Adhyaya 18

Verse 1

कृष्णम्प्रति गान्धारीवचनम्।। 1 ।। गान्धार्युवाच। पश्य माधव पुत्रान्मे शतसङ्ख्याञ्जितक्लमान्। गदया भीमसेनेन भूयिष्ठं निहतान्रणे।।

kṛṣṇamprati gāndhārīvacanam|| 1 || gāndhāryuvāca| paśya mādhava putrānme śatasaṅkhyāñjitaklamān| gadayā bhīmasenena bhūyiṣṭhaṃ nihatānraṇe||

Verse 2

इदं दुःखतरं मेऽद्य यदिमा मुक्तमूर्धजाः। हतपुत्रा रणे बालाः परिधावन्ति मे स्नुषाः।।

idaṃ duḥkhataraṃ me'dya yadimā muktamūrdhajāḥ| hataputrā raṇe bālāḥ paridhāvanti me snuṣāḥ||

Verse 3

प्रासादतलचारिण्यश्चरमैर्भूषणान्वितैः। कायेनाद्य स्पृशन्तीमां रुधिरार्द्रां वसुन्धराम्।।

prāsādatalacāriṇyaścaramairbhūṣaṇānvitaiḥ| kāyenādya spṛśantīmāṃ rudhirārdrāṃ vasundharām||

Verse 4

कृच्छ्रादुत्सारयन्ति स्म गृध्रगोमायुवायसान्। दुःखेनार्ता विघूर्णन्त्यो मत्ता इव चरन्त्युत।।

kṛcchrādutsārayanti sma gṛdhragomāyuvāyasān| duḥkhenārtā vighūrṇantyo mattā iva carantyuta||

Verse 5

एषाऽन्या त्वनवद्याङ्गी करसम्मितमध्यमा। घोरमायोधनं दृष्ट्वा निपतत्यतिदुःखिता।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि अष्टादशोऽध्यायः।। 18 ।।

eṣā'nyā tvanavadyāṅgī karasammitamadhyamā| ghoramāyodhanaṃ dṛṣṭvā nipatatyatiduḥkhitā|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi strīvilāpaparvaṇi aṣṭādaśo'dhyāyaḥ|| 18 ||

Verse 6

दृष्ट्वा मे पार्थिवसुतामेतां लक्ष्मणमातरम्। राजपुत्रीं महाबाहो मनो न ह्युपशाम्यति।।

dṛṣṭvā me pārthivasutāmetāṃ lakṣmaṇamātaram| rājaputrīṃ mahābāho mano na hyupaśāmyati||

Verse 7

भ्रातॄंश्चान्याः पितॄंश्चान्याः पुत्रांश्च निहतान्भुवि। दृष्ट्वा परिपतन्त्येषाः प्रगृह्य सुमहाभुजान्।।

bhrātṝṃścānyāḥ pitṝṃścānyāḥ putrāṃśca nihatānbhuvi| dṛṣṭvā paripatantyeṣāḥ pragṛhya sumahābhujān||

Verse 8

मध्यमानां तु नारीणां वृद्धानां चापराजित। आक्रन्दं हतबन्धूना दारुणे वैशसे शृणु।।

madhyamānāṃ tu nārīṇāṃ vṛddhānāṃ cāparājita| ākrandaṃ hatabandhūnā dāruṇe vaiśase śṛṇu||

Verse 9

रथनीडानि देहांश्च हतानां गजवाजिनाम्। आश्रित्य श्रममोहार्ताः स्थिताः पश्य महाभुज।।

rathanīḍāni dehāṃśca hatānāṃ gajavājinām| āśritya śramamohārtāḥ sthitāḥ paśya mahābhuja||

Verse 10

अन्या चापहृतं कायाच्चारुकुण्डलमुन्नसम्। स्वस्य बन्धोः शिरः कृष्ण गृहीत्वा पश्य तिष्ठति।।

anyā cāpahṛtaṃ kāyāccārukuṇḍalamunnasam| svasya bandhoḥ śiraḥ kṛṣṇa gṛhītvā paśya tiṣṭhati||

Verse 11

पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाल्पमिवानघ। एताभिर्निरवद्याभिर्मया चैवाल्पपुण्यया। यदिदं धर्मराजेन घातितं नो जनार्दन।।

pūrvajātikṛtaṃ pāpaṃ manye nālpamivānagha| etābhirniravadyābhirmayā caivālpapuṇyayā| yadidaṃ dharmarājena ghātitaṃ no janārdana||

Verse 12

न हि नाशोऽस्ति वार्ष्णेय कर्मणोः शुभपापयोः।।

na hi nāśo'sti vārṣṇeya karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ||

Verse 13

प्रत्यग्रवयसः पश्य दर्शनीयकुचाननाः। कुलेषु जाता हीमत्यः कृष्णपक्ष्माक्षिमूर्धजाः।।

pratyagravayasaḥ paśya darśanīyakucānanāḥ| kuleṣu jātā hīmatyaḥ kṛṣṇapakṣmākṣimūrdhajāḥ||

Verse 14

हंसगद्गदभाषिण्यो दुःखशोकप्रमोहिताः। सारस्य इव वाशन्त्यः पतिताः पश्य माधव।।

haṃsagadgadabhāṣiṇyo duḥkhaśokapramohitāḥ| sārasya iva vāśantyaḥ patitāḥ paśya mādhava||

Verse 15

फुल्लुपद्यप्रकाशानि पुण्डरीकाक्ष योषिताम्। अनवद्यानि वक्त्राणि तापयत्येष रश्मिवान्।।

phullupadyaprakāśāni puṇḍarīkākṣa yoṣitām| anavadyāni vaktrāṇi tāpayatyeṣa raśmivān||

Verse 16

सेर्ष्याणां मम पुत्राणां वासुदेवावरोधनम्। मत्तमातङ्गदर्पाणां पश्यन्त्यद्य पृथग्जनाः।।

serṣyāṇāṃ mama putrāṇāṃ vāsudevāvarodhanam| mattamātaṅgadarpāṇāṃ paśyantyadya pṛthagjanāḥ||

Verse 17

शतचन्द्राणि चर्माणि ध्वजांश्चादित्यवर्चसः। रौक्माणि चैव वर्माणि निष्कानपि च काञ्चनान्।।

śatacandrāṇi carmāṇi dhvajāṃścādityavarcasaḥ| raukmāṇi caiva varmāṇi niṣkānapi ca kāñcanān||

Verse 18

शिरस्त्राणानि चैतानि पुत्राणां मे महीतले। पश्य दीप्तानि गोविन्द पावकान्सुहुतानिव।। क्षिप्तं शकुनिं पुत्र वजेयेति झ.पाठः।।

śirastrāṇāni caitāni putrāṇāṃ me mahītale| paśya dīptāni govinda pāvakānsuhutāniva|| kṣiptaṃ śakuniṃ putra vajeyeti jha.pāṭhaḥ||

Verse 19

एष दुःशासनः शेते शूरेणामित्रघातिना। पीतशोणिxx सर्वाङ्गो युधि भीमेन पातितः।।

eṣa duḥśāsanaḥ śete śūreṇāmitraghātinā| pītaśoṇixx sarvāṅgo yudhi bhīmena pātitaḥ||

Verse 20

गदया भीमसेनेन पश्य माधव मे सुतम्। द्यूतक्लेशाननुस्मृत्य द्रौपदीचोदितेन च।।

gadayā bhīmasenena paśya mādhava me sutam| dyūtakleśānanusmṛtya draupadīcoditena ca||

Verse 21

उक्ता ह्यनेन पाञ्चाली सभायां द्यूतनिर्जिता। प्रियं चिकीर्षता भ्रातुः कर्णस्य च जनार्दन।।

uktā hyanena pāñcālī sabhāyāṃ dyūtanirjitā| priyaṃ cikīrṣatā bhrātuḥ karṇasya ca janārdana||

Verse 22

सहैव सहदेवेन नकुलेनार्जुनेन च। दासीभूताऽसि पाञ्चालि क्षिप्रं प्रविश नो गृहान्।।

sahaiva sahadevena nakulenārjunena ca| dāsībhūtā'si pāñcāli kṣipraṃ praviśa no gṛhān||

Verse 23

ततोऽहमब्रुवं कृष्ण तदा दुर्योधनं नृपम्। मृत्युपाशपरिक्षिप्तां द्रौपदीं पुत्र वर्जय।। करसम्मितमध्यमा मुष्टिप्रमितमध्या।।

tato'hamabruvaṃ kṛṣṇa tadā duryodhanaṃ nṛpam| mṛtyupāśaparikṣiptāṃ draupadīṃ putra varjaya|| karasammitamadhyamā muṣṭipramitamadhyā||

Verse 24

निबोधैनं सुदुर्बुद्धिं मातुलं कलहप्रियम्। क्षिप्रमेनं परित्यज्य पुत्र संशाम्य पाण्डवैः।।

nibodhainaṃ sudurbuddhiṃ mātulaṃ kalahapriyam| kṣipramenaṃ parityajya putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ||

Verse 25

न बुद्ध्यसे त्वं दुर्बुद्धे भीमसेनममर्षणम्। वाङ्गराचैस्तुदंस्तीक्ष्णैरुल्काभिरिव कुञ्जरम्।।

na buddhyase tvaṃ durbuddhe bhīmasenamamarṣaṇam| vāṅgarācaistudaṃstīkṣṇairulkābhiriva kuñjaram||

Verse 26

तानेवं रहसि क्रुद्धो वाक्शल्यानवधारयन्। उत्ससर्ज विषं तेषु सर्पो गोवृषभेष्विव।।

tānevaṃ rahasi kruddho vākśalyānavadhārayan| utsasarja viṣaṃ teṣu sarpo govṛṣabheṣviva||

Verse 27

एष दुःशासनः शेते विक्षिप्य विपुलौ भुजौ। निहतो भीमसेनेन सिहेनेव महागजः।।

eṣa duḥśāsanaḥ śete vikṣipya vipulau bhujau| nihato bhīmasenena siheneva mahāgajaḥ||

Verse 28

अत्यर्थमकरोद्रौद्रं भीमसेनोऽत्यमर्षणः। दुःशासनस्य यत्क्रुद्धोऽपिबच्छोणितमाहवे।।

atyarthamakarodraudraṃ bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ| duḥśāsanasya yatkruddho'pibacchoṇitamāhave||