūrvādhyāye kāntārāditvena rūpitānāṃ saṃsārādīnāṃ svasvaśabdaiḥ pratipādanam|| 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca| aho khalu mahadduḥkhaṃ kṛcchravāsaṃ vasatyasau| kathaṃ tasya ratistatra tuṣṭirvā vadatāṃ vara||

Verse 2

स देशः क्वनु यत्रासौ वसते धर्मसङ्कटे। कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात्।।

sa deśaḥ kvanu yatrāsau vasate dharmasaṅkaṭe| kathaṃ vā sa vimucyeta narastasmānmahābhayāt||

Verse 3

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा। कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि।।

etanme sarvamācakṣva sādhu ceṣṭāmahe tadā| kṛpā me mahatī jātā tasyābhyuddharaṇena hi||

Verse 4

विदुर उवाच। उपाख्यानमिदं राजन्मोक्षविद्भिरुदाहृतम्। सुगतिं विन्दते येन परलोकेषु मानवः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि पञ्चमोऽध्यायः।। 5 ।।

vidura uvāca| upākhyānamidaṃ rājanmokṣavidbhirudāhṛtam| sugatiṃ vindate yena paralokeṣu mānavaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi jalapradānikaparvaṇi pañcamo'dhyāyaḥ|| 5 ||

Verse 5

उच्यते यत्तु कान्तारं महासंसार एव सः। वनं दुर्गं हि यच्चैतत्संसारगहनं हि तत्।।

ucyate yattu kāntāraṃ mahāsaṃsāra eva saḥ| vanaṃ durgaṃ hi yaccaitatsaṃsāragahanaṃ hi tat||

Verse 6

ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिताः।। उपमानमिदं राजन्निति झ.पाठः।।

ye ca te kathitā vyālā vyādhayaste prakīrtitāḥ|| upamānamidaṃ rājanniti jha.pāṭhaḥ||

Verse 7

या सा नारी बृहत्काया अध्यतिष्ठत तत्र वै। तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा रूपवर्णविनाशिनीम्।।

yā sā nārī bṛhatkāyā adhyatiṣṭhata tatra vai| tāmāhustu jarāṃ prājñā rūpavarṇavināśinīm||

Verse 8

स यस्तु कूपो नृपते स तु देहः शरीरिणाम्। यस्तत्र वसतेऽधस्तान्महाहिः काल एव सः। अन्तकः सर्वभूतानां देहिनां प्राणाहार्यसौ।।

sa yastu kūpo nṛpate sa tu dehaḥ śarīriṇām| yastatra vasate'dhastānmahāhiḥ kāla eva saḥ| antakaḥ sarvabhūtānāṃ dehināṃ prāṇāhāryasau||

Verse 9

कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः। प्रोतो ययाऽभवल्लग्नो जीविताशा शरीरिणाम्।।

kūpamadhye ca yā jātā vallī yatra sa mānavaḥ| proto yayā'bhavallagno jīvitāśā śarīriṇām||

Verse 10

स यस्तु कूपपीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति। षड्वक्त्रः कुञ्जरो राजन्स तु संवत्सरः स्मृतः।।

sa yastu kūpapīnāhe taṃ vṛkṣaṃ parisarpati| ṣaḍvaktraḥ kuñjaro rājansa tu saṃvatsaraḥ smṛtaḥ||

Verse 11

मुखानि ऋतवो मासाः पादा द्वादशा कीर्तिताः। ये तु वृंक्षं निकृन्तन्ति मूषिकाः पन्नगास्तथा।।

mukhāni ṛtavo māsāḥ pādā dvādaśā kīrtitāḥ| ye tu vṛṃkṣaṃ nikṛntanti mūṣikāḥ pannagāstathā||

Verse 12

रात्र्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तकाः। ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिताः।।

rātryahāni tu tānyāhurbhūtānāṃ paricintakāḥ| ye te madhukarāstatra kāmāste parikīrtitāḥ||

Verse 13

यास्तु ता बहुशो धाराः स्रवन्ति मधुनिस्रवम्। तांस्तु कामरसान्विन्द्याद्यत्र सज्जन्ति मानवाः।।

yāstu tā bahuśo dhārāḥ sravanti madhunisravam| tāṃstu kāmarasānvindyādyatra sajjanti mānavāḥ||

Verse 14

एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं विदुर्बुधाः। येन संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति सर्वथा।।

evaṃ saṃsāracakrasya parivṛttiṃ vidurbudhāḥ| yena saṃsāracakrasya pāśāṃśchindanti sarvathā||