Adhyaya 25

Verse 1

कृष्णम्प्रति गान्धार्या कुरुपाण्डवसंक्षयस्य कृष्णोपेक्षणहेतुकत्वकथनपूर्वकं सर्वबन्धुसंक्षयाय शापदानम्।। 1 ।। गान्धार्युवाच। काम्भोजं पश्य दुर्धर्षं काम्भोजास्तरणोचितम्। शयानमृषभस्कन्धं हतं पांसुषु माधव।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि पञ्चविंशोऽध्यायः।। 25 ।।

kṛṣṇamprati gāndhāryā kurupāṇḍavasaṃkṣayasya kṛṣṇopekṣaṇahetukatvakathanapūrvakaṃ sarvabandhusaṃkṣayāya śāpadānam|| 1 || gāndhāryuvāca| kāmbhojaṃ paśya durdharṣaṃ kāmbhojāstaraṇocitam| śayānamṛṣabhaskandhaṃ hataṃ pāṃsuṣu mādhava|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi strīvilāpaparvaṇi pañcaviṃśo'dhyāyaḥ|| 25 ||

Verse 2

अस्य क्षतजसन्दिग्धौ बाहू चन्दनरूषितौ। अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्यतिदुःखिता।।

asya kṣatajasandigdhau bāhū candanarūṣitau| avekṣya kṛpaṇaṃ bhāryā vilapatyatiduḥkhitā||

Verse 3

इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू चन्दनरूषितौ। ययोर्विवरमापन्नां न रतिर्मां पुराऽजहात्।। काम्भोजास्तरणं कम्बलविशेषः।।

imau tau parighaprakhyau bāhū candanarūṣitau| yayorvivaramāpannāṃ na ratirmāṃ purā'jahāt|| kāmbhojāstaraṇaṃ kambalaviśeṣaḥ||

Verse 4

कां गतिं तु गमिष्यामि त्वया हीना जनेश्वर। दूरबन्धुरनाथा च वेपन्ती मधुरस्वरा।।

kāṃ gatiṃ tu gamiṣyāmi tvayā hīnā janeśvara| dūrabandhuranāthā ca vepantī madhurasvarā||

Verse 5

आतपे क्लाम्यमानानां विविधानामिव स्रुजाम्। क्लान्तानामपि नारीणां जहाति श्रीर्न वै तनूः।।

ātape klāmyamānānāṃ vividhānāmiva srujām| klāntānāmapi nārīṇāṃ jahāti śrīrna vai tanūḥ||

Verse 6

शयानमभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूदन। पश्य दीप्ताङ्गदयुतं प्रतिमानं धनुष्मताम्।। बाहू शुभतलाङ्गुली इति झ.पाठः।।

śayānamabhitaḥ śūraṃ kāliṅgaṃ madhusūdana| paśya dīptāṅgadayutaṃ pratimānaṃ dhanuṣmatām|| bāhū śubhatalāṅgulī iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 7

मागधानामधिपतिं जयत्सेनं जनार्दन। परिवार्य प्ररुदिता मागध्यः पश्य योषितः।।

māgadhānāmadhipatiṃ jayatsenaṃ janārdana| parivārya praruditā māgadhyaḥ paśya yoṣitaḥ||

Verse 8

हरिणायतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्दन। मनः श्रुतिहरो नादो मनो मोहयतीव मे।।

hariṇāyatanetrāṇāṃ susvarāṇāṃ janārdana| manaḥ śrutiharo nādo mano mohayatīva me||

Verse 9

प्रकीर्णवस्त्राभरणा रुदत्यः शोककर्शिताः। स्वास्तीर्णशयनोपेता मागध्यः शेरते भुवि।।

prakīrṇavastrābharaṇā rudatyaḥ śokakarśitāḥ| svāstīrṇaśayanopetā māgadhyaḥ śerate bhuvi||

Verse 10

कोसलानामधिपतिं राजपुत्रं बृहद्बलम्। भर्तारं परिवार्यैताः पृथक्प्ररुदिताः स्त्रियः।।

kosalānāmadhipatiṃ rājaputraṃ bṛhadbalam| bhartāraṃ parivāryaitāḥ pṛthakpraruditāḥ striyaḥ||

Verse 11

अस्य गात्रगतान्बाणान्कार्ष्णिबाहुबलेरितान्। उद्धरन्त्यसुखाविष्टा मूर्च्छमानाः पुनः पुनः।।

asya gātragatānbāṇānkārṣṇibāhubaleritān| uddharantyasukhāviṣṭā mūrcchamānāḥ punaḥ punaḥ||

Verse 12

आसां सर्वानवद्यानामातपेन परिश्रमात्। प्रम्लाननलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव।।

āsāṃ sarvānavadyānāmātapena pariśramāt| pramlānanalinābhāni bhānti vaktrāṇi mādhava||

Verse 13

द्रोणेन निहताः शूरा शेरते रुचिराङ्गदाः। धृष्टद्युम्नसुताः सर्वे शिशवो हेममालिनः।।

droṇena nihatāḥ śūrā śerate rucirāṅgadāḥ| dhṛṣṭadyumnasutāḥ sarve śiśavo hemamālinaḥ||

Verse 14

रथाग्न्यगारं चापार्चिं शरशक्तिगदेन्धनम्। द्रोणमासाद्य निर्दग्धाः शलभा इव पावकम्।।

rathāgnyagāraṃ cāpārciṃ śaraśaktigadendhanam| droṇamāsādya nirdagdhāḥ śalabhā iva pāvakam||

Verse 15

तथैव निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गदाः। द्रोणेनाभिमुखाः सङ्ख्ये भ्रातरः पञ्च केकयाः।।

tathaiva nihatāḥ śūrāḥ śerate rucirāṅgadāḥ| droṇenābhimukhāḥ saṅkhye bhrātaraḥ pañca kekayāḥ||

Verse 16

तप्तकाञ्चनवर्माणस्तालध्वजस्थव्रजाः। भासयन्ति महीं भासा ज्वलिता इव पावकाः।।

taptakāñcanavarmāṇastāladhvajasthavrajāḥ| bhāsayanti mahīṃ bhāsā jvalitā iva pāvakāḥ||

Verse 17

द्रोणेन द्रुपदं सङ्ख्ये पश्य माधव पातितम्। महाद्विपमिवारण्ये सिंहेन महता हतम्।।

droṇena drupadaṃ saṅkhye paśya mādhava pātitam| mahādvipamivāraṇye siṃhena mahatā hatam||

Verse 18

पाञ्चालराज्ञो विमलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम्। आतपत्रं समाभाति शरदीव निशाकरः।।

pāñcālarājño vimalaṃ puṇḍarīkākṣa pāṇḍuram| ātapatraṃ samābhāti śaradīva niśākaraḥ||

Verse 19

एतास्तु द्रुपदं वृद्धं स्नुषा भार्याश्च दुःखिताः। दग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चालराजानमपसव्यतः।।

etāstu drupadaṃ vṛddhaṃ snuṣā bhāryāśca duḥkhitāḥ| dagdhvā gacchanti pāñcālarājānamapasavyataḥ||

Verse 20

धृष्टकेतुं महात्मानं चेदिपुङ्गवमङ्गनाः। द्रोणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः।।

dhṛṣṭaketuṃ mahātmānaṃ cedipuṅgavamaṅganāḥ| droṇena nihataṃ śūraṃ haranti hṛtacetasaḥ||

Verse 21

द्रोणास्त्रमभिहत्यैष विमर्दे मधुसूदन। महेष्वासो हतः शेते वज्राहत इव द्रुमः।।

droṇāstramabhihatyaiṣa vimarde madhusūdana| maheṣvāso hataḥ śete vajrāhata iva drumaḥ||

Verse 22

एष चेदिपतिः शूरो धृष्टकेतुर्महारथः। शेते विनिहतः सङ्ख्ये हत्वा शत्रून्सहस्रशः।।

eṣa cedipatiḥ śūro dhṛṣṭaketurmahārathaḥ| śete vinihataḥ saṅkhye hatvā śatrūnsahasraśaḥ||

Verse 23

वितुद्यमानं विहगैस्तं भार्याः पर्युपाश्रिताः। चेदिराजं हृषीकेश हतं सबलबान्धवम्।।

vitudyamānaṃ vihagaistaṃ bhāryāḥ paryupāśritāḥ| cedirājaṃ hṛṣīkeśa hataṃ sabalabāndhavam||

Verse 24

दाशार्हपुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम्। आरोप्याङ्के रुदन्त्येताश्चेदिराज वराङ्गनाः।। दीप्ताङ्गदयुगप्रतिनद्धमहाभुजमिति झ.पाठः।।

dāśārhaputrajaṃ vīraṃ śayānaṃ satyavikramam| āropyāṅke rudantyetāścedirāja varāṅganāḥ|| dīptāṅgadayugapratinaddhamahābhujamiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 25

अस्य पुत्रं हृषीकेश सुवक्त्रं चारुकुण्डलम्। द्रोणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः।। चीर्णं चरसि मदनुष्टितमेवानुतिष्ठसि। स्वतपोनाशार्थमिति भावः।।

asya putraṃ hṛṣīkeśa suvaktraṃ cārukuṇḍalam| droṇena samare paśya nikṛttaṃ bahudhā śaraiḥ|| cīrṇaṃ carasi madanuṣṭitamevānutiṣṭhasi| svataponāśārthamiti bhāvaḥ||

Verse 26

पितरं नूनमाजिस्थं युध्यमानं परैः सह। नाजहात्पितरं वीरमद्यापि मधुसूदन।। दाशार्हपुत्रजमित्यत्र पुत्र्यामपि पुत्रशब्दः।।

pitaraṃ nūnamājisthaṃ yudhyamānaṃ paraiḥ saha| nājahātpitaraṃ vīramadyāpi madhusūdana|| dāśārhaputrajamityatra putryāmapi putraśabdaḥ||

Verse 27

एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरमन्वगात्। दुर्योधनं महाबाहो लक्ष्मणः परवीरहा।।

evaṃ mamāpi putrasya putraḥ pitaramanvagāt| duryodhanaṃ mahābāho lakṣmaṇaḥ paravīrahā||

Verse 28

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पतितौ पश्य माधव। हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताविव।।

vindānuvindāvāvantyau patitau paśya mādhava| himānte puṣpitau śālau marutā galitāviva||

Verse 29

काञ्चनाङ्गदवर्माणौ बाणखङ्गधनुर्धरौ। ऋषभप्रतिरूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ।।

kāñcanāṅgadavarmāṇau bāṇakhaṅgadhanurdharau| ṛṣabhapratirūpākṣau śayānau vimalasrajau||

Verse 30

अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव त्वया सह। ये मुक्ता द्रोणभीष्माभ्यां कर्णाद्वैकर्तनात्कृपात्।।

avadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarva eva tvayā saha| ye muktā droṇabhīṣmābhyāṃ karṇādvaikartanātkṛpāt||

Verse 31

दुर्योधनाद्द्रोणसुतात्सैन्धवाच्च जयद्रथात्। सोमदत्ताद्विकर्णाच्च शूराच्च कृतवर्मणः।।

duryodhanāddroṇasutātsaindhavācca jayadrathāt| somadattādvikarṇācca śūrācca kṛtavarmaṇaḥ||

Verse 32

ये हन्युः शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभाः। त इमे निहताः सङ्ख्ये पश्य कालस्य पर्ययम्।।

ye hanyuḥ śastravegena devānapi nararṣabhāḥ| ta ime nihatāḥ saṅkhye paśya kālasya paryayam||

Verse 33

नातिभारोऽस्ति दैवस्य ध्रुवं माधव कश्चन। यदिमे निहताः शूराः क्षत्रियैः क्षत्रियर्षभाः। शूराश्च कृतविद्याश्च मम पुत्रा मनस्विनः।।

nātibhāro'sti daivasya dhruvaṃ mādhava kaścana| yadime nihatāḥ śūrāḥ kṣatriyaiḥ kṣatriyarṣabhāḥ| śūrāśca kṛtavidyāśca mama putrā manasvinaḥ||

Verse 34

तदैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास्तरस्विनः। यदैवाकृतकामस्त्वमुपप्लाव्यं गतः पुनः।।

tadaiva nihatāḥ kṛṣṇa mama putrāstarasvinaḥ| yadaivākṛtakāmastvamupaplāvyaṃ gataḥ punaḥ||

Verse 35

शन्तनोश्चैव पुत्रेण प्राज्ञेन विदुरेण च। तदैवोक्तास्मि मा स्नेहं कुरुष्वात्मसुतेष्विति।।

śantanoścaiva putreṇa prājñena vidureṇa ca| tadaivoktāsmi mā snehaṃ kuruṣvātmasuteṣviti||

Verse 36

तयोर्हि दर्शनं नैतन्मिथ्या भवितुमर्हति। अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्दन।। पितरमिति पितृपदस्यावृत्तिः शोकाकुलत्वान्न दोषाय।।

tayorhi darśanaṃ naitanmithyā bhavitumarhati| acireṇaiva me putrā bhasmībhūtā janārdana|| pitaramiti pitṛpadasyāvṛttiḥ śokākulatvānna doṣāya||

Verse 37

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्त्वा न्यपतद्भूमौ गान्धारी शोकमूर्च्छिता। दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सृज्य भारत।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktvā nyapatadbhūmau gāndhārī śokamūrcchitā| duḥkhopahatavijñānā dhairyamutsṛjya bhārata||

Verse 38

ततः कोपपरीताङ्गी पुत्रशोकपरिप्लुता। जगाद शौरिं दोषेण गान्धारी व्यथितेन्द्रिया।। तयोर्भीष्मविदुरयोः दर्शनं अनागतावेक्षणम्।।

tataḥ kopaparītāṅgī putraśokapariplutā| jagāda śauriṃ doṣeṇa gāndhārī vyathitendriyā|| tayorbhīṣmavidurayoḥ darśanaṃ anāgatāvekṣaṇam||

Verse 39

गान्धार्युवाच। पाण्डवाः धार्तराष्ट्राश्च क्रुद्धाः कृष्ण परस्परम्। उपेक्षिता विनश्यन्तस्त्वया कस्माज्जनार्दन ।।

gāndhāryuvāca| pāṇḍavāḥ dhārtarāṣṭrāśca kruddhāḥ kṛṣṇa parasparam| upekṣitā vinaśyantastvayā kasmājjanārdana ||

Verse 40

शक्तेन बहुभृत्येन विपुले तिष्ठता बले। उभयत्र समर्थेन श्रुतवाक्येन चैव ह।।

śaktena bahubhṛtyena vipule tiṣṭhatā bale| ubhayatra samarthena śrutavākyena caiva ha||

Verse 41

इच्छतोपेक्षितो नाशः कुरूणां मधुसूदन। यस्मात्त्वया महाबाहो फलं तस्मादवाप्नुहि।।

icchatopekṣito nāśaḥ kurūṇāṃ madhusūdana| yasmāttvayā mahābāho phalaṃ tasmādavāpnuhi||

Verse 42

पतिशुश्रूषया यन्मे तपः किञ्चिदुपार्जितम्। तेन त्वां दुरवापेन शपे चक्रगदाधरम्।।

patiśuśrūṣayā yanme tapaḥ kiñcidupārjitam| tena tvāṃ duravāpena śape cakragadādharam||

Verse 43

यस्मात्परस्परं घ्नन्तो ज्ञातयः कुरुपाण्डवाः। उपेक्षितास्ते गोविन्द तस्माज्ज्ञातीन्वधिष्यसि।।

yasmātparasparaṃ ghnanto jñātayaḥ kurupāṇḍavāḥ| upekṣitāste govinda tasmājjñātīnvadhiṣyasi||

Verse 44

त्वमप्युपस्थिते वर्षे षट्‌त्रिंशे मधुसूदन। हतज्ञातिर्हतामात्यो हतपुत्रो वनेचरः।।

tvamapyupasthite varṣe ṣaṭ‌triṃśe madhusūdana| hatajñātirhatāmātyo hataputro vanecaraḥ||

Verse 45

अनाथवदविज्ञातो लोकेष्वनभिलक्षितः। कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि।।

anāthavadavijñāto lokeṣvanabhilakṣitaḥ| kutsitenābhyupāyena nidhanaṃ samavāpsyasi||

Verse 46

तवाप्येवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः। स्त्रियः परिपतिष्यन्ति यथैता भरतस्त्रियः।।

tavāpyevaṃ hatasutā nihatajñātibāndhavāḥ| striyaḥ paripatiṣyanti yathaitā bharatastriyaḥ||

Verse 47

वैशम्पयन उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं वासुदेवो महामनाः। उवाच देवीं गान्धारीमीषदभ्युत्स्मयन्निव।। जगादशौरिं रोषणेति ट.पाठः।।

vaiśampayana uvāca| tacchrutvā vacanaṃ ghoraṃ vāsudevo mahāmanāḥ| uvāca devīṃ gāndhārīmīṣadabhyutsmayanniva|| jagādaśauriṃ roṣaṇeti ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 48

जानेऽहमेतदप्येवं चीर्णं चरसि क्षत्रिये। दैवादेव विनश्यन्ति वृष्णयो नात्र संशयः।। अभ्युत्स्मयन्नीषद्ध्वंसयन्।।

jāne'hametadapyevaṃ cīrṇaṃ carasi kṣatriye| daivādeva vinaśyanti vṛṣṇayo nātra saṃśayaḥ|| abhyutsmayannīṣaddhvaṃsayan||

Verse 49

संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यो मद्विद्यते शुभे। अवध्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवैः।।

saṃhartā vṛṣṇicakrasya nānyo madvidyate śubhe| avadhyāste narairanyairapi vā devadānavaiḥ||

Verse 50

परस्परकृतं नाशं यतः प्राप्स्यन्ति यादवाः। इत्युक्तवति दाशार्हे पाण्डवास्त्रस्तचेतसः। बभूवुर्भृशसंविग्ना निराशाश्चापि जीविते।।

parasparakṛtaṃ nāśaṃ yataḥ prāpsyanti yādavāḥ| ityuktavati dāśārhe pāṇḍavāstrastacetasaḥ| babhūvurbhṛśasaṃvignā nirāśāścāpi jīvite||