Adhyaya 20

Verse 1

कृष्णंप्रति गान्धार्या रुदन्तीनां स्त्रीणां प्रदर्शनम्।। 1 ।। गान्धार्युवाच। अध्यर्धगुणमाहुर्यं बले शौर्ये च केशव। पित्रा त्वया च दाशार्ह दृप्तं सिंहमिवोत्कटम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते कर्णपर्वणि

kṛṣṇaṃprati gāndhāryā rudantīnāṃ strīṇāṃ pradarśanam|| 1 || gāndhāryuvāca| adhyardhaguṇamāhuryaṃ bale śaurye ca keśava| pitrā tvayā ca dāśārha dṛptaṃ siṃhamivotkaṭam|| || iti śrīmanmahābhārate karṇaparvaṇi

Verse 2

यो बिभेद चमूमेको मम पुत्रस्य दुर्भिदाम्। स भूत्वा मृत्युरन्येषां स्वयं मृत्युवशं गतः।।

yo bibheda camūmeko mama putrasya durbhidām| sa bhūtvā mṛtyuranyeṣāṃ svayaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ||

Verse 3

तस्योपलक्षये कृष्ण कार्ष्णेरमिततेजसः। अभिमन्योर्हतस्यापि प्रभा नैवोपशाम्यति।।

tasyopalakṣaye kṛṣṇa kārṣṇeramitatejasaḥ| abhimanyorhatasyāpi prabhā naivopaśāmyati||

Verse 4

एषा विराटदुहिता स्नुषा गाण्डीवधन्वनः। हतं बाला पतिं वीरं दृष्ट्वा शोचत्यनिन्दिता।।

eṣā virāṭaduhitā snuṣā gāṇḍīvadhanvanaḥ| hataṃ bālā patiṃ vīraṃ dṛṣṭvā śocatyaninditā||

Verse 5

तमेषा हि समागम्य भार्या भर्तारमन्तिके। विराटदुहिता कृष्ण पाणिना परिमार्जति।।

tameṣā hi samāgamya bhāryā bhartāramantike| virāṭaduhitā kṛṣṇa pāṇinā parimārjati||

Verse 6

तस्य वक्त्रमुपाघ्राय सौभद्रस्य मनस्विनी। विबुद्धकमलाकारं कम्बुवृत्तशिरोधरम्।।

tasya vaktramupāghrāya saubhadrasya manasvinī| vibuddhakamalākāraṃ kambuvṛttaśirodharam||

Verse 7

कामरूपवती चैषा परिष्वजति भामिनी। लज्जमाना पुरा चैनं माध्वीकमदमूर्च्छिता।।

kāmarūpavatī caiṣā pariṣvajati bhāminī| lajjamānā purā cainaṃ mādhvīkamadamūrcchitā||

Verse 8

तस्य क्षतजसन्दिग्धं जातरूपपरिष्कृतम्। विमुच्य कवचं कृष्ण शीरमभिवीक्षते।।

tasya kṣatajasandigdhaṃ jātarūpapariṣkṛtam| vimucya kavacaṃ kṛṣṇa śīramabhivīkṣate||

Verse 9

अवेक्षमाणा तं बाला कुष्ण त्वामभिभाषते। अयं ते पुण्डरीकाक्ष कसदृशाक्षो निपातितः।।

avekṣamāṇā taṃ bālā kuṣṇa tvāmabhibhāṣate| ayaṃ te puṇḍarīkākṣa kasadṛśākṣo nipātitaḥ||

Verse 10

बले वीर्ये च सदृशस्तेजसा चैव तेऽनघ। रूपेण च तथाऽत्यर्थं शेते भुवि निपातितः।।

bale vīrye ca sadṛśastejasā caiva te'nagha| rūpeṇa ca tathā'tyarthaṃ śete bhuvi nipātitaḥ||

Verse 11

अत्यन्तं सुकुमारस्य राङ्कवाजिनशायिनः। कच्चिदद्य शरीरं ते भूमौ न परितप्यते।।

atyantaṃ sukumārasya rāṅkavājinaśāyinaḥ| kaccidadya śarīraṃ te bhūmau na paritapyate||

Verse 12

मातङ्गभुजवर्ष्णाणौ ज्याक्षेपकठिनत्वचौ। काञ्चनाङ्गदिनौ शेते निक्षिप्य विपुलौ भुजौ। व्यायम्य बहुधा नूनं सुखसुप्तः श्रमादिव।।

mātaṅgabhujavarṣṇāṇau jyākṣepakaṭhinatvacau| kāñcanāṅgadinau śete nikṣipya vipulau bhujau| vyāyamya bahudhā nūnaṃ sukhasuptaḥ śramādiva||

Verse 13

एवं विलपतीमार्तां किं मां न प्रतिभाषसे। न स्मराम्यपराधं ते किं मां न प्रतिभाषसे।।

evaṃ vilapatīmārtāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase| na smarāmyaparādhaṃ te kiṃ māṃ na pratibhāṣase||

Verse 14

ननु मां त्वं पुरा दूरादभिवीक्ष्याभिभाषसे। न स्मराम्यपराधं मे किं मां न प्रतिभाषसे।।

nanu māṃ tvaṃ purā dūrādabhivīkṣyābhibhāṣase| na smarāmyaparādhaṃ me kiṃ māṃ na pratibhāṣase||

Verse 15

आर्यामार्य सुभद्रां तवमिमां श्च त्रिदशोपमान्। पितॄन्मां चैव दुःखार्तां विहाय क्व गमिष्यसि।।

āryāmārya subhadrāṃ tavamimāṃ śca tridaśopamān| pitṝnmāṃ caiva duḥkhārtāṃ vihāya kva gamiṣyasi||

Verse 16

तस्य शोणितदिग्धान्वै केशानुन्नम्य पाणिना। उत्सङ्गे वक्तमाधाय जीवन्तमिव पृच्छति।।

tasya śoṇitadigdhānvai keśānunnamya pāṇinā| utsaṅge vaktamādhāya jīvantamiva pṛcchati||

Verse 17

स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः। कथं त्वां रणमध्यस्थं जघ्रुरेते महारथाः।।

svasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ| kathaṃ tvāṃ raṇamadhyasthaṃ jaghrurete mahārathāḥ||

Verse 18

धिगस्तु क्रूरकर्तॄंस्तान्कृपकर्णजयद्रथान्। द्रोणद्रौणायतनी चोभौ यैरहं विधवा कृता।।

dhigastu krūrakartṝṃstānkṛpakarṇajayadrathān| droṇadrauṇāyatanī cobhau yairahaṃ vidhavā kṛtā||

Verse 19

रथर्षभाणां सर्वेषां कथमासीत्तदा मनः। बालं त्वां पिरवार्यैकमनेकेषां च जघ्नताम्।।

ratharṣabhāṇāṃ sarveṣāṃ kathamāsīttadā manaḥ| bālaṃ tvāṃ piravāryaikamanekeṣāṃ ca jaghnatām||

Verse 20

कथं नु पाण्डवानां च पाञ्चालानां तु पश्यताम्। त्वं वीर निधनं प्राप्तो नाथवान्सन्ननाथवत्।। वपुः शस्ताकृतिः। वपुः क्लीबं तनौ शस्ताकृतावपीति मेदिनी।।

kathaṃ nu pāṇḍavānāṃ ca pāñcālānāṃ tu paśyatām| tvaṃ vīra nidhanaṃ prāpto nāthavānsannanāthavat|| vapuḥ śastākṛtiḥ| vapuḥ klībaṃ tanau śastākṛtāvapīti medinī||

Verse 21

दृष्ट्वा बहुभिराक्रन्दे निहतं त्वां पिता तव। वीरः पुरुषशार्दूलः कथं जीवति पाण्डवः।।

dṛṣṭvā bahubhirākrande nihataṃ tvāṃ pitā tava| vīraḥ puruṣaśārdūlaḥ kathaṃ jīvati pāṇḍavaḥ||

Verse 22

न राज्यलाभो विपुलः शत्रूणां च पराभवः। प्रीतिं धास्यति पार्थानां त्वामृते पुष्करेक्षण।।

na rājyalābho vipulaḥ śatrūṇāṃ ca parābhavaḥ| prītiṃ dhāsyati pārthānāṃ tvāmṛte puṣkarekṣaṇa||

Verse 23

तव शस्त्रजिताँल्लोकान्धर्मेण च दमेन च। क्षिप्रमन्वागमिष्यामि तत्र मां प्रतिपालय।।

tava śastrajitā~llokāndharmeṇa ca damena ca| kṣipramanvāgamiṣyāmi tatra māṃ pratipālaya||

Verse 24

दुर्मरं पुनरप्राप्ते काले भवति केनचित्। यदहं त्वां रणे दृष्ट्वा हतं जीवामि दुर्भगा।। अध्यर्धगुणं सार्धुगुणम्।। 1 ।।

durmaraṃ punaraprāpte kāle bhavati kenacit| yadahaṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā hataṃ jīvāmi durbhagā|| adhyardhaguṇaṃ sārdhuguṇam|| 1 ||

Verse 25

कामिदानीं नरव्याघ्र श्लक्ष्णया स्मितया गिरा। पितृलोके समेत्यान्यां मामिवामन्त्रयिष्यसि।।

kāmidānīṃ naravyāghra ślakṣṇayā smitayā girā| pitṛloke sametyānyāṃ māmivāmantrayiṣyasi||

Verse 26

नूनमप्सरसां स्वर्गे मनांसि प्रमथिष्यसि। परमेण च रूपेण गिरा च स्मितपूर्वया।।

nūnamapsarasāṃ svarge manāṃsi pramathiṣyasi| parameṇa ca rūpeṇa girā ca smitapūrvayā||

Verse 27

प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकानप्सरोभिः समेयिवान्। सौभद्र विहन्काले स्मरेथाः सुकृतानि मे।।

prāpya puṇyakṛtā~llokānapsarobhiḥ sameyivān| saubhadra vihankāle smarethāḥ sukṛtāni me||

Verse 28

एतावानिह संवासो विहितस्ते मया सह। षण्मासान्सप्तमे मासि त्वं वीर निधनं गतः।।

etāvāniha saṃvāso vihitaste mayā saha| ṣaṇmāsānsaptame māsi tvaṃ vīra nidhanaṃ gataḥ||

Verse 29

इत्युक्तवचनामेनामपकर्षन्ति दुःखिताम्। उत्तरां मोघसङ्कल्पां मत्स्यराजकुलस्त्रियः।।

ityuktavacanāmenāmapakarṣanti duḥkhitām| uttarāṃ moghasaṅkalpāṃ matsyarājakulastriyaḥ||

Verse 30

उत्तरामपकृष्यैनामार्तामार्ततराः स्वयम्। विराटं निहतं दृष्ट्वा क्रोशन्ति विलपन्ति च।।

uttarāmapakṛṣyaināmārtāmārtatarāḥ svayam| virāṭaṃ nihataṃ dṛṣṭvā krośanti vilapanti ca||

Verse 31

द्रोणास्त्रशरसङ्कृत्तं शयानं रुधिरोक्षितम्। विराटं वितुदन्त्येते गृध्रगोमायुवायसाः।।

droṇāstraśarasaṅkṛttaṃ śayānaṃ rudhirokṣitam| virāṭaṃ vitudantyete gṛdhragomāyuvāyasāḥ||

Verse 32

वितुद्यमानं विहगैर्विराटमसितेक्षणाः। न शक्नुवन्ति विहगान्निवारयितुमातुराः।।

vitudyamānaṃ vihagairvirāṭamasitekṣaṇāḥ| na śaknuvanti vihagānnivārayitumāturāḥ||

Verse 33

आसामातपतप्तानामायासेन च योषिताम्। श्रमेण च विवर्णानां वक्त्राणां विप्लुतं वपुः।। दुष्करं पुनरप्राप्तं काले भवति केनचित् इति क.पाठः। दुष्करं प्रति न प्राप्तमित्यादि छ.ट. पाठः।।

āsāmātapataptānāmāyāsena ca yoṣitām| śrameṇa ca vivarṇānāṃ vaktrāṇāṃ viplutaṃ vapuḥ|| duṣkaraṃ punaraprāptaṃ kāle bhavati kenacit iti ka.pāṭhaḥ| duṣkaraṃ prati na prāptamityādi cha.ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 34

उत्तरं चाभिमन्युं च काम्भोजं च सुदक्षिणम्। कार्ष्णिनाऽभिहतं पश्य लक्ष्मणं प्रियदर्शनम्।

uttaraṃ cābhimanyuṃ ca kāmbhojaṃ ca sudakṣiṇam| kārṣṇinā'bhihataṃ paśya lakṣmaṇaṃ priyadarśanam|

Verse 35

आयोधनशिरोमध्ये शयानं पश्य माधव।।

āyodhanaśiromadhye śayānaṃ paśya mādhava||