Adhyaya 2

Verse 1

विदुरेण शास्त्रार्थकथनेन धृतराष्ट्रस्य शोकापनोदनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। ततोऽमृतरसैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम्। वैचित्रवीर्यं विदुरो यदुवाच निबोध तत्।।

vidureṇa śāstrārthakathanena dhṛtarāṣṭrasya śokāpanodanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| tato'mṛtarasairvākyairhlādayanpuruṣarṣabham| vaicitravīryaṃ viduro yaduvāca nibodha tat||

Verse 2

विदुर उवाच। उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानमात्मना। एषा वै सर्वसत्वानां लोकेश्वर परा गतिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः।। 2 ।। येनेति। स्थूलेन देहेन कृते तत्तेनैव भुज्यते। मनःकृत्तं चेत्तेनैव भुज्यते स्वप्नादौ।।

vidura uvāca| uttiṣṭha rājankiṃ śeṣe dhārayātmānamātmanā| eṣā vai sarvasatvānāṃ lokeśvara parā gatiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi jalapradānikaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ|| 2 || yeneti| sthūlena dehena kṛte tattenaiva bhujyate| manaḥkṛttaṃ cettenaiva bhujyate svapnādau||

Verse 3

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः। संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्।।

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ| saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam||

Verse 4

यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत। तत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ।।

yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca yamaḥ karṣati bhārata| tatkiṃ na yotsyanti hi te kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha||

Verse 5

अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति। कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते।।

ayudhyamāno mriyate yudhyamānaśca jīvati| kālaṃ prāpya mahārāja na kaścidativartate||

Verse 6

अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत। अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना।। एषा मरणान्ता। अत उत्तिष्ठ शोकं त्यज।।

abhāvādīni bhūtāni bhāvamadhyāni bhārata| abhāvanidhanānyeva tatra kā paridevanā|| eṣā maraṇāntā| ata uttiṣṭha śokaṃ tyaja||

Verse 7

न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन्म्रियते नरः। एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि।।

na śocanmṛtamanveti na śocanmriyate naraḥ| evaṃ sāṃsiddhike loke kimarthamanuśocasi||

Verse 8

कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्युत। न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम।। अभावादीनि दुःखानि दुःखमध्यानि भारतेति छ.पाठः।।

kālaḥ karṣati bhūtāni sarvāṇi vividhānyuta| na kālasya priyaḥ kaścinna dveṣyaḥ kurusattama|| abhāvādīni duḥkhāni duḥkhamadhyāni bhārateti cha.pāṭhaḥ||

Verse 9

यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वशः। तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ।। सांसिद्धिके स्वभावसिद्धे।।

yathā vāyustṛṇāgrāṇi saṃvartayati sarvaśaḥ| tathā kālavaśaṃ yānti bhūtāni bharatarṣabha|| sāṃsiddhike svabhāvasiddhe||

Verse 10

एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम्। यस्य कालः स यात्यग्रे तत्र का परिदेवना।। संवर्तयति स्ववशं नयति।।

ekasārthaprayātānāṃ sarveṣāṃ tatra gāminām| yasya kālaḥ sa yātyagre tatra kā paridevanā|| saṃvartayati svavaśaṃ nayati||

Verse 11

न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुमर्हसि। प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम्।।

na cāpyetānhatānyuddhe rājañśocitumarhasi| pramāṇaṃ yadi śāstrāṇi gatāste paramāṃ gatim||

Verse 12

सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताः। सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना।।

sarve svādhyāyavanto hi sarve ca caritavratāḥ| sarve cābhimukhāḥ kṣīṇāstatra kā paridevanā||

Verse 13

अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः। नैते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना।। तत्र गामिनां परत्र गमनशीलानां यस्य काल उपस्थितः सोऽग्रे प्रयाति।।

adarśanādāpatitāḥ punaścādarśanaṃ gatāḥ| naite tava na teṣāṃ tvaṃ tatra kā paridevanā|| tatra gāmināṃ paratra gamanaśīlānāṃ yasya kāla upasthitaḥ so'gre prayāti||

Verse 14

हतो हि लभते स्वर्गं जित्वा च लभते यशः। उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे।। अदर्शनादज्ञानात्।।

hato hi labhate svargaṃ jitvā ca labhate yaśaḥ| ubhayaṃ no bahuguṇaṃ nāsti niṣphalatā raṇe|| adarśanādajñānāt||

Verse 15

तेषां कामदुघाँल्लोकानिन्द्रः सङ्कल्पयिष्यति। इन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति भरतर्षभ।।

teṣāṃ kāmadughā~llokānindraḥ saṅkalpayiṣyati| indrasyātithayo hyete bhavanti bharatarṣabha||

Verse 16

न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया। स्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः।।

na yajñairdakṣiṇāvadbhirna tapobhirna vidyayā| svargaṃ yānti tathā martyā yathā śūrā raṇe hatāḥ||

Verse 17

शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस्ते शराहुतीः। हूयमानाञ्शरांश्चैव सेहुस्तेजस्विनो मिथः।।

śarīrāgniṣu śūrāṇāṃ juhuvuste śarāhutīḥ| hūyamānāñśarāṃścaiva sehustejasvino mithaḥ||

Verse 18

एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानमुत्तमम्। न युद्धादधिकं किञ्चित्क्षत्रियस्येह विद्यते।। नोऽस्माकं क्षत्रियाणाम्।।

evaṃ rājaṃstavācakṣe svargyaṃ panthānamuttamam| na yuddhādadhikaṃ kiñcitkṣatriyasyeha vidyate|| no'smākaṃ kṣatriyāṇām||

Verse 19

क्षत्रियास्ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः। आशिषः परमाः प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि।।

kṣatriyāste mahātmānaḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ| āśiṣaḥ paramāḥ prāptā na śocyāḥ sarva eva hi||

Verse 20

आत्मानमात्मनाऽऽश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ। नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कायमुत्स्रष्टुमर्हसि।।

ātmānamātmanā''śvāsya mā śucaḥ puruṣarṣabha| nādya śokābhibhūtastvaṃ kāyamutsraṣṭumarhasi||

Verse 21

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च। संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम्।।

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca| saṃsāreṣvanubhūtāni kasya te kasya vā vayam||

Verse 22

शोकस्थानसहसाणि भयस्थानशतानि च। दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्‍डितम्।।

śokasthānasahasāṇi bhayasthānaśatāni ca| divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇ‍ḍitam||

Verse 23

न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम। न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति।।

na kālasya priyaḥ kaścinna dveṣyaḥ kurusattama| na madhyasthaḥ kvacitkālaḥ sarvaṃ kālaḥ prakarṣati||

Verse 24

कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः। कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः।।

kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ| kālaḥ supteṣu jāgarti kālo hi duratikramaḥ||

Verse 25

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसञ्चयः। आरोग्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येदेषु न पण्डितः।।

anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasañcayaḥ| ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛddhyedeṣu na paṇḍitaḥ||

Verse 26

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हसि। अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते।। आचक्षे कथयामि।।

na jānapadikaṃ duḥkhamekaḥ śocitumarhasi| apyabhāvena yujyeta taccāsya na nivartate|| ācakṣe kathayāmi||

Verse 27

अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम्। भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत्।।

aśocanpratikurvīta yadi paśyetparākramam| bhaiṣajyametadduḥkhasya yadetannānucintayet||

Verse 28

चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते।। अनिष्टसम्प्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च।

cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaścāpi pravardhate|| aniṣṭasamprayogācca viprayogātpriyasya ca|

Verse 29

मानुषा मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः।। नार्थो न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचति।

mānuṣā mānasairduḥkhairyujyante ye'lpabuddhayaḥ|| nārtho na dharmo na sukhaṃ yadetadanuśocati|

Verse 30

तच्च नाप्नोति कार्यार्थं त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते।। अन्योन्यबाधनावस्थां प्राप्य वैषयिकीं नराः। अतपदिकं सर्वसाधारणम्। अभावेन मरणेन। तच्च दुःखं च।।

tacca nāpnoti kāryārthaṃ trivargāccaiva bhraśyate|| anyonyabādhanāvasthāṃ prāpya vaiṣayikīṃ narāḥ| atapadikaṃ sarvasādhāraṇam| abhāvena maraṇena| tacca duḥkhaṃ ca||

Verse 31

असन्तुष्टाः प्रमुह्यन्ति सन्तोषं यान्ति पण्डिताः।। प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः। नच नापैति कार्यार्थात्त्रिवर्गाच्चैव हीयते इति झ.पाठः। तत्र कार्यार्थान्नापैतीतिनापित्वपैत्येवेत्यर्थः।।

asantuṣṭāḥ pramuhyanti santoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ|| prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ| naca nāpaiti kāryārthāttrivargāccaiva hīyate iti jha.pāṭhaḥ| tatra kāryārthānnāpaitītināpitvapaityevetyarthaḥ||

Verse 32

एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात्।। शयानं चानुशेते हि तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति।

etadvijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāmiyāt|| śayānaṃ cānuśete hi tiṣṭhantaṃ cānutiṣṭhati|

Verse 33

अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम्।। यस्यांयस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम्।

anudhāvati dhāvantaṃ karma pūrvakṛtaṃ naram|| yasyāṃyasyāmavasthāyāṃ yatkaroti śubhāśubham|

Verse 34

तस्यांतस्यामवस्थायां तत्तत्फलमवाप्नुते।। [येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः। अन्यामन्यां पनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः। इति झ.पाठः।।

tasyāṃtasyāmavasthāyāṃ tattatphalamavāpnute|| [yenayena śarīreṇa yadyatkarma karoti yaḥ| anyāmanyāṃ panāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ| iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 35

तेनतेन शरीरेण तत्फलं समुपाश्नुते।। आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्यापकृतस्य च।। अवस्थायां यौवनादिरूपायाम्।।

tenatena śarīreṇa tatphalaṃ samupāśnute|| ātmaiva hyātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpakṛtasya ca|| avasthāyāṃ yauvanādirūpāyām||

Verse 36

शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा। कृतं भवति सर्वत्र नाकृतं विद्यते क्वचित्।।

śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā| kṛtaṃ bhavati sarvatra nākṛtaṃ vidyate kvacit||

Verse 37

न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु। मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विघाः।।]

na hi jñānaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu| mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvighāḥ||]