Adhyaya 8

Verse 1

शिबिरद्वारे कृपकृतवर्माणौ संस्थाप्यान्तः प्रविष्टेन द्रौणिना धृष्टद्युम्नादिपाञ्चालानां द्रौपदेयादीनां च वधः।। 1 ।। भयाद्वहिर्निष्क्रान्तानां कृपकृतवर्मक्ष्यां वधः।। 2 ।। धृतराष्ट्र उवाच। तथा प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महारथे। कच्चित्कृपश्च भोजश्च भयार्तौ न व्यवर्तताम्।।

śibiradvāre kṛpakṛtavarmāṇau saṃsthāpyāntaḥ praviṣṭena drauṇinā dhṛṣṭadyumnādipāñcālānāṃ draupadeyādīnāṃ ca vadhaḥ|| 1 || bhayādvahirniṣkrāntānāṃ kṛpakṛtavarmakṣyāṃ vadhaḥ|| 2 || dhṛtarāṣṭra uvāca| tathā prayāte śibiraṃ droṇaputre mahārathe| kaccitkṛpaśca bhojaśca bhayārtau na vyavartatām||

Verse 2

कच्चिन्न वारितौ क्षुद्रौ रक्षिभिर्नोपलक्षितौ। असह्यमिति मन्वानौ न निवृत्तौ महारथौ।।

kaccinna vāritau kṣudrau rakṣibhirnopalakṣitau| asahyamiti manvānau na nivṛttau mahārathau||

Verse 3

कच्चिदुन्मथ्य शिबिरं हत्वा सोमकपाण्डवान्। कृता प्रतिज्ञा सफला कच्चित्सञ्जय सा निशि।।

kaccidunmathya śibiraṃ hatvā somakapāṇḍavān| kṛtā pratijñā saphalā kaccitsañjaya sā niśi||

Verse 4

दुर्योधनस्य पदवीं कच्चित्परमिकां रणे। गत्वातिष्ठदसौ द्रौणिः कृत्वा कर्म सुदुष्करम्।।

duryodhanasya padavīṃ kaccitparamikāṃ raṇe| gatvātiṣṭhadasau drauṇiḥ kṛtvā karma suduṣkaram||

Verse 5

धृष्टद्युम्नशिखण्डिभ्यां द्रौपद्याश्च सुतैः किल। सञ्छन्ना मेदिनी सुप्तैर्निहतैः पाण्डुसैनिकैः।।

dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ draupadyāśca sutaiḥ kila| sañchannā medinī suptairnihataiḥ pāṇḍusainikaiḥ||

Verse 6

पाञ्चालैर्वा विनिहतैः शयानै रुधिरोक्षितैः। कच्चिन्महीतलं छन्नं तन्ममाचक्ष्व सञ्जय।।

pāñcālairvā vinihataiḥ śayānai rudhirokṣitaiḥ| kaccinmahītalaṃ channaṃ tanmamācakṣva sañjaya||

Verse 7

[पाञ्चालैर्निहतौ वीरौ कच्चित्तु स्वपतां क्षितौ। कच्चित्ताभ्यां कृतं कर्म तन्ममाचक्ष्व सञ्जय।।] ।। इति श्रीमन्महाभारते सौप्तिकपर्वणि अष्टमोऽध्यायः।। 8 ।।

[pāñcālairnihatau vīrau kaccittu svapatāṃ kṣitau| kaccittābhyāṃ kṛtaṃ karma tanmamācakṣva sañjaya||] || iti śrīmanmahābhārate sauptikaparvaṇi aṣṭamo'dhyāyaḥ|| 8 ||

Verse 8

सञ्जय उवाच। तस्मिन्प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महात्मनि। कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिमेवाभ्यवर्तताम्।। पाञ्चालैः पूर्वं निहतौ सन्तौ स्वपतां कच्चित् कोपात् स्वपतां पाञ्चालानां कर्म वधाख्यं ताभ्यां कच्चित्कृतमिति सम्बन्धः।। विकुक्षिकाः विपुलकुक्षयः।।

sañjaya uvāca| tasminprayāte śibiraṃ droṇaputre mahātmani| kṛpaśca kṛtavarmā ca drauṇimevābhyavartatām|| pāñcālaiḥ pūrvaṃ nihatau santau svapatāṃ kaccit kopāt svapatāṃ pāñcālānāṃ karma vadhākhyaṃ tābhyāṃ kaccitkṛtamiti sambandhaḥ|| vikukṣikāḥ vipulakukṣayaḥ||

Verse 9

अश्वत्थामा तु तौ दृष्ट्वा यत्नवन्तौ महारथौ। प्रहृष्टः शनकै राजन्निदं वचनमब्रवीत्।।

aśvatthāmā tu tau dṛṣṭvā yatnavantau mahārathau| prahṛṣṭaḥ śanakai rājannidaṃ vacanamabravīt||

Verse 10

यत्तौ भवन्तौ पर्याप्तौ सर्वक्षत्रस्य नाशने। किम्पुनर्योधशेषस्य प्रसुप्तस्य विशेषतः।।

yattau bhavantau paryāptau sarvakṣatrasya nāśane| kimpunaryodhaśeṣasya prasuptasya viśeṣataḥ||

Verse 11

अहं प्रवेक्ष्ये शिबिरं चरिष्यामि च कालवत्। यथा न कश्चिदपि वां जीवन्मुच्येत मानवः। तथा भवद्ध्यां कार्यं स्यादिति मे निश्चिता मतिः।। शिबिरद्वार्यतिष्ठतामिति झ.पाठः।।

ahaṃ pravekṣye śibiraṃ cariṣyāmi ca kālavat| yathā na kaścidapi vāṃ jīvanmucyeta mānavaḥ| tathā bhavaddhyāṃ kāryaṃ syāditi me niścitā matiḥ|| śibiradvāryatiṣṭhatāmiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 12

इत्युक्त्वा प्राविशद्द्रौणिः पार्थानां शिबिरं महत्। अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य विहाय भयमात्मनः।।

ityuktvā prāviśaddrauṇiḥ pārthānāṃ śibiraṃ mahat| advāreṇābhyavaskandya vihāya bhayamātmanaḥ||

Verse 13

स प्रविश्य महाबाहुरुद्देशज्ञश्च तस्य ह। द्रौणिः परमसङ्क्रुद्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव। ततः पर्यचरत्सर्वं सम्प्रसुप्तं जनं निशि।। वां युवां प्राप्येति शेषः।।

sa praviśya mahābāhuruddeśajñaśca tasya ha| drauṇiḥ paramasaṅkruddhastejasā prajvalanniva| tataḥ paryacaratsarvaṃ samprasuptaṃ janaṃ niśi|| vāṃ yuvāṃ prāpyeti śeṣaḥ||

Verse 14

धृष्टद्युम्नस्य निलयं शनकैरभ्युपागमत्।।

dhṛṣṭadyumnasya nilayaṃ śanakairabhyupāgamat||

Verse 15

ते तु कृत्वा महत्कर्म श्रान्ताश्च बलवद्रणे। प्रसुप्ता वै सुविश्वस्ताः स्वसैन्यपरिवारिताः।।

te tu kṛtvā mahatkarma śrāntāśca balavadraṇe| prasuptā vai suviśvastāḥ svasainyaparivāritāḥ||

Verse 16

अथ प्रविश्य तद्वेश्म धृष्टद्युम्नस्य भारत। पाञ्चाल्यं शयने द्रौणिरपश्यत्सुप्तमन्तिकात्।।

atha praviśya tadveśma dhṛṣṭadyumnasya bhārata| pāñcālyaṃ śayane drauṇirapaśyatsuptamantikāt||

Verse 17

क्षौमावदाते महति स्पर्द्व्यास्तरणसंवृते। माल्यप्रवरसंयुक्ते धूपैश्चूर्णैश्च वासिते।।

kṣaumāvadāte mahati spardvyāstaraṇasaṃvṛte| mālyapravarasaṃyukte dhūpaiścūrṇaiśca vāsite||

Verse 18

तं शयानं महात्मानं विस्रब्धमकुतोभयम्। अपोथयत पादेन शयनस्थं महीपते।।

taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ visrabdhamakutobhayam| apothayata pādena śayanasthaṃ mahīpate||

Verse 19

सम्बुध्य चरणस्पर्शादुत्थाय रणदुर्मदः। अभ्यजानादमेयात्मा द्रोणपुत्रं महारथम्।।

sambudhya caraṇasparśādutthāya raṇadurmadaḥ| abhyajānādameyātmā droṇaputraṃ mahāratham||

Verse 20

तमुत्पतन्तं शयनादश्वत्थामा महाबलः। केशेष्वालभ्य पाणिभ्यां निष्पिपेष महीतले।।

tamutpatantaṃ śayanādaśvatthāmā mahābalaḥ| keśeṣvālabhya pāṇibhyāṃ niṣpipeṣa mahītale||

Verse 21

स बलात्तेन निष्पिष्टः साध्वसेन च भारत। अभ्याक्रान्तश्च निद्रान्धो नाशकच्चेष्टितुं तदा।।

sa balāttena niṣpiṣṭaḥ sādhvasena ca bhārata| abhyākrāntaśca nidrāndho nāśakacceṣṭituṃ tadā||

Verse 22

निष्पिष्य तु ततो भूमौ पाञ्चाल्यं द्रौणिरञ्जसा। धनुषो ज्यां विमुच्याशु क्रूरबुद्धिरमर्षणः।।

niṣpiṣya tu tato bhūmau pāñcālyaṃ drauṇirañjasā| dhanuṣo jyāṃ vimucyāśu krūrabuddhiramarṣaṇaḥ||

Verse 23

तस्य कण्ठेऽथ बद्ध्वा तां त्वरितः क्रोधमूर्च्छितः। द्रौणिः क्रूरं मनः कृत्वा पाञ्चाल्यमवधीत्तदा।।

tasya kaṇṭhe'tha baddhvā tāṃ tvaritaḥ krodhamūrcchitaḥ| drauṇiḥ krūraṃ manaḥ kṛtvā pāñcālyamavadhīttadā||

Verse 24

तमाक्रम्य पदा राजन्कण्ठे चोरसि पादयोः। तदन्तं विस्फुरन्तं च पशुमारममारयत्।।

tamākramya padā rājankaṇṭhe corasi pādayoḥ| tadantaṃ visphurantaṃ ca paśumāramamārayat||

Verse 25

स वार्यमाणस्तरसा बलाद्बलवता बली। तुदन्नखैस्तु स द्रौणिं नातिव्यक्तमुदाहरत्।।

sa vāryamāṇastarasā balādbalavatā balī| tudannakhaistu sa drauṇiṃ nātivyaktamudāharat||

Verse 26

आचार्यपुत्र शस्त्रेण जहि मां मा चिरं कृथाः। त्वत्कृते सुकृतां लोकान्गच्छेयं द्विपदांवर।।

ācāryaputra śastreṇa jahi māṃ mā ciraṃ kṛthāḥ| tvatkṛte sukṛtāṃ lokāngaccheyaṃ dvipadāṃvara||

Verse 27

एवमुक्त्वा तु वचनं विरराम परन्तपः। सुतः पाञ्चालराजस्य आक्रान्तो बलिना भृशम्।।

evamuktvā tu vacanaṃ virarāma parantapaḥ| sutaḥ pāñcālarājasya ākrānto balinā bhṛśam||

Verse 28

तस्याव्यक्तां तु तां वचं संश्रुत्य द्रौणिरब्रवीत्। आचार्यघातिनां लोका न सन्ति कुलपांसन। तस्माच्छस्त्रेण निधनं न त्वमर्हसि दुर्मते।।

tasyāvyaktāṃ tu tāṃ vacaṃ saṃśrutya drauṇirabravīt| ācāryaghātināṃ lokā na santi kulapāṃsana| tasmācchastreṇa nidhanaṃ na tvamarhasi durmate||

Verse 29

नृशंसेनातिवृत्तेन त्वया मे निहतः पिता। तस्मात्त्वमपि वध्यश्च नृशंसेन नृशंसकृत्।।

nṛśaṃsenātivṛttena tvayā me nihataḥ pitā| tasmāttvamapi vadhyaśca nṛśaṃsena nṛśaṃsakṛt||

Verse 30

एवं ब्रुवाणस्तं वीरं सिंहो मत्तमिव द्विपम्। मर्मस्वभ्यवधीत्क्रुद्धः पादघातैः सुदारुणैः।। उद्देशज्ञः धृष्टद्युम्नस्थलज्ञः।।

evaṃ bruvāṇastaṃ vīraṃ siṃho mattamiva dvipam| marmasvabhyavadhītkruddhaḥ pādaghātaiḥ sudāruṇaiḥ|| uddeśajñaḥ dhṛṣṭadyumnasthalajñaḥ||

Verse 31

तस्य वीरस्य शब्देन मार्यमाणस्य वेश्मनि। अबुध्यन्त महाराज स्त्रियो ये चास्य रक्षिणः।।

tasya vīrasya śabdena māryamāṇasya veśmani| abudhyanta mahārāja striyo ye cāsya rakṣiṇaḥ||

Verse 32

ते दृष्ट्वा धर्षयन्तं तमतिमानुषविक्रमम्। भूतमित्यध्यवस्यन्तो न स्म प्रव्याहरन्भयात्।।

te dṛṣṭvā dharṣayantaṃ tamatimānuṣavikramam| bhūtamityadhyavasyanto na sma pravyāharanbhayāt||

Verse 33

तं तु तेनाभ्युपायेन गमयित्वा यमक्षयम्। अध्यतिष्ठत तेजस्वी रथं प्राप्य सुदर्शनम्।।

taṃ tu tenābhyupāyena gamayitvā yamakṣayam| adhyatiṣṭhata tejasvī rathaṃ prāpya sudarśanam||

Verse 34

स तस्य भवनाद्राजन्निष्क्रम्यानादयन्दिशः। रथेन शिबिरं प्रायाज्जिघांसुर्द्विषतो बली।।

sa tasya bhavanādrājanniṣkramyānādayandiśaḥ| rathena śibiraṃ prāyājjighāṃsurdviṣato balī||

Verse 35

अपक्रान्ते ततस्तस्मिन्द्रोणपुत्रे महारथे। सहितैः रक्षिभिः सर्वैः प्राणेदुर्योषितस्तदा।।

apakrānte tatastasmindroṇaputre mahārathe| sahitaiḥ rakṣibhiḥ sarvaiḥ prāṇeduryoṣitastadā||

Verse 36

राजानं निहतं दृष्ट्वा भृशं शोकपरायणाः। व्याक्रोशन्क्षत्रियाः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य भारत।।

rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ| vyākrośankṣatriyāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya bhārata||

Verse 37

तासां तु तेन शब्देन समीपे क्षत्रियर्षभाः। सम्भ्रान्ताः समनह्यन्त किमेतदिति चाब्रुवन्।।

tāsāṃ tu tena śabdena samīpe kṣatriyarṣabhāḥ| sambhrāntāḥ samanahyanta kimetaditi cābruvan||

Verse 38

स्त्रियस्तु राजन्वित्रस्ता भारद्वाजं निरीक्ष्य ताः। अब्रुन्दीनकण्ठेन क्षिप्रमाद्रवतेति वै।।

striyastu rājanvitrastā bhāradvājaṃ nirīkṣya tāḥ| abrundīnakaṇṭhena kṣipramādravateti vai||

Verse 39

राक्षसो वा मनुष्यो वा नैनं जानीम कोन्वयम्। हत्वा पाञ्चालराजानं रथमारुह्य तिष्ठति।।

rākṣaso vā manuṣyo vā nainaṃ jānīma konvayam| hatvā pāñcālarājānaṃ rathamāruhya tiṣṭhati||

Verse 40

ततस्ते योधमुख्यास्तं सहसा पर्यवारयन्। स तानापततः सर्वान्रुद्रास्त्रेण व्यपोथयत्।।

tataste yodhamukhyāstaṃ sahasā paryavārayan| sa tānāpatataḥ sarvānrudrāstreṇa vyapothayat||

Verse 41

धृष्टद्युम्नं च हत्वा स तांश्चैवास्य पदानुगान्। अपश्यच्छयने सुप्तमुत्तमौजसमन्तिके।।

dhṛṣṭadyumnaṃ ca hatvā sa tāṃścaivāsya padānugān| apaśyacchayane suptamuttamaujasamantike||

Verse 42

तमप्याक्रम्य पादेन कण्ठे चोरसि तेजसा। तथैव मारयामास विनर्दन्तमरिन्दमम्।।

tamapyākramya pādena kaṇṭhe corasi tejasā| tathaiva mārayāmāsa vinardantamarindamam||

Verse 43

युधामन्युश्च विक्रान्तो मत्वा तं राक्षसं स्म सः। गदामुद्यम्य वेगेन हृदि द्रौणिमताडयत्।।

yudhāmanyuśca vikrānto matvā taṃ rākṣasaṃ sma saḥ| gadāmudyamya vegena hṛdi drauṇimatāḍayat||

Verse 44

गदाप्रहाराभिहतो नाचलद्द्रौणिराहवे। तमभिद्रुत्य वेगेन क्षितौ चैनमपातयत्।।

gadāprahārābhihato nācaladdrauṇirāhave| tamabhidrutya vegena kṣitau cainamapātayat||

Verse 45

विस्फुरन्तं च पशुवत्तथैवैनममारयत्। तथा स वीरो हत्वा तं ततोऽन्यान्समुपाद्रवत्।।

visphurantaṃ ca paśuvattathaivainamamārayat| tathā sa vīro hatvā taṃ tato'nyānsamupādravat||

Verse 46

संसुप्तानेव राजेन्द्र तत्र तत्र महारथान्। पाञ्चालवीरानाक्रम्य क्रुद्धो न्यहनदन्तिके। स्फुरतो वेपमानांश्च शमितेव पशून्मखे।।

saṃsuptāneva rājendra tatra tatra mahārathān| pāñcālavīrānākramya kruddho nyahanadantike| sphurato vepamānāṃśca śamiteva paśūnmakhe||

Verse 47

ततो निस्त्रिंशमादाय जघानान्यान्पृथक्पृथक्। भागशो विचरन्मार्गानसियुद्वविशारदः।।

tato nistriṃśamādāya jaghānānyānpṛthakpṛthak| bhāgaśo vicaranmārgānasiyudvaviśāradaḥ||

Verse 48

तथैव गुल्मे सम्प्रेक्ष्य शयानान्मध्यगौल्मिकान्। श्रान्तान्व्यस्तायुधान्सर्वानसिनैव व्यपोथयत्।।

tathaiva gulme samprekṣya śayānānmadhyagaulmikān| śrāntānvyastāyudhānsarvānasinaiva vyapothayat||

Verse 49

योधानश्वान्द्विपांश्चैव प्राच्छिनत्स वरासिना। रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः कालसृष्ट इवान्तकः।।

yodhānaśvāndvipāṃścaiva prācchinatsa varāsinā| rudhirokṣitasarvāṅgaḥ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ||

Verse 50

विस्फुरद्भिश्च तैर्द्रौणिर्निस्त्रिंशस्योद्यमेन च। अवक्षेपेण चैवासेस्त्रिधा रक्तोक्षितोऽभवत्।। पादाष्ठीलैरिति झ.पाठः। तत्र पादाष्ठीलैः पादग्रन्थिभिः। पार्ष्णिघातैरित्यर्थः।।

visphuradbhiśca tairdrauṇirnistriṃśasyodyamena ca| avakṣepeṇa caivāsestridhā raktokṣito'bhavat|| pādāṣṭhīlairiti jha.pāṭhaḥ| tatra pādāṣṭhīlaiḥ pādagranthibhiḥ| pārṣṇighātairityarthaḥ||

Verse 51

तस्य लोहितरक्तस्य दीप्तखङ्गस्य युध्यतः। अमानुष इवाकारो बभौ परमभीषणः।।

tasya lohitaraktasya dīptakhaṅgasya yudhyataḥ| amānuṣa ivākāro babhau paramabhīṣaṇaḥ||

Verse 52

ये त्वजाग्रन्त कौरव्य तेऽपि शब्देन मोहिताः। वीक्षमाणास्तु ते तत्र द्रौणिं दृष्ट्वा प्रविव्यथुः।।

ye tvajāgranta kauravya te'pi śabdena mohitāḥ| vīkṣamāṇāstu te tatra drauṇiṃ dṛṣṭvā pravivyathuḥ||

Verse 53

तद्रूपं तस्य ते दृष्ट्वा क्षत्रियाः शत्रुकर्शनम्। राक्षसं मन्यमानास्तं नयनानि न्यमीलयन्।।

tadrūpaṃ tasya te dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śatrukarśanam| rākṣasaṃ manyamānāstaṃ nayanāni nyamīlayan||

Verse 54

स घोररूपो व्यचरत्कालवच्छिबिरे तदा। अपश्यद्द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान्।।

sa ghorarūpo vyacaratkālavacchibire tadā| apaśyaddraupadīputrānavaśiṣṭāṃśca somakān||

Verse 55

तेन शब्देन वित्रस्ता धनुर्हस्ता महारथाः। धृष्टद्युम्नं हतं श्रुत्वा द्रौपदेया विशाम्पते। अवाकिरञ्शरव्रातैर्भारद्वाजमभीतवत्।।

tena śabdena vitrastā dhanurhastā mahārathāḥ| dhṛṣṭadyumnaṃ hataṃ śrutvā draupadeyā viśāmpate| avākirañśaravrātairbhāradvājamabhītavat||

Verse 56

ततस्तेन निनादेन सम्प्रबुद्धाः प्रभद्रकाः। शिलीमुखैः शिखण्डी च द्रोणपुत्रं समार्दयन्।।

tatastena ninādena samprabuddhāḥ prabhadrakāḥ| śilīmukhaiḥ śikhaṇḍī ca droṇaputraṃ samārdayan||

Verse 57

भारद्वाजः स तान्दृष्ट्वा शरवर्षाणि वर्षतः। ननाद बलवन्नादं जिघांसुस्तान्महारथान्।।

bhāradvājaḥ sa tāndṛṣṭvā śaravarṣāṇi varṣataḥ| nanāda balavannādaṃ jighāṃsustānmahārathān||

Verse 58

ततः परमसङ्क्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन्। अवरुह्य रथोपस्थात्त्वरमाणोऽभिदुद्रुवे।।

tataḥ paramasaṅkruddhaḥ piturvadhamanusmaran| avaruhya rathopasthāttvaramāṇo'bhidudruve||

Verse 59

सहस्रचन्द्रविमलं गृहीत्वा चर्म संयुगे। खङ्गं च विमलं दिव्यं जातरूपपरिष्कृतम्। द्रौपदेयानभिद्रुत्य खङ्गेन व्यधमद्बली।।

sahasracandravimalaṃ gṛhītvā carma saṃyuge| khaṅgaṃ ca vimalaṃ divyaṃ jātarūpapariṣkṛtam| draupadeyānabhidrutya khaṅgena vyadhamadbalī||

Verse 60

ततः स नरशार्दूलः प्रतिविन्ध्यं महाहवे। कुक्षिदेशेऽवधीद्राजन्स हतो न्यपतद्भुवि।।

tataḥ sa naraśārdūlaḥ prativindhyaṃ mahāhave| kukṣideśe'vadhīdrājansa hato nyapatadbhuvi||

Verse 61

प्रासेन विद्ध्वा द्रौणिं तु सुतसोमः प्रतापवान्। पुनश्चासिं समुद्यम्य द्रोणपुत्रमुपाद्रवत्।।

prāsena viddhvā drauṇiṃ tu sutasomaḥ pratāpavān| punaścāsiṃ samudyamya droṇaputramupādravat||

Verse 62

सुतसोमस्य सासिं तं बाहुं छित्त्वा नरर्षभ। पुनरप्याहनत्पार्श्वे स भिन्नहृदयोऽपतत्।।

sutasomasya sāsiṃ taṃ bāhuṃ chittvā nararṣabha| punarapyāhanatpārśve sa bhinnahṛdayo'patat||

Verse 63

नाकुलिस्तु शतानीको रथचक्रेण वीर्यवान्। दोर्भ्यामुत्क्षिप्य वेगेन वक्षस्येनमताडयत्।।

nākulistu śatānīko rathacakreṇa vīryavān| dorbhyāmutkṣipya vegena vakṣasyenamatāḍayat||

Verse 64

अताडयच्छतानीकं मुक्तचक्रं द्विजस्तु सः। स विह्वलो ययौ भूमिं ततोऽस्यापाहरच्छिरः।।

atāḍayacchatānīkaṃ muktacakraṃ dvijastu saḥ| sa vihvalo yayau bhūmiṃ tato'syāpāharacchiraḥ||

Verse 65

श्रुतकर्मा तु परिघं घोरं गृह्य दुरासदम्। अताडयत्समुद्यम्य वेगेन द्रौणिमुत्स्मयन्।।

śrutakarmā tu parighaṃ ghoraṃ gṛhya durāsadam| atāḍayatsamudyamya vegena drauṇimutsmayan||

Verse 66

स तु तं श्रुतकर्माणमास्ये जघ्ने वरासिना। स हतो न्यपतद्भूमौ विमूर्धा विकृताननः।।

sa tu taṃ śrutakarmāṇamāsye jaghne varāsinā| sa hato nyapatadbhūmau vimūrdhā vikṛtānanaḥ||

Verse 67

तेन शब्देन वीरस्तु श्रुतकीर्तिरबुध्यत। अश्वत्थामानमासाद्य शरवर्षैरवाकिरत्।।

tena śabdena vīrastu śrutakīrtirabudhyata| aśvatthāmānamāsādya śaravarṣairavākirat||

Verse 68

शरैराच्छादितस्तेन द्रोणपुत्रो महारथः। अदृश्यत महाराज श्वाविच्छललतो यथा।।

śarairācchāditastena droṇaputro mahārathaḥ| adṛśyata mahārāja śvāvicchalalato yathā||

Verse 69

तस्यापि शरवर्षाणि चर्मणा प्रतिवार्य सः। सकुण्डलं शिरः कायाद्वाजमानमपाहरत्।।

tasyāpi śaravarṣāṇi carmaṇā prativārya saḥ| sakuṇḍalaṃ śiraḥ kāyādvājamānamapāharat||

Verse 70

ततो भीष्मनिहन्तारं सह सर्वैः प्रभद्रकैः। आहनत्सर्वतो वीरं नानाप्रहरणैर्बलात्।।

tato bhīṣmanihantāraṃ saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ| āhanatsarvato vīraṃ nānāpraharaṇairbalāt||

Verse 71

शिलीमुखेन चाप्येनं भ्रुवोर्मध्ये समार्पयत्।।

śilīmukhena cāpyenaṃ bhruvormadhye samārpayat||

Verse 72

स तु क्रोधसमाविष्टो द्रोणपुत्रो महाबलः। शिखण्डिनं समासाद्य द्विधा चिच्छेद सोसिना।।

sa tu krodhasamāviṣṭo droṇaputro mahābalaḥ| śikhaṇḍinaṃ samāsādya dvidhā ciccheda sosinā||

Verse 73

शिखण्‍डिनं ततो हत्वा क्रोधाविष्टः परन्तपः। प्रभद्रकगणान्सर्वानभिदुद्राव वेगवान्।।

śikhaṇ‍ḍinaṃ tato hatvā krodhāviṣṭaḥ parantapaḥ| prabhadrakagaṇānsarvānabhidudrāva vegavān||

Verse 74

यच्च शिष्टं विराटस्य बलं तु भृशमाद्रवत्। द्रुपदस्य च पुत्राणां पौत्राणां सुहृदामपि। चकार कदनं घोरं दृष्ट्वा तत्र महाबलः।।

yacca śiṣṭaṃ virāṭasya balaṃ tu bhṛśamādravat| drupadasya ca putrāṇāṃ pautrāṇāṃ suhṛdāmapi| cakāra kadanaṃ ghoraṃ dṛṣṭvā tatra mahābalaḥ||

Verse 75

अन्यानन्यांश्च पुरुषानभिसृत्याभिसृत्य च। न्यकृन्तदसिना द्रौणिरसिमार्गविशारदः।।

anyānanyāṃśca puruṣānabhisṛtyābhisṛtya ca| nyakṛntadasinā drauṇirasimārgaviśāradaḥ||

Verse 76

कालीं रक्तास्यनयनां रक्तमाल्यानुलेपनाम्। रक्ताम्बरधरां घोरां पाशहस्तां कुटुम्बिनीम्।।

kālīṃ raktāsyanayanāṃ raktamālyānulepanām| raktāmbaradharāṃ ghorāṃ pāśahastāṃ kuṭumbinīm||

Verse 77

ददृशुः कालरात्रिं ते स्मयमानामिव स्थिताम्। नराश्वकुञ्जरान्पाशैर्बद्धा घोरैः प्रतस्थुषीम्।।

dadṛśuḥ kālarātriṃ te smayamānāmiva sthitām| narāśvakuñjarānpāśairbaddhā ghoraiḥ pratasthuṣīm||

Verse 78

वहन्तीं विविधान्प्रेतान्पाशबद्वान्विमूर्धजान्। तथैव च सदा राजन्न्यस्तशस्त्रान्महारथान्।।

vahantīṃ vividhānpretānpāśabadvānvimūrdhajān| tathaiva ca sadā rājannyastaśastrānmahārathān||

Verse 79

स्वप्ने सुप्तान्नयन्तीं तां रात्रिष्वन्यासु मारिष। ददृशुर्योधमुख्यास्ते घ्नन्तं द्रौणिं च नित्यदा।।

svapne suptānnayantīṃ tāṃ rātriṣvanyāsu māriṣa| dadṛśuryodhamukhyāste ghnantaṃ drauṇiṃ ca nityadā||

Verse 80

यतः प्रभृति सङ्ग्रामः कुरुपाण्डवसेनयोः। ततः प्रभृति तां कन्यामपश्यन्द्रौणिमेव च।।

yataḥ prabhṛti saṅgrāmaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ| tataḥ prabhṛti tāṃ kanyāmapaśyandrauṇimeva ca||

Verse 81

तांस्तु दैवहतान्पूर्वं पश्चाद्द्रौणिर्व्यपातयत्। त्रासयन्सर्वभूतानि विनदन्भैरवान्रवान्।।

tāṃstu daivahatānpūrvaṃ paścāddrauṇirvyapātayat| trāsayansarvabhūtāni vinadanbhairavānravān||

Verse 82

तदनुस्मृत्य ते वीरा दर्शनं पूर्वकालिकम्। इदं तदित्यमन्यन्त दैवेनोपनिपीडिताः।।

tadanusmṛtya te vīrā darśanaṃ pūrvakālikam| idaṃ tadityamanyanta daivenopanipīḍitāḥ||

Verse 83

ततस्तेन निनादेन प्रत्यबुध्यन्त धन्विनः। शिबिरे पाण्डवेयानां शतशोऽथ सहस्रशः।।

tatastena ninādena pratyabudhyanta dhanvinaḥ| śibire pāṇḍaveyānāṃ śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 84

सोऽच्छिनत्कस्यचित्पदौ जघनं चैव कस्यचित्। कांश्चिद्बिभेदपार्श्वेषु कालसृष्ट इवान्तकः।।

so'cchinatkasyacitpadau jaghanaṃ caiva kasyacit| kāṃścidbibhedapārśveṣu kālasṛṣṭa ivāntakaḥ||

Verse 85

अत्युग्रप्रतिपिष्टैश्च नदद्भिश्च भृशोत्कटैः। गजाश्वमथितैश्चान्यैर्मही कीर्णाऽभवत्प्रभो।।

atyugrapratipiṣṭaiśca nadadbhiśca bhṛśotkaṭaiḥ| gajāśvamathitaiścānyairmahī kīrṇā'bhavatprabho||

Verse 86

क्रोशतां किमिदं कोऽयं कः शब्दः किन्नु किं कृतम्। पाञ्चालानां तथा द्रौणिरन्तकः समपद्यत।।

krośatāṃ kimidaṃ ko'yaṃ kaḥ śabdaḥ kinnu kiṃ kṛtam| pāñcālānāṃ tathā drauṇirantakaḥ samapadyata||

Verse 87

अपेतशस्त्रसन्नाहान्सन्नद्वान्पाण्डुसृञ्जयान्। प्राहिणोन्मृत्युलोकाय द्रौणिः प्रहरतां वरः।। तैश्छिन्नगात्रैर्विस्फुरद्भिस्तेषां शरीरादुच्चलद्भी रक्तबिन्दुभिरित्यर्थः।।

apetaśastrasannāhānsannadvānpāṇḍusṛñjayān| prāhiṇonmṛtyulokāya drauṇiḥ praharatāṃ varaḥ|| taiśchinnagātrairvisphuradbhisteṣāṃ śarīrāduccaladbhī raktabindubhirityarthaḥ||

Verse 88

ततस्तच्छस्त्रवित्रस्ता भयादभ्यपतन्नराः। निद्रान्धा नष्टसंज्ञाश्च तत्रतत्र निपेतिरे।।

tatastacchastravitrastā bhayādabhyapatannarāḥ| nidrāndhā naṣṭasaṃjñāśca tatratatra nipetire||

Verse 89

ऊरुस्तम्भगृहीताश्च कश्मलाभिहतौजसः। विनदन्तो भृशं त्रस्ता निरैक्षन्त परस्परम्।।

ūrustambhagṛhītāśca kaśmalābhihataujasaḥ| vinadanto bhṛśaṃ trastā niraikṣanta parasparam||

Verse 90

ततो रथं पुनर्द्रौणिरास्थितो भीमदर्शनः। धनुष्पाणिः शरैरन्यान्प्रैषयद्वै यमक्षयम्।।

tato rathaṃ punardrauṇirāsthito bhīmadarśanaḥ| dhanuṣpāṇiḥ śarairanyānpraiṣayadvai yamakṣayam||

Verse 91

पुनरुत्पततश्चापि दूरादपि नरोत्तमान्। शूरान्सम्पततश्चान्यान्कालरात्र्यै न्यवेदयत्।।

punarutpatataścāpi dūrādapi narottamān| śūrānsampatataścānyānkālarātryai nyavedayat||

Verse 92

तथैव स्यन्दनाग्रेण प्रमथन्स व्यरोचत। शरवर्षैश्च विविधैरवर्षच्छात्रवांस्ततः।।

tathaiva syandanāgreṇa pramathansa vyarocata| śaravarṣaiśca vividhairavarṣacchātravāṃstataḥ||

Verse 93

पुनश्च सुविचित्रेण शतचन्द्रेण चर्मणा। तेन चाकाशवर्णेन तथाचरत सोऽसिना।।

punaśca suvicitreṇa śatacandreṇa carmaṇā| tena cākāśavarṇena tathācarata so'sinā||

Verse 94

तथा स शिबिरं तेषां द्रौणिराहवदुर्मदः। व्यक्षोभयत राजेन्द्र महाह्‌दमिव द्विपः।।

tathā sa śibiraṃ teṣāṃ drauṇirāhavadurmadaḥ| vyakṣobhayata rājendra mahāh‌damiva dvipaḥ||

Verse 95

उत्पेतुस्तेन शब्देन योधा राजन्विचेतसः। निद्रार्ताश्च भयार्ताश्च व्यधावन्त ततस्ततः।।

utpetustena śabdena yodhā rājanvicetasaḥ| nidrārtāśca bhayārtāśca vyadhāvanta tatastataḥ||

Verse 96

विस्वरं चुक्रुशुश्चान्ये बह्वबद्वं तथाऽवदन्। न च स्म प्रत्यपद्यन्त शस्त्राणि वसनानि च।।

visvaraṃ cukruśuścānye bahvabadvaṃ tathā'vadan| na ca sma pratyapadyanta śastrāṇi vasanāni ca||

Verse 97

विमुक्तकेशाश्चाप्यन्ये नाभ्यजानन्परस्परम्। उत्पतन्तोऽपतञ्श्रान्ताः केचित्तत्राभ्रमंस्तदा। पुरीषमसृजन्केचित्केचिन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः।।

vimuktakeśāścāpyanye nābhyajānanparasparam| utpatanto'patañśrāntāḥ kecittatrābhramaṃstadā| purīṣamasṛjankecitkecinmūtraṃ prasusruvuḥ||

Verse 98

बन्धनानि च राजेन्द्र सञ्छिद्य तुरगा द्विपाः। समं पर्यपतंश्चान्ये कुर्वन्तो महदाकुलम्।।

bandhanāni ca rājendra sañchidya turagā dvipāḥ| samaṃ paryapataṃścānye kurvanto mahadākulam||

Verse 99

तत्र केचिन्नरा भीता व्यलीयन्त महीतले। तथैव तान्निपतितानपिंषन्गजवाजिनः।।

tatra kecinnarā bhītā vyalīyanta mahītale| tathaiva tānnipatitānapiṃṣangajavājinaḥ||

Verse 100

तस्मिंस्तथा वर्तमाने रक्षांसि पुरुषर्षभ। हृष्टानि व्यनदन्नुच्चैर्मुदा युक्तानि सत्तम।।

tasmiṃstathā vartamāne rakṣāṃsi puruṣarṣabha| hṛṣṭāni vyanadannuccairmudā yuktāni sattama||

Verse 101

स शब्दः प्रेरितो राजन्भूतसङ्घैर्मुदा युतैः। अपूरयद्दिशः सर्वा दिवं चातिमहान्स्वनः।।

sa śabdaḥ prerito rājanbhūtasaṅghairmudā yutaiḥ| apūrayaddiśaḥ sarvā divaṃ cātimahānsvanaḥ||

Verse 102

तेषामार्तरवं श्रुत्वा वित्रस्ता गजवाजिनः। मुक्ताः पर्यपतन्राजन्मृद्गन्तः शिबिरे जनम्।।

teṣāmārtaravaṃ śrutvā vitrastā gajavājinaḥ| muktāḥ paryapatanrājanmṛdgantaḥ śibire janam||

Verse 103

तैस्तत्र परिधावद्भिश्चरणोदीरितं रजः। अकरोच्छिबिरे तेषां रजन्यां द्विगुणं तमः।।

taistatra paridhāvadbhiścaraṇodīritaṃ rajaḥ| akarocchibire teṣāṃ rajanyāṃ dviguṇaṃ tamaḥ||

Verse 104

तस्मिंस्तमसि सञ्जाते प्रमूढाः सर्वतो जनाः। नाजानन्पितरः पुत्रान्भ्रातॄन्भ्रातर एव च।।

tasmiṃstamasi sañjāte pramūḍhāḥ sarvato janāḥ| nājānanpitaraḥ putrānbhrātṝnbhrātara eva ca||

Verse 105

गजो राजानतिक्रम्य निर्मनुष्या हया हयान्। अताडयंस्तथाऽभञ्जंस्तथाऽमृद्गंश्च भारत।। पाण्डुसृञ्जयान् पाण्डवसम्बन्धिनः सृञ्जयान्। पाण्डोर्गोत्रापत्यानि सृञ्जयाश्च तान्वा।।

gajo rājānatikramya nirmanuṣyā hayā hayān| atāḍayaṃstathā'bhañjaṃstathā'mṛdgaṃśca bhārata|| pāṇḍusṛñjayān pāṇḍavasambandhinaḥ sṛñjayān| pāṇḍorgotrāpatyāni sṛñjayāśca tānvā||

Verse 106

ते भग्नाः प्रपतन्ति स्म मृद्रन्तश्च परस्परम्। न्यपातयंस्तथा चान्यान्पातयित्वा तदाऽपिषन्।। अभञ्जन् गात्राण्यनमयन्। अमृद्रन् परस्परं मर्दितवन्तः।।

te bhagnāḥ prapatanti sma mṛdrantaśca parasparam| nyapātayaṃstathā cānyānpātayitvā tadā'piṣan|| abhañjan gātrāṇyanamayan| amṛdran parasparaṃ marditavantaḥ||

Verse 107

विचेतसः सनिद्राश्च तमसा चावृता नराः। जघ्रुः स्वानेव तत्राथ कालेनैव प्रचोदिताः।।

vicetasaḥ sanidrāśca tamasā cāvṛtā narāḥ| jaghruḥ svāneva tatrātha kālenaiva pracoditāḥ||

Verse 108

त्यक्त्वाद्वाराणि च द्वास्थास्तथागुल्मानिगौल्मिकाः। प्राद्रवन्त यथाशक्ति कांदिशीका विचेतसः।।

tyaktvādvārāṇi ca dvāsthāstathāgulmānigaulmikāḥ| prādravanta yathāśakti kāṃdiśīkā vicetasaḥ||

Verse 109

विप्रनष्टाश्च तेऽन्योन्यं नाजानन्तस्तथा विभो। क्रोशन्तस्तात पुत्रेति दैवोपहतचेतसः।।

vipranaṣṭāśca te'nyonyaṃ nājānantastathā vibho| krośantastāta putreti daivopahatacetasaḥ||

Verse 110

पलायतां दिशस्तेषां स्वानप्युत्सृज्य बान्धवान्। गोत्रनामभिरन्योन्यमाक्रन्दन्त ततो जनाः।।

palāyatāṃ diśasteṣāṃ svānapyutsṛjya bāndhavān| gotranāmabhiranyonyamākrandanta tato janāḥ||

Verse 111

हाहाकारं च कुर्वाणाः पृथिव्यां शेरते परे। तान्बुद्धा रणमध्येऽसौ द्रोणपुत्रो व्यपोथयत्।।

hāhākāraṃ ca kurvāṇāḥ pṛthivyāṃ śerate pare| tānbuddhā raṇamadhye'sau droṇaputro vyapothayat||

Verse 112

तत्रापरे वध्यमाना मुहुर्महुरचेतसः। शिबिरान्निष्पतन्ति स्म क्षत्रिया भयपीडिताः।।

tatrāpare vadhyamānā muhurmahuracetasaḥ| śibirānniṣpatanti sma kṣatriyā bhayapīḍitāḥ||

Verse 113

तांस्तु निष्पतितांस्त्रस्ताञ्शिबिराज्जीवितैषिणः। कृतवर्मा कृपश्चैव द्वारदेशे निजघ्नतुः।।

tāṃstu niṣpatitāṃstrastāñśibirājjīvitaiṣiṇaḥ| kṛtavarmā kṛpaścaiva dvāradeśe nijaghnatuḥ||

Verse 114

विसस्तयन्त्रकवचान्मुक्तकेशान्कृताञ्जलीन्। वेपमानान्क्षितौ भीतान्त्रैव कांश्चिदमुच्यताम्।।

visastayantrakavacānmuktakeśānkṛtāñjalīn| vepamānānkṣitau bhītāntraiva kāṃścidamucyatām||

Verse 115

नामुच्यत तयोः कश्चिन्निष्क्रान्तः शिबिराद्बहिः।। कृपश्चैव महाराज हार्दिक्यश्चैव दुर्मतिः।

nāmucyata tayoḥ kaścinniṣkrāntaḥ śibirādbahiḥ|| kṛpaścaiva mahārāja hārdikyaścaiva durmatiḥ|

Verse 116

भूयश्चैव चिकीर्षन्तौ द्रौणपुत्रस्य तौ प्रियम्। त्रिषु देशेषु ददतुः शिबिरस्य हुताशनम्।।

bhūyaścaiva cikīrṣantau drauṇaputrasya tau priyam| triṣu deśeṣu dadatuḥ śibirasya hutāśanam||

Verse 117

ततः प्रकाशे शिबिरे खङ्गेन पितृनन्दनः। अश्वत्थामा महाराज व्यचरत्कृतहस्तवत्।।

tataḥ prakāśe śibire khaṅgena pitṛnandanaḥ| aśvatthāmā mahārāja vyacaratkṛtahastavat||

Verse 118

कांश्चिदापततो वीरानपरांश्चैव धावतः। व्ययोजयत खङ्गेन प्राणैर्द्विजवरोत्तमः।।

kāṃścidāpatato vīrānaparāṃścaiva dhāvataḥ| vyayojayata khaṅgena prāṇairdvijavarottamaḥ||

Verse 119

कांश्चिद्योधान्स खङ्गेन मध्ये सञ्छिद्य वीर्यवान्। अशातयद्द्रोणपुत्रः संरब्धस्तिलकाण्डवत्।।

kāṃścidyodhānsa khaṅgena madhye sañchidya vīryavān| aśātayaddroṇaputraḥ saṃrabdhastilakāṇḍavat||

Verse 120

निनदद्भिर्भृशायस्तैर्नराश्वद्विरदोत्तमैः। पतितैरभवत्कीर्णा मेदिनी भरतर्षभ।।

ninadadbhirbhṛśāyastairnarāśvadviradottamaiḥ| patitairabhavatkīrṇā medinī bharatarṣabha||

Verse 121

मानुषाणां सहस्रेषु हतेषु पतितेषु च। उदतिष्ठन्कबन्धानि बहून्युत्थाय चापतन्।।

mānuṣāṇāṃ sahasreṣu hateṣu patiteṣu ca| udatiṣṭhankabandhāni bahūnyutthāya cāpatan||

Verse 122

सायुधान्साङ्गदान्बाहून्विचकर्त शिरांसि च। हस्तिहस्तोपमानूरून्हस्तान्पादांश्च भारत।।

sāyudhānsāṅgadānbāhūnvicakarta śirāṃsi ca| hastihastopamānūrūnhastānpādāṃśca bhārata||

Verse 123

पृष्ठच्छिन्नान्पार्श्वच्छिन्नाञ्शिरश्छिन्नांस्तथापरान्। स महात्माकरोद्द्रौणिः कांश्चिच्चापि पराङ्मुखान्।।

pṛṣṭhacchinnānpārśvacchinnāñśiraśchinnāṃstathāparān| sa mahātmākaroddrauṇiḥ kāṃściccāpi parāṅmukhān||

Verse 124

मध्यदेशे नरानन्यांश्चिच्छेदान्यांश्च कर्णतः। अंसदेशे निहत्यान्यान्काये प्रावेशयच्छिरः।।

madhyadeśe narānanyāṃścicchedānyāṃśca karṇataḥ| aṃsadeśe nihatyānyānkāye prāveśayacchiraḥ||

Verse 125

एवं हि बहुभिः शस्त्रैर्घ्नतोऽपि बलवत्तरान्। तमसा रजनी घोरा बभौ दारुणदर्शना।।

evaṃ hi bahubhiḥ śastrairghnato'pi balavattarān| tamasā rajanī ghorā babhau dāruṇadarśanā||

Verse 126

किञ्चित्प्राणैश्च पुरुषैर्हतैश्चान्यैः सहस्रशः। बहुना च गजाश्वेन भूतभूद्भीमदर्शना।।

kiñcitprāṇaiśca puruṣairhataiścānyaiḥ sahasraśaḥ| bahunā ca gajāśvena bhūtabhūdbhīmadarśanā||

Verse 127

यक्षरक्षःसमाकीर्णे रथाश्वद्विपदारुणे। क्रुद्धेन द्रोणपुत्रेण सञ्छिन्नाः प्रापतन्भुवि। भ्रातॄनन्ये पितॄनन्ये पुत्रानन्ये विचुक्रुशुः।।

yakṣarakṣaḥsamākīrṇe rathāśvadvipadāruṇe| kruddhena droṇaputreṇa sañchinnāḥ prāpatanbhuvi| bhrātṝnanye pitṝnanye putrānanye vicukruśuḥ||

Verse 128

केचिदूचुर्न तत्क्रुद्धैर्धार्तराष्ट्रैः कृतं रणे। यत्कृतं नः प्रसुप्तानां रक्षोभिः क्रूग्कर्मभिः। असान्निध्याद्वि पार्थानामिदं वः कदनं कृतम्।।

kecidūcurna tatkruddhairdhārtarāṣṭraiḥ kṛtaṃ raṇe| yatkṛtaṃ naḥ prasuptānāṃ rakṣobhiḥ krūgkarmabhiḥ| asānnidhyādvi pārthānāmidaṃ vaḥ kadanaṃ kṛtam||

Verse 129

न चासुरैर्न गन्धर्वैर्न यक्षैर्न च राक्षसैः। शक्यो विजेतुं कौन्तेयो नेता यस्य जनार्दनः। ब्रह्मण्यः मत्यवाग्दान्तः सर्वभूतानुकम्पकः।।

na cāsurairna gandharvairna yakṣairna ca rākṣasaiḥ| śakyo vijetuṃ kaunteyo netā yasya janārdanaḥ| brahmaṇyaḥ matyavāgdāntaḥ sarvabhūtānukampakaḥ||

Verse 130

न च सुप्तं प्रमत्तं वा न्यस्तशस्त्रं कृताञ्जलिम्। धावन्तं मुक्तकेशं वा हन्ति पार्थो धनञ्जयः।।

na ca suptaṃ pramattaṃ vā nyastaśastraṃ kṛtāñjalim| dhāvantaṃ muktakeśaṃ vā hanti pārtho dhanañjayaḥ||

Verse 131

तदिदं नः कृतं घोरं रक्षोभिः क्रूरकर्मभिः। इति लालप्यमानाः स्म शेरते बहवो जनाः।।

tadidaṃ naḥ kṛtaṃ ghoraṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ| iti lālapyamānāḥ sma śerate bahavo janāḥ||

Verse 132

स्तनतां च मनुष्याणामपरेषां च कूजताम्। ततो मुहूर्तात्प्राशाम्यत्स शब्दस्तुमुलो महान्।।

stanatāṃ ca manuṣyāṇāmapareṣāṃ ca kūjatām| tato muhūrtātprāśāmyatsa śabdastumulo mahān||

Verse 133

शोणितव्यतिषिक्तायां वसुधायां च भूमिप। तद्रजस्तुमुलं घोरं क्षणेनान्तरधीयत।।

śoṇitavyatiṣiktāyāṃ vasudhāyāṃ ca bhūmipa| tadrajastumulaṃ ghoraṃ kṣaṇenāntaradhīyata||

Verse 134

स चेष्टमानानुद्विग्नान्निरुत्साहान्सहस्रशः। न्यपातयन्नरान्क्रुद्वः पशून्पशुपतिर्यथा।।

sa ceṣṭamānānudvignānnirutsāhānsahasraśaḥ| nyapātayannarānkrudvaḥ paśūnpaśupatiryathā||

Verse 135

अन्योन्यं सम्परिष्वज्य शयानाञ्जीवतोऽपरान्। संलीनान्युध्यमानांश्च सर्वान्द्रौणिरपोथयत्।।

anyonyaṃ sampariṣvajya śayānāñjīvato'parān| saṃlīnānyudhyamānāṃśca sarvāndrauṇirapothayat||

Verse 136

ब्रह्ममाना हुताशेन वध्यमानाश्च तेन ते। परस्परं तदा योधाननयद्यमसादनम्।।

brahmamānā hutāśena vadhyamānāśca tena te| parasparaṃ tadā yodhānanayadyamasādanam||

Verse 137

तस्या रजन्यास्त्वर्धेन पाण्डवानां महद्बलम्। गमयामास राजेन्द्र द्रौणिर्यमनिवेशनम्।।

tasyā rajanyāstvardhena pāṇḍavānāṃ mahadbalam| gamayāmāsa rājendra drauṇiryamaniveśanam||

Verse 138

निशाचराणां सत्वानां रात्रिः सा हर्षवर्धिनी। आसीन्नरगजाश्वानां रौद्री क्षयकरी भृशम्।।

niśācarāṇāṃ satvānāṃ rātriḥ sā harṣavardhinī| āsīnnaragajāśvānāṃ raudrī kṣayakarī bhṛśam||

Verse 139

तत्रादृश्यन्त रक्षांसि पिशाचाश्च पृथग्विधाः। खादन्तो नरमांसानि पिबन्तः शोणितानि च।।

tatrādṛśyanta rakṣāṃsi piśācāśca pṛthagvidhāḥ| khādanto naramāṃsāni pibantaḥ śoṇitāni ca||

Verse 140

करालाः पिङ्गला रौद्राः शैलदन्ता रजस्वलाः। जटिला भीमवक्त्राश्च पञ्चपादा महोदराः।।

karālāḥ piṅgalā raudrāḥ śailadantā rajasvalāḥ| jaṭilā bhīmavaktrāśca pañcapādā mahodarāḥ||

Verse 141

पञ्चादङ्गुलयो रूक्षा विरूपा भैरवस्वनाः। गजाननाश्च हस्वाश्च नीलवर्णा बिभीषणाः।।

pañcādaṅgulayo rūkṣā virūpā bhairavasvanāḥ| gajānanāśca hasvāśca nīlavarṇā bibhīṣaṇāḥ||

Verse 142

सपुत्रदाराः सुक्रूराः सुदुर्दर्शाः सुनिर्घृणाः। विविधानि च रूपाणि तत्रादृश्यन्त रक्षसाम्।।

saputradārāḥ sukrūrāḥ sudurdarśāḥ sunirghṛṇāḥ| vividhāni ca rūpāṇi tatrādṛśyanta rakṣasām||

Verse 143

पीत्वा च शोणितं हृष्टाः प्रानृत्यन्गणशोऽपरे। इदं परमिदं मेध्यमिदं स्वाद्विति चाब्रुवन्।।

pītvā ca śoṇitaṃ hṛṣṭāḥ prānṛtyangaṇaśo'pare| idaṃ paramidaṃ medhyamidaṃ svādviti cābruvan||

Verse 144

मेदोमज्जास्थिरक्तानां मांसानां च भृशाशिताः। परे मांसानि खादन्तः क्रव्यादा मांसजीविनः।। अपिषन् अपिंषन्।।

medomajjāsthiraktānāṃ māṃsānāṃ ca bhṛśāśitāḥ| pare māṃsāni khādantaḥ kravyādā māṃsajīvinaḥ|| apiṣan apiṃṣan||

Verse 145

वसाश्चैवापरे पीत्वा पर्यधावन्विकुक्षिकाः। नानावक्त्रास्तथा रौद्राः क्रव्यादाः पिशिताशनाः।। भृशाशिताः भृशं संन्तर्पिताः।।

vasāścaivāpare pītvā paryadhāvanvikukṣikāḥ| nānāvaktrāstathā raudrāḥ kravyādāḥ piśitāśanāḥ|| bhṛśāśitāḥ bhṛśaṃ saṃntarpitāḥ||

Verse 146

अयुतानि च तत्रासन्प्रयुतान्यर्बुदानि च। रक्षसां घोररूपाणां महतां क्रुरकर्मणाम्।।

ayutāni ca tatrāsanprayutānyarbudāni ca| rakṣasāṃ ghorarūpāṇāṃ mahatāṃ krurakarmaṇām||

Verse 147

मुदितानां वितृप्तानां तस्मिन्महति वैशसे। समेतानि बहून्यासन्भूतानि च जनाधिप।

muditānāṃ vitṛptānāṃ tasminmahati vaiśase| sametāni bahūnyāsanbhūtāni ca janādhipa|

Verse 148

एवंविधा हि सा रात्रिः सोमकानां जनक्षये। प्रसुप्तानां प्रमत्तानामासीत्सुभृशदारुणा।।

evaṃvidhā hi sā rātriḥ somakānāṃ janakṣaye| prasuptānāṃ pramattānāmāsītsubhṛśadāruṇā||

Verse 149

असंशयं हि कालस्य पर्यायो दुरतिक्रमः। तादृशा निहता यत्र कृत्वाऽस्माकं जनक्षयम्।।

asaṃśayaṃ hi kālasya paryāyo duratikramaḥ| tādṛśā nihatā yatra kṛtvā'smākaṃ janakṣayam||

Verse 150

धृतराष्ट्र उवाच। प्रागेव सुमहत्कर्म द्रौणिरेतन्महारथः। नाकरोदीदृशं कस्मान्मत्पुत्रविजये धृतः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| prāgeva sumahatkarma drauṇiretanmahārathaḥ| nākarodīdṛśaṃ kasmānmatputravijaye dhṛtaḥ||

Verse 151

अथ कस्‌माद्वते क्षत्रे कर्मेदं कृतवानसौ। द्रोणपुत्रो महात्मा स तन्मे शंसितुमर्हसि।।

atha kas‌mādvate kṣatre karmedaṃ kṛtavānasau| droṇaputro mahātmā sa tanme śaṃsitumarhasi||

Verse 152

सञ्जय उवाच। तेषां नूनं भयान्नासौ कृतवान्कुरुनन्दन। असान्निध्याद्धि पार्थानां केशवस्य च धीमतः। सात्यकेश्चापि कर्मेदं द्रोमपुत्रेण साधितम्।।

sañjaya uvāca| teṣāṃ nūnaṃ bhayānnāsau kṛtavānkurunandana| asānnidhyāddhi pārthānāṃ keśavasya ca dhīmataḥ| sātyakeścāpi karmedaṃ dromaputreṇa sādhitam||

Verse 153

को हि तेषां समक्षं तान्हन्‌यादपि मरुत्पतिः। एतदीदृशकं वृत्तं राजन्सुप्तजने विभो।।

ko hi teṣāṃ samakṣaṃ tānhan‌yādapi marutpatiḥ| etadīdṛśakaṃ vṛttaṃ rājansuptajane vibho||

Verse 154

ततो जनक्षयं कृत्वा पाण्डवानां महात्ययम्। प्रत्यूषकाले शिबिरात्प्रतिगन्तुमियेष सः।।

tato janakṣayaṃ kṛtvā pāṇḍavānāṃ mahātyayam| pratyūṣakāle śibirātpratigantumiyeṣa saḥ||

Verse 155

नृशोणितावसिक्तस्य द्रौणेरासीदसित्सरुः। पाणिना सह संश्लिष्ट एकीभूत इव प्रभो।।

nṛśoṇitāvasiktasya drauṇerāsīdasitsaruḥ| pāṇinā saha saṃśliṣṭa ekībhūta iva prabho||

Verse 156

स निःशेषानरीन्कृत्वा विरराम निशाक्षये। युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावकः।।

sa niḥśeṣānarīnkṛtvā virarāma niśākṣaye| yugānte sarvabhūtāni bhasma kṛtveva pāvakaḥ||

Verse 157

यथाप्रतिज्ञं तत्कर्म कृत्वा द्रौणायनिः प्रभो। दुर्गमां पदवीं गच्छन्पितुरासीद्गतज्वरः।।

yathāpratijñaṃ tatkarma kṛtvā drauṇāyaniḥ prabho| durgamāṃ padavīṃ gacchanpiturāsīdgatajvaraḥ||

Verse 158

यथैव संसुप्तजने शिबिरे प्राविशन्निशि। तथैव हत्वा निःशब्दो निश्चक्राम नरर्षभः।।

yathaiva saṃsuptajane śibire prāviśanniśi| tathaiva hatvā niḥśabdo niścakrāma nararṣabhaḥ||

Verse 159

निष्क्रम्य शिबिरात्तस्मात्ताभ्यां सङ्गम्य वीर्यवान्। आचख्यौ कर्म तत्सर्वं हृष्टः संहर्षयन्विभो।।

niṣkramya śibirāttasmāttābhyāṃ saṅgamya vīryavān| ācakhyau karma tatsarvaṃ hṛṣṭaḥ saṃharṣayanvibho||

Verse 160

तावथाचख्यतुस्तस्मै प्रियं प्रियकरौ तदा। पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिकृत्तान्सहस्रशः।।

tāvathācakhyatustasmai priyaṃ priyakarau tadā| pāñcālānsṛñjayāṃścaiva vinikṛttānsahasraśaḥ||

Verse 161

प्रीत्या चोच्चैरुद्रक्रोशंस्तथैवास्फोटयंस्तलान्। दिष्ट्यादिष्ट्येति चान्योन्यं समेत्योचुर्महारथाः।।

prītyā coccairudrakrośaṃstathaivāsphoṭayaṃstalān| diṣṭyādiṣṭyeti cānyonyaṃ sametyocurmahārathāḥ||

Verse 162

पर्यष्वजत्ततो द्रौणिस्ताभ्यां सम्प्रतिनन्दितः। इदं हर्षात्तु सुमहदाददे वाक्यमुत्तमम्।।

paryaṣvajattato drauṇistābhyāṃ sampratinanditaḥ| idaṃ harṣāttu sumahadādade vākyamuttamam||

Verse 163

पाञ्चाला निहताः सर्वे द्रौपदेयाश्च सर्वशः। सोमका मत्स्यशेषाश्च सर्वे विनिहता मया।।

pāñcālā nihatāḥ sarve draupadeyāśca sarvaśaḥ| somakā matsyaśeṣāśca sarve vinihatā mayā||

Verse 164

इदानीं कृतकृत्याः स्म याम तत्रैव मा चिरम्। यदि जीवति नो राजा तस्मै शंसामहे प्रियम्।।

idānīṃ kṛtakṛtyāḥ sma yāma tatraiva mā ciram| yadi jīvati no rājā tasmai śaṃsāmahe priyam||