Adhyaya 26

Verse 1

शोकाद्भुवि पतिताया गान्धार्याः कृष्णेनाश्वासनम्।। 1 ।। युधिष्ठिराज्ञया विदुरसञ्जयादिभिर्मृतानां दाहक्रियाकरणम्।। 2 ।। श्रीभगवानुवाच। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाः। तवैव ह्यपराधेन कुरवो निधनं गताः।।

śokādbhuvi patitāyā gāndhāryāḥ kṛṣṇenāśvāsanam|| 1 || yudhiṣṭhirājñayā vidurasañjayādibhirmṛtānāṃ dāhakriyākaraṇam|| 2 || śrībhagavānuvāca| uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāri mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ| tavaiva hyaparādhena kuravo nidhanaṃ gatāḥ||

Verse 2

यत्त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम्। दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि श्राद्धपर्वणि षड्‌विंशोऽध्यायः।। 26 ।।

yattvaṃ putraṃ durātmānamīrṣumatyantamāninam| duryodhanaṃ puraskṛtya duṣkṛtaṃ sādhu manyase|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi śrāddhaparvaṇi ṣaḍ‌viṃśo'dhyāyaḥ|| 26 ||

Verse 3

निष्ठुरं वैरपुरुषं वृद्धानां शासनातिगम्। कथमात्मकृतं दोषं मय्याधातुमिहेच्छसि।। दुष्कृतं दुराचरितं स्वकीयम्।।

niṣṭhuraṃ vairapuruṣaṃ vṛddhānāṃ śāsanātigam| kathamātmakṛtaṃ doṣaṃ mayyādhātumihecchasi|| duṣkṛtaṃ durācaritaṃ svakīyam||

Verse 4

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति। दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते।।

mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo'tītamanuśocati| duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate||

Verse 5

तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं गौर्वोढारं धावितारं तुरङ्गी। शूद्रा दासं पशुपालं च वैश्या वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री।। वैरप्रियं पुरुषं xxxxषम्।। 11-264- द्वौ पूर्वापरदुःखद्वयरूपौ।।

taporthīyaṃ brāhmaṇī dhatta garbhaṃ gaurvoḍhāraṃ dhāvitāraṃ turaṅgī| śūdrā dāsaṃ paśupālaṃ ca vaiśyā vadhārthīyaṃ tvadvidhā rājaputrī|| vairapriyaṃ puruṣaṃ xxxxṣam|| 11-264- dvau pūrvāparaduḥkhadvayarūpau||

Verse 6

वैशंपायन उवाच। तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचोऽप्रियम्। तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tacchrutvā vāsudevasya punaruktaṃ vaco'priyam| tūṣṇīṃ babhūva gāndhārī śokavyākulalocanā||

Verse 7

धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमः। पर्यपृच्छत धर्मज्ञो धर्मराजं युधिष्ठिरम्।।

dhṛtarāṣṭrastu rājarṣirnigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ| paryapṛcchata dharmajño dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram||

Verse 8

जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानामसि पाण्डव। हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्वं मे।।

jīvatāṃ parimāṇajñaḥ sainyānāmasi pāṇḍava| hatānāṃ yadi jānīṣe parimāṇaṃ vadasvaṃ me||

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच। दशायुतसहस्राणि सहस्राणि च विंशतिः। कोट्यः षष्टिश्च षट् चैव ह्यस्मिन्राजन्मृधे हताः।।

yudhiṣṭhira uvāca| daśāyutasahasrāṇi sahasrāṇi ca viṃśatiḥ| koṭyaḥ ṣaṣṭiśca ṣaṭ caiva hyasminrājanmṛdhe hatāḥ||

Verse 10

आलक्षाणां च वीराणां सहस्राणि चतुर्दश। दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश्च भारत।।

ālakṣāṇāṃ ca vīrāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa| daśa cānyāni rājendra śataṃ ṣaṣṭiśca bhārata||

Verse 11

धृतराष्ट्र उवाच। युधिष्ठिरगतिं कां ते गताः पुरुषसत्तम। आचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| yudhiṣṭhiragatiṃ kāṃ te gatāḥ puruṣasattama| ācakṣva me mahābāho sarvajño hyasi me mataḥ||

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच। यैर्हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे। देवराजसमाँल्लोकान्गतास्ते सत्यविक्रमाः।।

yudhiṣṭhira uvāca| yairhutāni śarīrāṇi hṛṣṭaiḥ paramasaṃyuge| devarājasamā~llokāngatāste satyavikramāḥ||

Verse 13

ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यमिति भारत। युध्यमाना हताः सङ्ख्ये गन्धर्वैः सह सङ्गताः।।

ye tvahṛṣṭena manasā martavyamiti bhārata| yudhyamānā hatāḥ saṅkhye gandharvaiḥ saha saṅgatāḥ||

Verse 14

ये च सङ्ग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः। शस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्यकान्प्रति।।

ye ca saṅgrāmabhūmiṣṭhā yācamānāḥ parāṅmukhāḥ| śastreṇa nidhanaṃ prāptā gatāste guhyakānprati||

Verse 15

पात्यमानाः परैर्ये तु हीयमाना निरायुधाः। हीनिषेवा महात्मानः परानभिमुखा रणे।।

pātyamānāḥ parairye tu hīyamānā nirāyudhāḥ| hīniṣevā mahātmānaḥ parānabhimukhā raṇe||

Verse 16

छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः। हतास्ते ब्रह्मसदनं गता वीराः सुवर्चसः।।

chidyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ kṣatradharmaparāyaṇāḥ| hatāste brahmasadanaṃ gatā vīrāḥ suvarcasaḥ||

Verse 17

ये त्वत्र निहता राजन्नन्तरायोधनं प्रति। यथाकथञ्चित्पुरुषास्ते गता ह्युत्तरां गतिम्।। तपोरूपायार्थाय उत्पन्नं तपोर्थीयम्। त्वद्विधा वधार्थीयमेव गर्भं धत्ते। अन्या तु जयार्थीयं कीर्त्याद्यर्थीयमपीति भावः। तपोर्थिनं, वधार्थिनं इति क.पाठः।।

ye tvatra nihatā rājannantarāyodhanaṃ prati| yathākathañcitpuruṣāste gatā hyuttarāṃ gatim|| taporūpāyārthāya utpannaṃ taporthīyam| tvadvidhā vadhārthīyameva garbhaṃ dhatte| anyā tu jayārthīyaṃ kīrtyādyarthīyamapīti bhāvaḥ| taporthinaṃ, vadhārthinaṃ iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 18

धृतराष्ट्र उवाच। केन ज्ञानबलेनैव पुत्र पश्यसि सिद्धवत्। तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| kena jñānabalenaiva putra paśyasi siddhavat| tanme vada mahābāho śrotavyaṃ yadi vai mayā||

Verse 19

युधिष्ठिर उवाच। निदेशाद्भवतः पूर्वं वने विचरता मया। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सम्प्राप्तोऽयमनुग्रहः।।

yudhiṣṭhira uvāca| nideśādbhavataḥ pūrvaṃ vane vicaratā mayā| tīrthayātrāprasaṅgena samprāpto'yamanugrahaḥ||

Verse 20

देवर्षिर्लोमशो दृष्टस्ततः प्राप्तोऽस्म्यनुस्मृतिम्। दिव्यं चक्षुरपि प्राप्तं ज्ञानयोगेन वै पुरा।।

devarṣirlomaśo dṛṣṭastataḥ prāpto'smyanusmṛtim| divyaṃ cakṣurapi prāptaṃ jñānayogena vai purā||

Verse 21

धृतराष्ट्र उवाच। ये त्वनाथा जनास्तात नाथवन्तश्च पाण्‍डव। कच्चित्तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम्।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| ye tvanāthā janāstāta nāthavantaśca pāṇ‍ḍava| kaccitteṣāṃ śarīrāṇi dhakṣyanti vidhipūrvakam||

Verse 22

युधिष्ठिर उवाच। न येषां शान्तिकर्तारो न च येऽत्राहिताग्नयः। वयं च तेषां कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणाम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| na yeṣāṃ śāntikartāro na ca ye'trāhitāgnayaḥ| vayaṃ ca teṣāṃ kuryāmo bahutvāttāta karmaṇām||

Verse 23

यान्सुपर्णाश्च गुध्राश्च विकर्षन्ति ततस्ततः। तेषां सङ्कर्षणा लोका भविष्यन्ति न संशयः।।

yānsuparṇāśca gudhrāśca vikarṣanti tatastataḥ| teṣāṃ saṅkarṣaṇā lokā bhaviṣyanti na saṃśayaḥ||

Verse 24

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च सञ्जयम्।। ते गतास्तूत्तरान्कुरूनिति छ.पाठः। ते गतास्तूत्तमां गतिमिति ट.पाठः। ते गता ह्यधमां गतिमिति क.पाठः।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktvā mahārāja kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| ādideśa sudharmāṇaṃ dhaumyaṃ sūtaṃ ca sañjayam|| te gatāstūttarānkurūniti cha.pāṭhaḥ| te gatāstūttamāṃ gatimiti ṭa.pāṭhaḥ| te gatā hyadhamāṃ gatimiti ka.pāṭhaḥ||

Verse 25

विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम्। इन्द्रसेनमुखान्भृत्यान्सूतांश्चैव सहस्रशः।।

viduraṃ ca mahābuddhiṃ yuyutsuṃ caiva kauravam| indrasenamukhānbhṛtyānsūtāṃścaiva sahasraśaḥ||

Verse 26

भवन्तः कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याण्यशेषतः। यथा नाथवतां किञ्चिच्छरीरं न विनश्यति।। स्नेहपाचितैः स्नेहसंयुक्तैः।।

bhavantaḥ kārayantveṣāṃ pretakāryāṇyaśeṣataḥ| yathā nāthavatāṃ kiñciccharīraṃ na vinaśyati|| snehapācitaiḥ snehasaṃyuktaiḥ||

Verse 27

शासनाद्धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च सञ्जयः। सुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा।।

śāsanāddharmarājasya kṣattā sūtaśca sañjayaḥ| sudharmā dhaumyasahita indrasenādayastathā||

Verse 28

चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत। घृतं तैलं च गन्धांश्च क्षौमाणि वसनानि च।।

candanāgurukāṣṭhāni tathā kālīyakānyuta| ghṛtaṃ tailaṃ ca gandhāṃśca kṣaumāṇi vasanāni ca||

Verse 29

समाहृत्य महार्हाणि दारुणां चैव सञ्चयान्। रथांश्च मृदितास्तत्र नानाप्रहरणानि च।।

samāhṛtya mahārhāṇi dāruṇāṃ caiva sañcayān| rathāṃśca mṛditāstatra nānāpraharaṇāni ca||

Verse 30

चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान्नराधिपान्। दाहयामासुरव्याग्राः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।।

citāḥ kṛtvā prayatnena yathāmukhyānnarādhipān| dāhayāmāsuravyāgrāḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā||

Verse 31

दुर्योधनं च राजानं भ्रातॄंश्चास्य कर्मणा।। शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसमेव च।।

duryodhanaṃ ca rājānaṃ bhrātṝṃścāsya karmaṇā|| śalyaṃ śalaṃ ca rājānaṃ bhūriśravasameva ca||

Verse 32

जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारत। दौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम्।।

jayadrathaṃ ca rājānamabhimanyuṃ ca bhārata| dauḥśāsaniṃ lakṣmaṇaṃ ca dhṛṣṭaketuṃ ca pārthivam||

Verse 33

बृहद्वलं सोमदत्तं सृञ्जयं च महारथम्। राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा।।

bṛhadvalaṃ somadattaṃ sṛñjayaṃ ca mahāratham| rājānaṃ kṣemadhanvānaṃ virāṭadrupadau tathā||

Verse 34

शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्। युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च।।

śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam| yudhāmanyuṃ ca vikrāntamuttamaujasameva ca||

Verse 35

कौसल्यं द्रौपदेयांश्च शकुनिं चापि सौबलम्। अचलं वृषकं चैव भगदत्ते च पार्थिवम्।।

kausalyaṃ draupadeyāṃśca śakuniṃ cāpi saubalam| acalaṃ vṛṣakaṃ caiva bhagadatte ca pārthivam||

Verse 36

कर्णं वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम्। केकयांश्च महेष्वासांस्त्रिगर्तांश्च महारथान्।।

karṇaṃ vaikartanaṃ caiva sahaputramamarṣaṇam| kekayāṃśca maheṣvāsāṃstrigartāṃśca mahārathān||

Verse 37

घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरमेव च। अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं जलसन्धं च पार्थिवम्।।

ghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ bakabhrātarameva ca| alambusaṃ rākṣasendraṃ jalasandhaṃ ca pārthivam||

Verse 38

एतांश्चान्यांस्च सुबहून्पार्थिवांश्च सहस्रशः। धृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन्।

etāṃścānyāṃsca subahūnpārthivāṃśca sahasraśaḥ| dhṛtadhārāhutairdīptaiḥ pāvakaiḥ samadāhayan|

Verse 39

पितृमेधाश्च केषाञ्चित्प्रावर्तन्त महात्मनाम्। सामभिश्चाप्यगायन्त तेऽन्वशासत चापरैः।।

pitṛmedhāśca keṣāñcitprāvartanta mahātmanām| sāmabhiścāpyagāyanta te'nvaśāsata cāparaiḥ||

Verse 40

साम्नामृचां च नादेन स्त्रीणां च रुदितस्वनैः। कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत।।

sāmnāmṛcāṃ ca nādena strīṇāṃ ca ruditasvanaiḥ| kaśmalaṃ sarvabhūtānāṃ niśāyāṃ samapadyata||

Verse 41

हुताश्च तत्प्रदीप्ताश्च दीप्यमानाश्च पावकाः। नभसीवान्वदृश्यन्त ग्रहास्तन्वभ्रसंवृताः।।

hutāśca tatpradīptāśca dīpyamānāśca pāvakāḥ| nabhasīvānvadṛśyanta grahāstanvabhrasaṃvṛtāḥ||

Verse 42

ये चाप्यनाथास्तत्रासन्नानादेशसमागताः। तांश्च सर्वान्समानीय राशीकृत्वा सहस्रशः।।

ye cāpyanāthāstatrāsannānādeśasamāgatāḥ| tāṃśca sarvānsamānīya rāśīkṛtvā sahasraśaḥ||

Verse 43

चित्वा दारुभिरव्यग्रैः प्रभूतैः स्नेहपाचितैः। दाहयामास तान्सर्वान्विदुरो राजशासनात्।। सुधर्माणं दुर्योधनपुरोहितम्।।

citvā dārubhiravyagraiḥ prabhūtaiḥ snehapācitaiḥ| dāhayāmāsa tānsarvānviduro rājaśāsanāt|| sudharmāṇaṃ duryodhanapurohitam||

Verse 44

कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः। धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत्।।

kārayitvā kriyāsteṣāṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ| dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gaṅgāmabhimukho'gamat||