Adhyaya 17

Verse 1

गान्धार्या दुर्योधनमालिङ्ग्य परिदेवनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। दुर्योधनं हतं दृष्ट्वा गान्धारी शोककर्शिता। सहसा न्यपतद्भूमौ छिन्नेव कदली वने।।

gāndhāryā duryodhanamāliṅgya paridevanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| duryodhanaṃ hataṃ dṛṣṭvā gāndhārī śokakarśitā| sahasā nyapatadbhūmau chinneva kadalī vane||

Verse 2

सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च विलप्य च। दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरोक्षितम्।।

sā tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ vikruśya ca vilapya ca| duryodhanamabhiprekṣya śayānaṃ rudhirokṣitam||

Verse 3

परिष्वज्याथ गान्धारी कृपणं पर्यदेवयत्। हाहापुत्रेति शोकार्ता विललापाकुलेन्द्रिया।।

pariṣvajyātha gāndhārī kṛpaṇaṃ paryadevayat| hāhāputreti śokārtā vilalāpākulendriyā||

Verse 4

सुगूढजत्रु विपुलं हारनिष्कविभूषितम्। वारिणा नेत्रजेनोरः सिञ्चन्ती शोकतापिता।।

sugūḍhajatru vipulaṃ hāraniṣkavibhūṣitam| vāriṇā netrajenoraḥ siñcantī śokatāpitā||

Verse 5

समीपस्थं हृषीकेशमिद वचनमब्रवीत्। उपस्थितेऽस्मिन्सङ्ग्रामे ज्ञातीनां संक्षये विभो।।

samīpasthaṃ hṛṣīkeśamida vacanamabravīt| upasthite'sminsaṅgrāme jñātīnāṃ saṃkṣaye vibho||

Verse 6

मामयं प्राह वार्ष्णेय प्राञ्चलिर्नृपसत्तमः। अस्मिञ्ज्ञातिसमुद्धर्षे जयमम्बा ब्रवीतु मे।।

māmayaṃ prāha vārṣṇeya prāñcalirnṛpasattamaḥ| asmiñjñātisamuddharṣe jayamambā bravītu me||

Verse 7

इत्युक्ते जानती सर्वमहं स्वव्यसनागमम्। अब्रुवं पुरुषव्याघ्र यतो धर्मस्ततो जयः।।

ityukte jānatī sarvamahaṃ svavyasanāgamam| abruvaṃ puruṣavyāghra yato dharmastato jayaḥ||

Verse 8

तथा तु युव्यमानस्त्वं सम्प्रगृह्य सुपुत्रक। ध्रुवं शखजिताँल्लोकान्प्राप्स्यस्यमरवत्प्रभो।।

tathā tu yuvyamānastvaṃ sampragṛhya suputraka| dhruvaṃ śakhajitā~llokānprāpsyasyamaravatprabho||

Verse 9

इत्येवxxx पूर्वं नैवं शोचामि वै प्रभो। धृतराष्ट्रं तु शोचामि कृपणं हतबान्धवम्।।

ityevaxxx pūrvaṃ naivaṃ śocāmi vai prabho| dhṛtarāṣṭraṃ tu śocāmi kṛpaṇaṃ hatabāndhavam||

Verse 10

अमर्वणं युधां श्रेष्ठं कृतास्त्रं युद्धदुर्मदम्। शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम्।।

amarvaṇaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ kṛtāstraṃ yuddhadurmadam| śayānaṃ vīraśayane paśya mādhava me sutam||

Verse 11

बोऽयं मूर्धावसिक्तानाये याति परन्तपः। सोऽवं पांसुषु शेतेऽद्य पञ्च कालस्य पर्ययम्।।

bo'yaṃ mūrdhāvasiktānāye yāti parantapaḥ| so'vaṃ pāṃsuṣu śete'dya pañca kālasya paryayam||

Verse 12

दुवं दुर्योधनो वीरो गतिं न सुलभां गतः। तथा ह्यभिxxxx शेते शयने वीरसेविते।।

duvaṃ duryodhano vīro gatiṃ na sulabhāṃ gataḥ| tathā hyabhixxxx śete śayane vīrasevite||

Verse 13

यं पुरा पर्युपासीना समयन्ति वरस्त्रियः। सं वीरशयने सुप्तं रमयन्त्यशिवाः शिवाः।।

yaṃ purā paryupāsīnā samayanti varastriyaḥ| saṃ vīraśayane suptaṃ ramayantyaśivāḥ śivāḥ||

Verse 14

यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः। महीतलस्यं निहतं गृध्रास्तं पर्युपासते।।

yaṃ purā paryupāsīnā ramayanti mahīkṣitaḥ| mahītalasyaṃ nihataṃ gṛdhrāstaṃ paryupāsate||

Verse 15

यं पुरा व्यजनैरम्यैरुपवीजन्ति योषितः। तमद्य पक्षव्यजनै रुपवीजन्ति पक्षिणः।।

yaṃ purā vyajanairamyairupavījanti yoṣitaḥ| tamadya pakṣavyajanai rupavījanti pakṣiṇaḥ||

Verse 16

एष शेते महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः। सिंहेनेव द्विपः सङ्ख्ये भीमसेनेन पातितः।।

eṣa śete mahābāhurbalavānsatyavikramaḥ| siṃheneva dvipaḥ saṅkhye bhīmasenena pātitaḥ||

Verse 17

पश्य दुर्योधनं कृष्ण शयानं रुधिरोक्षितम्। निहतं भीमसेनेन गदां सम्मृज्य भारत।। पञ्चशाखाभ्यां पञ्चाङ्गुलिभ्यां पाणिभ्याम्।।

paśya duryodhanaṃ kṛṣṇa śayānaṃ rudhirokṣitam| nihataṃ bhīmasenena gadāṃ sammṛjya bhārata|| pañcaśākhābhyāṃ pañcāṅgulibhyāṃ pāṇibhyām||

Verse 18

अक्षौहिणीर्महाबाहुर्दश चैकां च केशव। आनयद्यः पुरा सङ्ख्ये सोऽनयान्निधनं गतः।।

akṣauhiṇīrmahābāhurdaśa caikāṃ ca keśava| ānayadyaḥ purā saṅkhye so'nayānnidhanaṃ gataḥ||

Verse 19

एष दुर्योधनः शेते महेष्वासो महाबलः। शार्दूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः।।

eṣa duryodhanaḥ śete maheṣvāso mahābalaḥ| śārdūla iva siṃhena bhīmasenena pātitaḥ||

Verse 20

विदुरं ह्यवमत्यैष पितरं चैव मन्दभाक्। बालो वृद्धावमानेन मन्दो मृत्युवशं गतः।।

viduraṃ hyavamatyaiṣa pitaraṃ caiva mandabhāk| bālo vṛddhāvamānena mando mṛtyuvaśaṃ gataḥ||

Verse 21

निःसपत्ना मही यस्य त्रयोदशसमाः स्थिता। स शेते निहतो भूमौ पुत्रो मे पृथिवीपतिः।।

niḥsapatnā mahī yasya trayodaśasamāḥ sthitā| sa śete nihato bhūmau putro me pṛthivīpatiḥ||

Verse 22

अपश्यं कृष्ण पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुशासिताम्। पूर्णां हस्तिगवाश्वैश्च वार्ष्णेय न तु तच्चिरम्।।

apaśyaṃ kṛṣṇa pṛthivīṃ dhārtarāṣṭrānuśāsitām| pūrṇāṃ hastigavāśvaiśca vārṣṇeya na tu tacciram||

Verse 23

तामेवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुशासिताम्। हीनां हस्तिगवाश्वेन किन्नु जीवामि माधव।।

tāmevādya mahābāho paśyāmyanyānuśāsitām| hīnāṃ hastigavāśvena kinnu jīvāmi mādhava||

Verse 24

इदं कष्टतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान्मम। या इमाः पर्युपासन्ते हताञ्शूरान्रणे स्त्रियः।।

idaṃ kaṣṭataraṃ paśya putrasyāpi vadhānmama| yā imāḥ paryupāsante hatāñśūrānraṇe striyaḥ||

Verse 25

प्रकीर्णकेशां सुश्रोणीं दुर्योधनभूजाङ्कगाम्। रुक्मवेदिनिभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम्।।

prakīrṇakeśāṃ suśroṇīṃ duryodhanabhūjāṅkagām| rukmavedinibhāṃ paśya kṛṣṇa lakṣmaṇamātaram||

Verse 26

नूनमेषा पुरा बाला जीवमाने महाभुजे। भुजावाश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी।।

nūnameṣā purā bālā jīvamāne mahābhuje| bhujāvāśritya ramate subhujasya manasvinī||

Verse 27

कथं तु शतधा नेदं हृदयं मम दीर्यते। पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पौत्रेण सहितं रणे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि सप्तदशोऽध्यायः।। 17 ।।

kathaṃ tu śatadhā nedaṃ hṛdayaṃ mama dīryate| paśyantyā nihataṃ putraṃ pautreṇa sahitaṃ raṇe|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi strīvilāpaparvaṇi saptadaśo'dhyāyaḥ|| 17 ||

Verse 28

पुत्रं रुधिरसंसिक्तमुपजिघ्रत्यनिन्दिता। दुर्योधनं तु वामोरूः पाणिना परिमार्जती।।

putraṃ rudhirasaṃsiktamupajighratyaninditā| duryodhanaṃ tu vāmorūḥ pāṇinā parimārjatī||

Verse 29

किन्नु शोचति भर्तारं हतपुत्रं मनस्विनी। तथा ह्यवस्थिता भाति पुत्रं चाप्यभिवीक्ष्य सा।।

kinnu śocati bhartāraṃ hataputraṃ manasvinī| tathā hyavasthitā bhāti putraṃ cāpyabhivīkṣya sā||

Verse 30

स्वशिरः पञ्चशाखाभ्यामभिहत्यायतेक्षणा। पतत्युरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव।। पुत्रेण सहितं रणे इति झ.पाठः।।

svaśiraḥ pañcaśākhābhyāmabhihatyāyatekṣaṇā| patatyurasi vīrasya kururājasya mādhava|| putreṇa sahitaṃ raṇe iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 31

पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तरप्रभा। मुखं प्रमृज्य पुत्रस्य भर्तुश्चैव तपस्विनी।।

puṇḍarīkanibhā bhāti puṇḍarīkāntaraprabhā| mukhaṃ pramṛjya putrasya bhartuścaiva tapasvinī||

Verse 32

यदि सत्यागमाः सन्ति यदि वै श्रुतयस्तथा। ध्रुवं लोकानवाप्तोऽयं नृपो बाहुबलार्जितान्।।

yadi satyāgamāḥ santi yadi vai śrutayastathā| dhruvaṃ lokānavāpto'yaṃ nṛpo bāhubalārjitān||