Adhyaya 3

Verse 1

विदुरेण धृतराष्ट्रकापनोदनाय शास्त्रार्थकथनम्।। 1 ।। वृतराष्ट्र उवाच। सुमाषितं महाप्राज्ञ शोकोऽयं विगतो मम। भूय एव तु वाक्यानि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि तृतीयोऽध्यायः।। 3 ।।

vidureṇa dhṛtarāṣṭrakāpanodanāya śāstrārthakathanam|| 1 || vṛtarāṣṭra uvāca| sumāṣitaṃ mahāprājña śoko'yaṃ vigato mama| bhūya eva tu vākyāni śrotumicchāmi tattvataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi jalapradānikaparvaṇi tṛtīyo'dhyāyaḥ|| 3 ||

Verse 2

अनिष्टानां च संसर्गादिष्टानां च निवर्तनात्। कथं हि मानसं दुःखं विप्रयुज्यन्ति पण्डिताः।।

aniṣṭānāṃ ca saṃsargādiṣṭānāṃ ca nivartanāt| kathaṃ hi mānasaṃ duḥkhaṃ viprayujyanti paṇḍitāḥ||

Verse 3

विदुर उवाच। वतोयतो मनो दुःखात्सुखाद्र विप्रमुच्यते। तवत्तसः शगं लब्ध्वा सुगतिं विन्दते बुधः।। एवं संसारगहनादुन्मज्जननिमज्जनात् इति क.छ.ट.पाठः।।

vidura uvāca| vatoyato mano duḥkhātsukhādra vipramucyate| tavattasaḥ śagaṃ labdhvā sugatiṃ vindate budhaḥ|| evaṃ saṃsāragahanādunmajjananimajjanāt iti ka.cha.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 4

अशाधतमिदं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ। कदलीसन्निभो लोकः सारो ह्यस्य न विद्यते।।

aśādhatamidaṃ sarvaṃ cintyamānaṃ nararṣabha| kadalīsannibho lokaḥ sāro hyasya na vidyate||

Verse 5

[यदा प्राज्ञाश्च मूढाश्च धनवन्तोऽथ निर्धनाः। सर्वे पितृवनं प्राप्य स्वपन्ति विगतज्वराः।। सुभाषितैरिति झ.पाठः।।

[yadā prājñāśca mūḍhāśca dhanavanto'tha nirdhanāḥ| sarve pitṛvanaṃ prāpya svapanti vigatajvarāḥ|| subhāṣitairiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 6

निर्मांसैरस्थिभूयिष्ठैर्गात्रैः स्नायुनिबन्धिभिः। किं विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जनाः।।

nirmāṃsairasthibhūyiṣṭhairgātraiḥ snāyunibandhibhiḥ| kiṃ viśeṣaṃ prapaśyanti tatra teṣāṃ pare janāḥ||

Verse 7

येन प्रत्यवगच्छेयुः कुलरूपविशेषणम्। कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धधियो नराः।।]

yena pratyavagaccheyuḥ kularūpaviśeṣaṇam| kasmādanyonyamicchanti vipralabdhadhiyo narāḥ||]

Verse 8

गृहाण्येव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिताः। कालेन विनियुज्यन्ते सत्वमेकं तु शोभनम्।। पितृवनं मृत्युम्।।

gṛhāṇyeva hi martyānāmāhurdehāni paṇḍitāḥ| kālena viniyujyante satvamekaṃ tu śobhanam|| pitṛvanaṃ mṛtyum||

Verse 9

यथा जीर्णमजीर्णं वा वस्त्रं त्यक्त्वा तु पूरुषः। अन्यद्रोचयते वस्त्रमेवं देहाः शरीरिणाम्।।

yathā jīrṇamajīrṇaṃ vā vastraṃ tyaktvā tu pūruṣaḥ| anyadrocayate vastramevaṃ dehāḥ śarīriṇām||

Verse 10

वैचित्रवीर्य सत्यं हि दुःखं वा यदि वा सुखम्। प्राप्नुवन्तीह भूतानि स्वकृतेनैव कर्मणा।।

vaicitravīrya satyaṃ hi duḥkhaṃ vā yadi vā sukham| prāpnuvantīha bhūtāni svakṛtenaiva karmaṇā||

Verse 11

कर्मणा प्राप्यते स्वर्गः सुखं दुःखं च भारत। ततो वहति तं भारमवशः स्ववशोऽपि वा।।

karmaṇā prāpyate svargaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ ca bhārata| tato vahati taṃ bhāramavaśaḥ svavaśo'pi vā||

Verse 12

यथा च मृन्मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते। किञ्चित्प्रक्रियमाणं वा कृतमात्रमथापि वा।।

yathā ca mṛnmayaṃ bhāṇḍaṃ cakrārūḍhaṃ vipadyate| kiñcitprakriyamāṇaṃ vā kṛtamātramathāpi vā||

Verse 13

हीनं वाऽप्यवरोप्यं वा अवतीर्णमथापि वा। आर्द्रं वाऽप्यथवा शुष्कं पच्यमानमथापि वा।। सल्वमेकं तु शास्वतमिति झ.पाठः। तत्र सत्वं लिङ्गशरीरम्। शाश्वतं मोक्षपर्यन्तं स्थायित्वात् इत्यर्थः।।

hīnaṃ vā'pyavaropyaṃ vā avatīrṇamathāpi vā| ārdraṃ vā'pyathavā śuṣkaṃ pacyamānamathāpi vā|| salvamekaṃ tu śāsvatamiti jha.pāṭhaḥ| tatra satvaṃ liṅgaśarīram| śāśvataṃ mokṣaparyantaṃ sthāyitvāt ityarthaḥ||

Verse 14

अवतार्यन्तमापाङ्कादुद्धृतं चापि भारत। अथवा परिभुज्जन्तमेवं देहाः शरीरिणाम्।। अवरोप्यन्तमितिपाठे अवरोप्यमाणम्।।

avatāryantamāpāṅkāduddhṛtaṃ cāpi bhārata| athavā paribhujjantamevaṃ dehāḥ śarīriṇām|| avaropyantamitipāṭhe avaropyamāṇam||

Verse 15

गर्भस्थो वा प्रसूतो वाऽप्यथवा दशरात्रिकः। अर्धमासगतो वाऽपि मासमात्रगतोऽपि वा।।

garbhastho vā prasūto vā'pyathavā daśarātrikaḥ| ardhamāsagato vā'pi māsamātragato'pi vā||

Verse 16

संवत्सरगतो वापि द्विसंवत्सर एव वा। यौवनस्थोऽथ मध्यस्थो वृद्धो वापि विपद्यते।।

saṃvatsaragato vāpi dvisaṃvatsara eva vā| yauvanastho'tha madhyastho vṛddho vāpi vipadyate||

Verse 17

प्राक्कर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति नभवन्ति च। एवं संबर्धिते लोके किमर्थमनुतप्यसे।।

prākkarmabhistu bhūtāni bhavanti nabhavanti ca| evaṃ saṃbardhite loke kimarthamanutapyase||

Verse 18

यथा तु सलिलं राजन्क्रीडार्थमनुसञ्चरन्। उन्मज्जेच्च निमज्जेच्च चेष्टते च नराधिप।।

yathā tu salilaṃ rājankrīḍārthamanusañcaran| unmajjecca nimajjecca ceṣṭate ca narādhipa||

Verse 19

एवं संसारगहने उन्मज्जननिमज्जने। कर्मयोगेन बध्यन्ते क्लिश्यन्ते चाल्पबुद्धयः।। आपाकात् कुलालकृतात् पात्रपाककूटात्। अथवा परिभृज्जन्तमिति झ.पाठः।।

evaṃ saṃsāragahane unmajjananimajjane| karmayogena badhyante kliśyante cālpabuddhayaḥ|| āpākāt kulālakṛtāt pātrapākakūṭāt| athavā paribhṛjjantamiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 20

ये तु प्राज्ञाः स्थिता मध्ये संसारान्तगतैषिणः। समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम्।।

ye tu prājñāḥ sthitā madhye saṃsārāntagataiṣiṇaḥ| samāgamajñā bhūtānāṃ te yānti paramāṃ gatim||