Adhyaya 16

Verse 1

गान्धार्या व्यासप्रसादलब्धदिव्यचक्षुषा रणाङ्कणदर्शंनम्।। 1 ।। धृतराष्ट्रयुधिष्ठिरादीनां स्त्रीभिः सह रणभूमिप्रवेशः।। 2 ।। स्त्रीणां विलापः।। 3 ।। गान्धार्या कृष्णाय विलपत्स्नुषादिप्रदर्शनम्।। 4 ।। वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामवकर्तनम्। अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं तत्र यथास्थितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि स्त्रीविलापपर्वणि षोडशोऽध्यायः।। 16 ।।

gāndhāryā vyāsaprasādalabdhadivyacakṣuṣā raṇāṅkaṇadarśaṃnam|| 1 || dhṛtarāṣṭrayudhiṣṭhirādīnāṃ strībhiḥ saha raṇabhūmipraveśaḥ|| 2 || strīṇāṃ vilāpaḥ|| 3 || gāndhāryā kṛṣṇāya vilapatsnuṣādipradarśanam|| 4 || vaiśampāyana uvāca| evamuktvā tu gāndhārī kurūṇāmavakartanam| apaśyattatra tiṣṭhantī sarvaṃ tatra yathāsthitam|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi strīvilāpaparvaṇi ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|| 16 ||

Verse 2

पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी। उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी।।

pativratā mahābhāgā samānavratacāriṇī| ugreṇa tapasā yuktā satataṃ satyavādinī||

Verse 3

वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः। दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत्।।

varadānena kṛṣṇasya maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ| divyajñānabalopetā vividhaṃ paryadevayat||

Verse 4

ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथाऽन्तिके। रणाजिरं तद्वीराणामद्भुतं रोमहर्षणम्।।

dadarśa sā buddhimatī dūrādapi yathā'ntike| raṇājiraṃ tadvīrāṇāmadbhutaṃ romaharṣaṇam||

Verse 5

अस्थिकेशवसाकीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम्। शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः।।

asthikeśavasākīrṇaṃ śoṇitaughapariplutam| śarīrairbahusāhasrairvinikīrṇaṃ samantataḥ||

Verse 6

गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः। शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः।।

gajāśvarathayodhānāmāvṛtaṃ rudhirāvilaiḥ| śarīrairaśiraskaiśca videhaiśca śirogaṇaiḥ||

Verse 7

गजाश्वनरवीराणां निःसत्वैरभिसंवृतम्। सृगालवलगोमायुकङ्ककाकनिषेवितम्।।

gajāśvanaravīrāṇāṃ niḥsatvairabhisaṃvṛtam| sṛgālavalagomāyukaṅkakākaniṣevitam||

Verse 8

रक्षसां पुरुषादाना मोदनं कुरराकुलम्। अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम्।।

rakṣasāṃ puruṣādānā modanaṃ kurarākulam| aśivābhiḥ śivābhiśca nāditaṃ gṛdhrasevitam||

Verse 9

ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः। पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः।।

tato vyāsābhyanujñāto dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ| pāṇḍuputrāśca te sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ||

Verse 10

वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम्। कुरुस्त्रियः समादाय जग्मुरायोधनं प्रति।।

vāsudevaṃ puraskṛtya hatabandhuṃ ca pārthivam| kurustriyaḥ samādāya jagmurāyodhanaṃ prati||

Verse 11

समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः। अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन्।।

samāsādya kurukṣetraṃ tāḥ striyo nihateśvarāḥ| apaśyanta hatāṃstatra putrānbhrātṝnpitṝnpatīn||

Verse 12

क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणांश्च गोमायुवलवायसैः। भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः।।

kravyādairbhakṣyamāṇāṃśca gomāyuvalavāyasaiḥ| bhūtaiḥ piśācai rakṣobhirvividhaiśca niśācaraiḥ||

Verse 13

रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः। कुरर्य इव शोकार्ता विक्रोशन्त्यो निपेतिरे।।

rudrākrīḍanibhaṃ dṛṣṭvā tadā viśasanaṃ striyaḥ| kurarya iva śokārtā vikrośantyo nipetire||

Verse 14

अदृष्टपूर्वं पशन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः। शरीरेषु स्खलन्त्यश्च न्यपतंश्च परासुवत्।।

adṛṣṭapūrvaṃ paśantyo duḥkhārtā bharatastriyaḥ| śarīreṣu skhalantyaśca nyapataṃśca parāsuvat||

Verse 15

श्रान्तानां चाप्यनाथानां क्रन्दन्तीनां भृशं तदा। पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत्।।

śrāntānāṃ cāpyanāthānāṃ krandantīnāṃ bhṛśaṃ tadā| pāñcālakuruyoṣāṇāṃ kṛpaṇaṃ tadabhūnmahat||

Verse 16

दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम्। दृष्ट्वाऽऽयोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा।। विजग्धान्भक्षितान्।।

duḥkhopahatacittābhiḥ samantādanunāditam| dṛṣṭvā''yodhanamatyugraṃ dharmajñā subalātmajā|| vijagdhānbhakṣitān||

Verse 17

ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम्। कुरूणां वैशमं दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत्।।

tataḥ sā puṇḍarīkākṣamāmantrya puruṣottamam| kurūṇāṃ vaiśamaṃ dṛṣṭvā idaṃ vacanamabravīt||

Verse 18

पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः। प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव।।

paśyaitāḥ puṇḍarīkākṣa snuṣā me nihateśvarāḥ| prakīrṇakeśāḥ krośantīḥ kurarīriva mādhava||

Verse 19

अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान्। पृथगेवानुपद्यन्ते पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन्।।

amūstvabhisamāgamya smarantyo bharatarṣabhān| pṛthagevānupadyante putrānbhrātṝnpitṝnpatīn||

Verse 20

वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम्। क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिरावृतम्।।

vīrasūbhirmahābāho hataputrābhirāvṛtam| kvacicca vīrapatnībhirhatavīrābhirāvṛtam||

Verse 21

शोभितं पुरुषव्याघ्रैः कर्णभीष्माभिमन्युभिः। द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः।।

śobhitaṃ puruṣavyāghraiḥ karṇabhīṣmābhimanyubhiḥ| droṇadrupadaśalyaiśca jvaladbhiriva pāvakaiḥ||

Verse 22

काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महाधनैः। अद्भुतैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम्।।

kāñcanaiḥ kavacairniṣkairmaṇibhiśca mahādhanaiḥ| adbhutairhastakeyūraiḥ sragbhiśca samalaṃkṛtam||

Verse 23

वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि। खङ्गैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः।।

vīrabāhuvisṛṣṭābhiḥ śaktibhiḥ parighairapi| khaṅgaiśca vividhaistīkṣṇaiḥ saśaraiśca śarāsanaiḥ||

Verse 24

क्रव्यादसङ्घैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित्। क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैश्चापरैः क्वचित्।।

kravyādasaṅghairmuditaistiṣṭhadbhiḥ sahitaiḥ kvacit| kvacidākrīḍamānaiśca śayānaiścāparaiḥ kvacit||

Verse 25

एतदेवंविधं वीर सम्पश्यायोधनं विभो। त्वया तु श्रावितं कर्म पुष्कराक्ष महाद्युते। पश्यमाना हि दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन।।

etadevaṃvidhaṃ vīra sampaśyāyodhanaṃ vibho| tvayā tu śrāvitaṃ karma puṣkarākṣa mahādyute| paśyamānā hi dahyāmi śokenāhaṃ janārdana||

Verse 26

पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन। पञ्चानामपि भूतानामहं वधमचिन्तयम्।। अवकर्तनं युद्धस्थानम्। सर्वं दिव्येन चक्षुषेति झ.पाठः।।

pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca vināśaṃ madhusūdana| pañcānāmapi bhūtānāmahaṃ vadhamacintayam|| avakartanaṃ yuddhasthānam| sarvaṃ divyena cakṣuṣeti jha.pāṭhaḥ||

Verse 27

तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च कर्षयन्त्यसृगुक्षितान्। विगृह्य चरणैर्गृध्रा भक्षयन्ति सहस्रशः।।

tānsuparṇāśca gṛdhrāśca karṣayantyasṛgukṣitān| vigṛhya caraṇairgṛdhrā bhakṣayanti sahasraśaḥ||

Verse 28

जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोमभीष्मयोः। अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति।।

jayadrathasya karṇasya tathaiva dromabhīṣmayoḥ| abhimanyorvināśaṃ ca kaścintayitumarhati||

Verse 29

अवध्यकल्पान्निहतान्गतसत्वानचेतसः। गृध्रकङ्कवलश्येनश्वसृगालसमावृतान्।।

avadhyakalpānnihatāngatasatvānacetasaḥ| gṛdhrakaṅkavalaśyenaśvasṛgālasamāvṛtān||

Verse 30

अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान्। पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव ।।

amarṣavaśamāpannānduryodhanavaśe sthitān| paśyemānpuruṣavyāghrānsaṃśāntānpāvakāniva ||

Verse 31

शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च। विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते।। पञ्चानां भूतानां पृथिव्यादीनाम्। कुरुपाञ्चालवधात्कृत्स्नं पाञ्चभौतिकं जगन्नष्टमिति भावः।।

śayanānyucitāḥ sarve mṛdūni vimalāni ca| vipannāste'dya vasudhāṃ vivṛtāmadhiśerate|| pañcānāṃ bhūtānāṃ pṛthivyādīnām| kurupāñcālavadhātkṛtsnaṃ pāñcabhautikaṃ jagannaṣṭamiti bhāvaḥ||

Verse 32

बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः। शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः।।

bandibhiḥ satataṃ kāle stuvadbhirabhinanditāḥ| śivānāmaśivā ghorāḥ śṛṇvanti vividhā giraḥ||

Verse 33

ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः। चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते।।

ye purā śerate vīrāḥ śayaneṣu yaśasvinaḥ| candanāgurudigdhāṅgāste'dya pāṃsuṣu śerate||

Verse 34

तेषामाभरणान्येते गृघ्रगोमायुवायसाः। आक्षिपन्ति शिवा घोरा विनदन्त्यः पुनः पुनः।।

teṣāmābharaṇānyete gṛghragomāyuvāyasāḥ| ākṣipanti śivā ghorā vinadantyaḥ punaḥ punaḥ||

Verse 35

बाणान्वनिनिशितान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः। युद्धाभिमानिनः सर्वे जीवन्त इव बिभ्रति।।

bāṇānvaniniśitānpītānnistriṃśānvimalā gadāḥ| yuddhābhimāninaḥ sarve jīvanta iva bibhrati||

Verse 36

सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः। ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते च सहस्रशः।।

surūpavarṇā bahavaḥ kravyādairavaghaṭṭitāḥ| ṛṣabhapratirūpākṣāḥ śerate ca sahasraśaḥ||

Verse 37

अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः। शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः।।

apare punarāliṅgya gadāḥ parighabāhavaḥ| śerate'bhimukhāḥ śūrā dayitā iva yoṣitaḥ||

Verse 38

बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च। न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन।।

bibhrataḥ kavacānyanye vimalānyāyudhāni ca| na dharṣayanti kravyādā jīvantīti janārdana||

Verse 39

क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम्। शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः।।

kravyādaiḥ kṛṣyamāṇānāmapareṣāṃ mahātmanām| śātakaumbhyaḥ srajaścitrā viprakīrṇāḥ samantataḥ||

Verse 40

एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम्। कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः।।

ete gomāyavo bhīmā nihatānāṃ yaśasvinām| kaṇṭhāntaragatānhārānākṣipanti sahasraśaḥ||

Verse 41

सर्वेष्वपररात्रेषु यानवन्दन्त बन्दिनः। स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः।।

sarveṣvapararātreṣu yānavandanta bandinaḥ| stutibhiśca parārdhyābhirupacāraiśca śikṣitāḥ||

Verse 42

तानद्य परिदेवन्ति दुःखार्ता परमाङ्गनाः। कृपणा वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम्।।

tānadya paridevanti duḥkhārtā paramāṅganāḥ| kṛpaṇā vṛṣṇiśārdūla duḥkhaśokārditā bhṛśam||

Verse 43

रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि च। मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव।।

raktotpalavanānīva vibhānti rucirāṇi ca| mukhāni paramastrīṇāṃ pariśuṣkāṇi keśava||

Verse 44

रुदित्वा विरता ह्येता ध्यायन्त्यः सपरिक्लमाः। कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः।।

ruditvā viratā hyetā dhyāyantyaḥ sapariklamāḥ| kurustriyo'bhigacchanti tena tenaiva duḥkhitāḥ||

Verse 45

एतान्यादित्यवर्णानि तपमीयनिभानि च। पश्य रोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम्।।

etānyādityavarṇāni tapamīyanibhāni ca| paśya rodanatāmrāṇi vaktrāṇi kuruyoṣitām||

Verse 46

श्यामानां वरवर्णानां गौरीणामेकवाससाम्। दुर्योधनवरस्त्रीणां पश्य वृन्दानि केशव।।

śyāmānāṃ varavarṇānāṃ gaurīṇāmekavāsasām| duryodhanavarastrīṇāṃ paśya vṛndāni keśava||

Verse 47

आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम्। इतरेरसङ्क्रन्दान्न विजानन्ति योषितः।।

āsāmaparipūrṇārthaṃ niśamya paridevitam| itarerasaṅkrandānna vijānanti yoṣitaḥ||

Verse 48

एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च। विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम्।। xxxxxxर्येति शेषः।।

etā dīrghamivocchvasya vikruśya ca vilapya ca| vispandamānā duḥkhena vīrā jahati jīvitam|| xxxxxxryeti śeṣaḥ||

Verse 49

बह्व्यो दृष्ट्व शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च। पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः।।

bahvyo dṛṣṭva śarīrāṇi krośanti vilapanti ca| pāṇibhiścāparā ghnanti śirāṃsi mṛdupāṇayaḥ||

Verse 50

शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैः खण्डशः कृतैः। इतरेतसम्पृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी।।

śirobhiḥ patitairhastaiḥ sarvāṅgaiḥ khaṇḍaśaḥ kṛtaiḥ| itaretasampṛktairākīrṇā bhāti medinī||

Verse 51

विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा ह्येताननिन्दितान्। मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च।।

viśiraskānatho kāyāndṛṣṭvā hyetānaninditān| muhyantyanucitā nāryo videhāni śirāṃsi ca||

Verse 52

शिरः कायेन सन्धाय प्रेक्षमाणा विचेतसः। अपश्यन्त्योऽपरं तत्र नेदमस्येऽति दुःखिताः।।

śiraḥ kāyena sandhāya prekṣamāṇā vicetasaḥ| apaśyantyo'paraṃ tatra nedamasye'ti duḥkhitāḥ||

Verse 53

बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक्। सन्दधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनःपुनः।।

bāhūrucaraṇānanyānviśikhonmathitānpṛthak| sandadhatyo'sukhāviṣṭā mūrchantyetāḥ punaḥpunaḥ||

Verse 54

उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः। दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः।। एताः शोचन्तीरभिलक्ष्येति शेषः।।

utkṛttaśirasaścānyānvijagdhānmṛgapakṣibhiḥ| dṛṣṭvā kāścinna jānanti bhartṝnbharatayoṣitaḥ|| etāḥ śocantīrabhilakṣyeti śeṣaḥ||

Verse 55

पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन। प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः।।

pāṇibhiścāparā ghnanti śirāṃsi madhusūdana| prekṣya bhrātṝnpitṝnputrānpatīṃśca nihatānparaiḥ||

Verse 56

बाहुभिश्च सखङ्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः। अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा। बभूव भरतश्रेष्ठ प्राणिभिर्गतजीवितैः।।

bāhubhiśca sakhaṅgaiśca śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ| agamyakalpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā| babhūva bharataśreṣṭha prāṇibhirgatajīvitaiḥ||

Verse 57

न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः। भ्रातृभिः पतिभिः पुत्रैरुपाकीर्णां वसुन्धराम्।।

na duḥkheṣūcitāḥ pūrvaṃ duḥkhaṃ gāhantyaninditāḥ| bhrātṛbhiḥ patibhiḥ putrairupākīrṇāṃ vasundharām||

Verse 58

यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन। स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः।।

yūthānīva kiśorīṇāṃ sukeśīnāṃ janārdana| snuṣāṇāṃ dhṛtarāṣṭrasya paśya vṛndānyanekaśaḥ||

Verse 59

इतो दुःखतरं किन्नु केशव प्रतिभाति मे। यदिमाः कुर्वते सर्वा रवमुच्चावचं स्त्रियः।।

ito duḥkhataraṃ kinnu keśava pratibhāti me| yadimāḥ kurvate sarvā ravamuccāvacaṃ striyaḥ||

Verse 60

नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु। या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातृंश्च माधव।।

nūnamācaritaṃ pāpaṃ mayā pūrveṣu janmasu| yā paśyāmi hatānputrānpautrānbhrātṛṃśca mādhava||

Verse 61

एवमार्ता विलपती समाभाष्य जनार्दनम्। गान्धारी पुत्रशोकार्ता द्वदर्श निहतं सुतम्।।

evamārtā vilapatī samābhāṣya janārdanam| gāndhārī putraśokārtā dvadarśa nihataṃ sutam||