Adhyaya 13

Verse 1

कृष्णयुधिष्ठिरादिभिर्गान्धारीसमीपगमनम्।। 1 ।। गान्धारीं युधिष्ठिरंशप्तुकामां विज्ञाय पूर्वमेवागतेन व्यासेन गान्धार्याः कोपापनोदनम्।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातास्ततस्ते कुरुपुङ्गवाः। अभ्ययुर्भ्रातरः सर्वे गान्धारीं सहकेशवाः।।

kṛṣṇayudhiṣṭhirādibhirgāndhārīsamīpagamanam|| 1 || gāndhārīṃ yudhiṣṭhiraṃśaptukāmāṃ vijñāya pūrvamevāgatena vyāsena gāndhāryāḥ kopāpanodanam|| 2 || vaiśampāyana uvāca| dhṛtarāṣṭrābhyanujñātāstataste kurupuṅgavāḥ| abhyayurbhrātaraḥ sarve gāndhārīṃ sahakeśavāḥ||

Verse 2

ततो ज्ञात्वा हतामित्रं धर्मराजं युधिष्ठिरम्। गान्धारी पुत्रशोकार्ता शप्तुमैच्छदनिन्दिता।।

tato jñātvā hatāmitraṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram| gāndhārī putraśokārtā śaptumaicchadaninditā||

Verse 3

तस्याः पापमभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान्प्रति। ऋषिर्गन्धवतीपुत्रः प्रागेव समबुध्यत।।

tasyāḥ pāpamabhiprāyaṃ viditvā pāṇḍavānprati| ṛṣirgandhavatīputraḥ prāgeva samabudhyata||

Verse 4

स गङ्गायामुपस्पृश्य ब्रह्मर्षिः प्रयतः शुचिः। तं देशमुपसंपेदे पाराशर्यो मनोजवः।।

sa gaṅgāyāmupaspṛśya brahmarṣiḥ prayataḥ śuciḥ| taṃ deśamupasaṃpede pārāśaryo manojavaḥ||

Verse 5

दिव्येन चक्षुषा ज्ञात्वा मनसाऽनुद्धतेन च। सर्वप्राणभृतां भावं सततं स तु बृध्यति।।

divyena cakṣuṣā jñātvā manasā'nuddhatena ca| sarvaprāṇabhṛtāṃ bhāvaṃ satataṃ sa tu bṛdhyati||

Verse 6

स स्नुषामब्रवीत्काले कल्याणानि महातपाः। शापकालमवाक्षिप्य शमकालमुदीरयन्।।

sa snuṣāmabravītkāle kalyāṇāni mahātapāḥ| śāpakālamavākṣipya śamakālamudīrayan||

Verse 7

न कोपः पाण्डवे कार्यो गान्धारि शममाप्नुहि। रजो निगृह्यतां चैव शृणु चेदं वचो मम।।

na kopaḥ pāṇḍave kāryo gāndhāri śamamāpnuhi| rajo nigṛhyatāṃ caiva śṛṇu cedaṃ vaco mama||

Verse 8

पुरोक्ता युद्धकाले त्वं पुत्रेण जयमिच्छता। जयमाशास्व मे मातर्युध्यमानस्य शत्रुभिः।।

puroktā yuddhakāle tvaṃ putreṇa jayamicchatā| jayamāśāsva me mātaryudhyamānasya śatrubhiḥ||

Verse 9

सा तथा याच्यमाना त्वं युद्धकाले जयैषिणा। उक्तवत्यसि कल्याणि यतो धर्मस्ततो जयः।।

sā tathā yācyamānā tvaṃ yuddhakāle jayaiṣiṇā| uktavatyasi kalyāṇi yato dharmastato jayaḥ||

Verse 10

वाचाऽप्यतीते मा क्रोधे मनः कुरु यशस्विनि। स्मरामि भाषमाणां हि त्वामहं सत्यवादिनीम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि त्रयोदशोऽध्यायः।। 13 ।।

vācā'pyatīte mā krodhe manaḥ kuru yaśasvini| smarāmi bhāṣamāṇāṃ hi tvāmahaṃ satyavādinīm|| || iti śrīmanmahābhārate strīparvaṇi jalapradānikaparvaṇi trayodaśo'dhyāyaḥ|| 13 ||

Verse 11

विग्रहे तुमुले राज्ञां गत्वा परमसंशयम्। जितं पाण्डुसुतैर्युद्धे नूनं धर्मस्ततोऽधिकः।।

vigrahe tumule rājñāṃ gatvā paramasaṃśayam| jitaṃ pāṇḍusutairyuddhe nūnaṃ dharmastato'dhikaḥ||

Verse 12

क्षमाशीला पुरा भूत्वा साऽद्य न क्षमसे कथम्। अधर्मे जहि धर्मज्ञे यतो धर्मस्ततो जयः।।

kṣamāśīlā purā bhūtvā sā'dya na kṣamase katham| adharme jahi dharmajñe yato dharmastato jayaḥ||

Verse 13

सा त्वं धर्मं परिस्मृत्य वाचं चोक्तां मनस्विनी। कोपं संयच्छ गान्धारि पाण्डवेषु सुतेषु ते।। न चाप्यतीतां गान्धारि वाचं ते वितथामहम्। स्मरामितोषमाणायास्तथा प्रणिहिता ह्यसि इति झ.पाठे अस्य एनं दुर्योधनं तोषमाणाया आशीर्वचनेन तोषयन्त्यास्ते तव तां तां वाचं वितथां न स्मरामीत्यन्वयः।। कृतमानाः कृताहकाराः।।

sā tvaṃ dharmaṃ parismṛtya vācaṃ coktāṃ manasvinī| kopaṃ saṃyaccha gāndhāri pāṇḍaveṣu suteṣu te|| na cāpyatītāṃ gāndhāri vācaṃ te vitathāmaham| smarāmitoṣamāṇāyāstathā praṇihitā hyasi iti jha.pāṭhe asya enaṃ duryodhanaṃ toṣamāṇāyā āśīrvacanena toṣayantyāste tava tāṃ tāṃ vācaṃ vitathāṃ na smarāmītyanvayaḥ|| kṛtamānāḥ kṛtāhakārāḥ||

Verse 14

गान्धार्युवाच। भगवन्नाभ्यसूयामि नैतानिच्छामि नश्यतः। पुत्रशोकेन तु बलान्मनो विह्वलतीव मे।।

gāndhāryuvāca| bhagavannābhyasūyāmi naitānicchāmi naśyataḥ| putraśokena tu balānmano vihvalatīva me||

Verse 15

यथैव कुन्त्या कौन्तेया रक्षितव्यास्तथा मया। तथैव धृतराष्ट्रेण रक्षितव्या यथा त्वया।।

yathaiva kuntyā kaunteyā rakṣitavyāstathā mayā| tathaiva dhṛtarāṣṭreṇa rakṣitavyā yathā tvayā||

Verse 16

दुःशासनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च। कर्णदुर्योधनाभ्यां च कृतोऽयं कृरुसंक्षयः।।

duḥśāsanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca| karṇaduryodhanābhyāṃ ca kṛto'yaṃ kṛrusaṃkṣayaḥ||

Verse 17

नापराध्यति बीभत्सुर्न च पार्थो वृकोदरः। नकुलः सदेवश्च नैव राजा युधिष्ठिरः।।

nāparādhyati bībhatsurna ca pārtho vṛkodaraḥ| nakulaḥ sadevaśca naiva rājā yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 18

युध्यमाना हि कौरव्याः कृतमामाः परस्परम्। निहताः सहिताश्चान्यैस्तत्र नास्त्यप्रियं मम।। सा त्वं धर्म परित्यज्य वाचा चोक्त्वा मनस्विनि। इचि छ.ट.पाठः।।

yudhyamānā hi kauravyāḥ kṛtamāmāḥ parasparam| nihatāḥ sahitāścānyaistatra nāstyapriyaṃ mama|| sā tvaṃ dharma parityajya vācā coktvā manasvini| ici cha.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 19

किं तु कर्माकरोद्भीमो वासुदेवस्य पश्यतः। दुर्योधनं समाहूय गदायुर्द्ध महामनाः।।

kiṃ tu karmākarodbhīmo vāsudevasya paśyataḥ| duryodhanaṃ samāhūya gadāyurddha mahāmanāḥ||

Verse 20

शिक्षयाऽभ्यधिकं ज्ञात्वा चरन्तं बहुधा रणे। अधो नाभ्याः प्रहृतवांस्तन्मे कोपमवर्धयत्।।

śikṣayā'bhyadhikaṃ jñātvā carantaṃ bahudhā raṇe| adho nābhyāḥ prahṛtavāṃstanme kopamavardhayat||

Verse 21

कथं नु धर्मं धर्मज्ञाः समुद्दिष्टं महात्मभिः। त्यजेयुराहवे शूराः प्राणहेतोः कथञ्चनः।।

kathaṃ nu dharmaṃ dharmajñāḥ samuddiṣṭaṃ mahātmabhiḥ| tyajeyurāhave śūrāḥ prāṇahetoḥ kathañcanaḥ||