Adhyaya 9

Verse 1

द्रौणिकृपकृतवर्मभिर्दुर्योधनमेत्य शोचनम्।। 1 ।। दुर्योधनम्प्रति द्रौणिना सुप्तजवधकथनम्।। 2 ।। दुर्योधनेन प्राणत्यागः।। 3 ।। द्रौण्यादीनां नगरगमनम्।। 4 ।। सञ्जयस्य व्यासानुग्रहप्राप्तदिव्यज्ञाननाशः।। 5 ।। सञ्जय उवाच। ते हत्वा सर्वपाञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः। आगच्छन्सहितास्तत्र यत्र दुर्योधनो हतः।।

drauṇikṛpakṛtavarmabhirduryodhanametya śocanam|| 1 || duryodhanamprati drauṇinā suptajavadhakathanam|| 2 || duryodhanena prāṇatyāgaḥ|| 3 || drauṇyādīnāṃ nagaragamanam|| 4 || sañjayasya vyāsānugrahaprāptadivyajñānanāśaḥ|| 5 || sañjaya uvāca| te hatvā sarvapāñcālāndraupadeyāṃśca sarvaśaḥ| āgacchansahitāstatra yatra duryodhano hataḥ||

Verse 2

गत्वा चैनमपश्यन्त किञ्चित्प्राणं जनाधिपम्। ततो रथेभ्यः प्रस्कन्द्य परिवव्रुस्तवात्मजम्।।

gatvā cainamapaśyanta kiñcitprāṇaṃ janādhipam| tato rathebhyaḥ praskandya parivavrustavātmajam||

Verse 3

तं भग्रसक्थं राजेन्द्र कृच्छ्रप्राणमचेतसम्। वमन्तं रुधिरं वक्त्रादपश्यन्वसुधातले।।

taṃ bhagrasakthaṃ rājendra kṛcchraprāṇamacetasam| vamantaṃ rudhiraṃ vaktrādapaśyanvasudhātale||

Verse 4

वृतं समन्ताद्बहुभिः श्वापदैर्घोरदर्शनैः। सालावृकगणैश्चैव भक्षयिष्यद्भिरन्तिकात्।।

vṛtaṃ samantādbahubhiḥ śvāpadairghoradarśanaiḥ| sālāvṛkagaṇaiścaiva bhakṣayiṣyadbhirantikāt||

Verse 5

निरायन्तं कृच्छ्रात्ताञ्श्वापदांश्च चिखादिषून्। विवेष्टमानमुरुभ्यां सुभृशं गाढवेदनम्।।

nirāyantaṃ kṛcchrāttāñśvāpadāṃśca cikhādiṣūn| viveṣṭamānamurubhyāṃ subhṛśaṃ gāḍhavedanam||

Verse 6

तं शयानं तथा दृष्ट्वा भूमौ सुरुधिरोक्षितम्। हतशिष्टास्त्रयो वीराः शोकार्ताः पर्यदेवयन्। अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः।।

taṃ śayānaṃ tathā dṛṣṭvā bhūmau surudhirokṣitam| hataśiṣṭāstrayo vīrāḥ śokārtāḥ paryadevayan| aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ||

Verse 7

तैस्त्रिभिः शोणितादिग्धौर्निः श्वसद्भिर्महारथैः। शुशुभे स वृतो राजा वेदी त्रिभिरिवाग्निभिः।।

taistribhiḥ śoṇitādigdhaurniḥ śvasadbhirmahārathaiḥ| śuśubhe sa vṛto rājā vedī tribhirivāgnibhiḥ||

Verse 8

ते तं शयानं सम्प्रेक्ष्य राजानमतथोचितम्। अविषह्येन दुःखेन ततस्ते रुरुदुस्त्रयः।।

te taṃ śayānaṃ samprekṣya rājānamatathocitam| aviṣahyena duḥkhena tataste rurudustrayaḥ||

Verse 9

ततस्तु रुधिरं हस्तैर्मुखान्निर्मृज्य तस्य हि। रणे राज्ञः शयानस्य कृपः सम्पर्यदेवयत्।। धर्मयुद्धे ह्यधर्मेणेति झ.पाठः।।

tatastu rudhiraṃ hastairmukhānnirmṛjya tasya hi| raṇe rājñaḥ śayānasya kṛpaḥ samparyadevayat|| dharmayuddhe hyadharmeṇeti jha.pāṭhaḥ||

Verse 10

कृप उवाच। न दैवस्यातिभारोऽस्ति यदयं रुधिरोक्षितः। एकादशचमूभर्ता शेते दुर्योधनो हतः।।

kṛpa uvāca| na daivasyātibhāro'sti yadayaṃ rudhirokṣitaḥ| ekādaśacamūbhartā śete duryodhano hataḥ||

Verse 11

पश्य चामीकराभस्य चामीकरविभूषिताम्। गदां गदाप्रियस्येमां समीपे पतितां भुवि।।

paśya cāmīkarābhasya cāmīkaravibhūṣitām| gadāṃ gadāpriyasyemāṃ samīpe patitāṃ bhuvi||

Verse 12

इयमेनं गदा शूरं न जहाति रणेरणे। स्वर्गायापि व्रजन्तं हि न जहाति यशस्विनम्।।

iyamenaṃ gadā śūraṃ na jahāti raṇeraṇe| svargāyāpi vrajantaṃ hi na jahāti yaśasvinam||

Verse 13

पश्येमां सह वीरेण जाम्बूनदविभूषिताम्। शयानां शयने हर्म्ये भार्यां प्रीतिमतीमिव।।

paśyemāṃ saha vīreṇa jāmbūnadavibhūṣitām| śayānāṃ śayane harmye bhāryāṃ prītimatīmiva||

Verse 14

योऽयं मूर्धाभिषिक्तानामग्रे याति परन्तपः। स हतो ग्रसते पांसून्पश्य कालसय पर्ययम्।।

yo'yaṃ mūrdhābhiṣiktānāmagre yāti parantapaḥ| sa hato grasate pāṃsūnpaśya kālasaya paryayam||

Verse 15

येनाजौ निहता भूमौ शेरते क्षत्रियर्षभाः। स भूमौ निहतः शेते कुरुराजः परैरयम्।।

yenājau nihatā bhūmau śerate kṣatriyarṣabhāḥ| sa bhūmau nihataḥ śete kururājaḥ parairayam||

Verse 16

भयान्नमन्ति राजानो यस्य स्म शतसङ्घशः। स वीरशयने शेते क्रव्याद्भिः परिवारितः।।

bhayānnamanti rājāno yasya sma śatasaṅghaśaḥ| sa vīraśayane śete kravyādbhiḥ parivāritaḥ||

Verse 17

यमुपासन्नृपाः पूर्वमर्थहेतोर्महीपतिम्। उपात्पते च तं ह्यद्य क्रव्यादा मांसगृद्धिनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सौप्तिकपर्वणि नवमोऽध्यायः।। 9 ।।

yamupāsannṛpāḥ pūrvamarthahetormahīpatim| upātpate ca taṃ hyadya kravyādā māṃsagṛddhinaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sauptikaparvaṇi navamo'dhyāyaḥ|| 9 ||

Verse 18

सञ्जय उवाच। तं शयानं कुरुश्रेष्ठं ततो भरतसत्तमम्। अश्वत्थामा समालिङ्ग्य करुणं पर्यदेवयत्।।

sañjaya uvāca| taṃ śayānaṃ kuruśreṣṭhaṃ tato bharatasattamam| aśvatthāmā samāliṅgya karuṇaṃ paryadevayat||

Verse 19

आहुस्त्वां राजशार्दूल मुख्यं सर्वधनुष्मताम्। धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं सङ्कर्षणस्य च।।

āhustvāṃ rājaśārdūla mukhyaṃ sarvadhanuṣmatām| dhanādhyakṣopamaṃ yuddhe śiṣyaṃ saṅkarṣaṇasya ca||

Verse 20

कथं विवरमद्राक्षीद्भीमसेनस्तवानघ। बलिनं कृतिनो नित्यं सूदः पापात्मवान्नृप।।

kathaṃ vivaramadrākṣīdbhīmasenastavānagha| balinaṃ kṛtino nityaṃ sūdaḥ pāpātmavānnṛpa||

Verse 21

कालो नूनं महाराज लोकेऽस्मिन्बलवत्तरः। पश्यामो निहतं त्वां च भीमसेनेन संयुगे।।

kālo nūnaṃ mahārāja loke'sminbalavattaraḥ| paśyāmo nihataṃ tvāṃ ca bhīmasenena saṃyuge||

Verse 22

कथं त्वां सर्वधर्मज्ञं क्षुद्रः पापो वृकोदरः। निकृत्या हतवान्मन्दो नून कालो दुरत्ययः।।

kathaṃ tvāṃ sarvadharmajñaṃ kṣudraḥ pāpo vṛkodaraḥ| nikṛtyā hatavānmando nūna kālo duratyayaḥ||

Verse 23

द्वन्द्वयुद्धे ह्यधर्मेण समाहूयौजसा मृधे। गदया भीमसेनेन निर्भग्ने सक्थिनी तव।। उपासत द्विजाः पूर्वमर्थहेतोर्यमीश्वरमिति झ.पाठः।।

dvandvayuddhe hyadharmeṇa samāhūyaujasā mṛdhe| gadayā bhīmasenena nirbhagne sakthinī tava|| upāsata dvijāḥ pūrvamarthahetoryamīśvaramiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 24

अधर्मेण हतस्याजौ मृद्यमानं पदा शिरः। य उपेक्षितवान्क्षुद्रं धिक्तमस्तु--युधिष्ठिरम्।।

adharmeṇa hatasyājau mṛdyamānaṃ padā śiraḥ| ya upekṣitavānkṣudraṃ dhiktamastu--yudhiṣṭhiram||

Verse 25

युद्धेष्वपवदिष्यन्ति योधा नूनं वृकोदरम्। यावत्स्थास्यन्ति भूतानि निकृत्या ह्यसि पातितः।।

yuddheṣvapavadiṣyanti yodhā nūnaṃ vṛkodaram| yāvatsthāsyanti bhūtāni nikṛtyā hyasi pātitaḥ||

Verse 26

ननु रामोऽब्रवीद्राजंस्त्वां सदा यदुनन्दनः। दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति वीर्यवान्।।

nanu rāmo'bravīdrājaṃstvāṃ sadā yadunandanaḥ| duryodhanasamo nāsti gadāyāmiti vīryavān||

Verse 27

श्लाघते त्वां हि वार्ष्णेयो राजन्संसत्सु भारत। स शिष्यो मम कौरव्यो गदायुद्ध इति प्रभो।।

ślāghate tvāṃ hi vārṣṇeyo rājansaṃsatsu bhārata| sa śiṣyo mama kauravyo gadāyuddha iti prabho||

Verse 28

यां गतिं क्षत्रियस्याहुः प्रशस्तां परमर्षयः। हतस्याभिमुखस्याजौ प्राप्तस्त्वमसि तां गतिम्।।

yāṃ gatiṃ kṣatriyasyāhuḥ praśastāṃ paramarṣayaḥ| hatasyābhimukhasyājau prāptastvamasi tāṃ gatim||

Verse 29

दुर्योधन न शोचामि त्वामहं पुरुषर्षभ। हतपुत्रौ तु शोचामि गान्धारीं पिरं च ते।।

duryodhana na śocāmi tvāmahaṃ puruṣarṣabha| hataputrau tu śocāmi gāndhārīṃ piraṃ ca te||

Verse 30

द्वावनाथौ कृतौ वीर त्वया नाथेन वर्धितौ। भिक्षुकौ विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीमिमाम्‌।।

dvāvanāthau kṛtau vīra tvayā nāthena vardhitau| bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīmimām‌||

Verse 31

घिगस्तु कृष्णं वार्ष्णेयमर्जुनं चापि दुर्मतिम्। धर्मज्ञमानिमौ यौ त्वां वध्यमानमुपेक्षताम्।।

ghigastu kṛṣṇaṃ vārṣṇeyamarjunaṃ cāpi durmatim| dharmajñamānimau yau tvāṃ vadhyamānamupekṣatām||

Verse 32

पाण्डवाश्चापि ते सर्वे किं वक्ष्यन्ति नराधिप। कथं दुर्योधनोऽस्माभिर्हत इत्यनपत्रपाः।।

pāṇḍavāścāpi te sarve kiṃ vakṣyanti narādhipa| kathaṃ duryodhano'smābhirhata ityanapatrapāḥ||

Verse 33

धन्यस्त्वमसि गान्धारे यस्वमायोधने हतः। प्रयातोऽभिमुखः शत्रून्धर्मेण पुरुषर्षभ।।

dhanyastvamasi gāndhāre yasvamāyodhane hataḥ| prayāto'bhimukhaḥ śatrūndharmeṇa puruṣarṣabha||

Verse 34

हतपुत्रा हि गान्धारी निहतज्ञातिबान्धवा। प्रज्ञाचक्षुश्च दुर्धर्षः कां दशां प्रतिपत्स्यते।।

hataputrā hi gāndhārī nihatajñātibāndhavā| prajñācakṣuśca durdharṣaḥ kāṃ daśāṃ pratipatsyate||

Verse 35

धिगस्तु कृतवर्माणं मां कृपं च महारथम्। ये वयं न गताः स्वर्गं त्वां पुरस्कृत्य पार्थिवम्।।

dhigastu kṛtavarmāṇaṃ māṃ kṛpaṃ ca mahāratham| ye vayaṃ na gatāḥ svargaṃ tvāṃ puraskṛtya pārthivam||

Verse 36

दातारं सर्वकामानां रक्षितारं प्रजाहितम्। यद्वयं नानुगच्छाम त्वां धिगस्मान्नराधमान्।।

dātāraṃ sarvakāmānāṃ rakṣitāraṃ prajāhitam| yadvayaṃ nānugacchāma tvāṃ dhigasmānnarādhamān||

Verse 37

कृपस्य तव वीर्येण मम चैव पितुश्च मे। सभृत्यानां नरव्याघ्र रत्नवन्ति गृहाणि च।।

kṛpasya tava vīryeṇa mama caiva pituśca me| sabhṛtyānāṃ naravyāghra ratnavanti gṛhāṇi ca||

Verse 38

तव प्रसादादस्माभिः समित्रैः सह बान्धवैः। अवाप्ताः क्रतवो मुख्या बहवो भूरिदक्षिणाः।।

tava prasādādasmābhiḥ samitraiḥ saha bāndhavaiḥ| avāptāḥ kratavo mukhyā bahavo bhūridakṣiṇāḥ||

Verse 39

कुतश्चापीदृशं पापाः प्रवर्तिष्यामहे वयम्। यादृशेन पुरस्कृत्य त्वं गतः सर्वपार्थिवान्।।

kutaścāpīdṛśaṃ pāpāḥ pravartiṣyāmahe vayam| yādṛśena puraskṛtya tvaṃ gataḥ sarvapārthivān||

Verse 40

वयमेव त्रयो राजन्गच्छन्तं परमां गतिम्। यद्वै त्वां नानुगच्छाभस्तेन तप्स्यामहे वयम्।

vayameva trayo rājangacchantaṃ paramāṃ gatim| yadvai tvāṃ nānugacchābhastena tapsyāmahe vayam|

Verse 41

तत्स्वर्गहीना हीनार्थाः स्मरन्तः सुकृतस्य ते। किं नाम तद्भवेत्कर्म येन त्वां न व्रजाम वै।।

tatsvargahīnā hīnārthāḥ smarantaḥ sukṛtasya te| kiṃ nāma tadbhavetkarma yena tvāṃ na vrajāma vai||

Verse 42

दुःखं नून कुरुश्रेष्ठ चरिष्याम महीमिमाम्। हीनानां नस्त्वया राजन्कुतः शान्तिः कुतः सुखं।।

duḥkhaṃ nūna kuruśreṣṭha cariṣyāma mahīmimām| hīnānāṃ nastvayā rājankutaḥ śāntiḥ kutaḥ sukhaṃ||

Verse 43

गत्वैव तु महाराज समेत्य च महारथान्। यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पूजयेर्वचनान्मम।।

gatvaiva tu mahārāja sametya ca mahārathān| yathājyeṣṭhaṃ yathāśreṣṭhaṃ pūjayervacanānmama||

Verse 44

आचार्यं पूजयित्वा च केतुं सर्वधनुष्मताम्। हतं मयाऽद्य शंशेथा दृष्टद्युम्नं नराधिप।।

ācāryaṃ pūjayitvā ca ketuṃ sarvadhanuṣmatām| hataṃ mayā'dya śaṃśethā dṛṣṭadyumnaṃ narādhipa||

Verse 45

परिष्वजेथा राजानं बाह्लिकं सुमहारथम्। सैन्धवं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च।।

pariṣvajethā rājānaṃ bāhlikaṃ sumahāratham| saindhavaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasameva ca||

Verse 46

तथा पूर्वगतानन्यान्स्वर्गे पार्थिवसत्मान्। अस्मद्वाक्यात्परिष्वज्य सम्पृच्छेस्‌वमनामयम्।।

tathā pūrvagatānanyānsvarge pārthivasatmān| asmadvākyātpariṣvajya sampṛcches‌vamanāmayam||

Verse 47

सञ्जय उवाच। इत्येवमुक्‌वा राजानं भग्नसक्थमचेतसम्। अश्वत्थामा लघुप्राणं पुनर्वचनमब्रवीत्।।

sañjaya uvāca| ityevamuk‌vā rājānaṃ bhagnasakthamacetasam| aśvatthāmā laghuprāṇaṃ punarvacanamabravīt||

Verse 48

दुर्योधन जीवसि चेद्वाक्यं श्रोत्रमुखं शृणु। सप् पाण्डवतः शिष्टा धार्तराष्ट्रास्त्रयो वयम्।।

duryodhana jīvasi cedvākyaṃ śrotramukhaṃ śṛṇu| sap pāṇḍavataḥ śiṣṭā dhārtarāṣṭrāstrayo vayam||

Verse 49

ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः। अहं च कृतवर्मा च कृपः शारद्वतस्तथा।।

te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo'tha sātyakiḥ| ahaṃ ca kṛtavarmā ca kṛpaḥ śāradvatastathā||

Verse 50

द्रौपदेया हताः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः। पञ्चाला निहताः सर्वे मत्स्यशेषं च भारत।।

draupadeyā hatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ| pañcālā nihatāḥ sarve matsyaśeṣaṃ ca bhārata||

Verse 51

कृते प्रतिकृतं पश्य हतपुत्रा हि पाण्डवाः। सौप्तिके शिबिरं तेषां हतं सनरवाहनम्।।

kṛte pratikṛtaṃ paśya hataputrā hi pāṇḍavāḥ| sauptike śibiraṃ teṣāṃ hataṃ sanaravāhanam||

Verse 52

मया च पापकर्माऽसौ धृष्टद्युम्नो महीपते। प्रविश्य शिबिरं रात्रौ पशुमारेण मारितः।।

mayā ca pāpakarmā'sau dhṛṣṭadyumno mahīpate| praviśya śibiraṃ rātrau paśumāreṇa māritaḥ||

Verse 53

दुर्योधनस्तु तां वाचं निशम्य मनसः प्रियाम्। प्रतिलभ्य पुनश्चेत इदं वचनमब्रवीत्।।

duryodhanastu tāṃ vācaṃ niśamya manasaḥ priyām| pratilabhya punaśceta idaṃ vacanamabravīt||

Verse 54

न मेऽकरोत्द्गाङ्गेयो न कर्णो न च ते पिता। यत्त्वया कृपभोजाभ्यां सहितेनाद्य मे कृतम्।।

na me'karotdgāṅgeyo na karṇo na ca te pitā| yattvayā kṛpabhojābhyāṃ sahitenādya me kṛtam||

Verse 55

स च सेनापतिः क्षुद्रो हतः सार्धं शिखण्डिना। तेन मन्ये मघवता सममात्मानमद्य वै।।

sa ca senāpatiḥ kṣudro hataḥ sārdhaṃ śikhaṇḍinā| tena manye maghavatā samamātmānamadya vai||

Verse 56

स्वस्ति प्राप्नुत भद्रं वः स्वर्गे नः सङ्गमः पुनः। इत्येवमुक्त्वा पुत्रस्ते कुरुराजो महामनाः।।

svasti prāpnuta bhadraṃ vaḥ svarge naḥ saṅgamaḥ punaḥ| ityevamuktvā putraste kururājo mahāmanāḥ||

Verse 57

प्राणानुपासृजद्वीरः सुहृदां दुःखमादधत्। अपाक्रामद्दिवं पुण्यां शरीरं क्षितिमाविशत्।।

prāṇānupāsṛjadvīraḥ suhṛdāṃ duḥkhamādadhat| apākrāmaddivaṃ puṇyāṃ śarīraṃ kṣitimāviśat||

Verse 58

एवं ते निधनं यातः पुत्रो दुर्योधनो नृप। अग्रे यात्वा रणे शूरः पश्राद्विनिहतः परैः।।

evaṃ te nidhanaṃ yātaḥ putro duryodhano nṛpa| agre yātvā raṇe śūraḥ paśrādvinihataḥ paraiḥ||

Verse 59

तथैव ते परिष्वक्ताः परिष्वज्य च ते नृपम्। पुनः पुनः प्रेक्षमाणाः स्वकानारुरुहू रथान्।।

tathaiva te pariṣvaktāḥ pariṣvajya ca te nṛpam| punaḥ punaḥ prekṣamāṇāḥ svakānāruruhū rathān||

Verse 60

इत्येवं द्रोणपुत्रस्य निशम्य करुणां गिरम्। प्रत्यूषकाले शोकार्ताः प्राद्रवन्नगरं प्रति।।

ityevaṃ droṇaputrasya niśamya karuṇāṃ giram| pratyūṣakāle śokārtāḥ prādravannagaraṃ prati||

Verse 61

एवमेष क्षयो वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयोः। घोरो विशसनो रौद्रो राजन्दुर्मन्त्रिते तव।।

evameṣa kṣayo vṛttaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ| ghoro viśasano raudro rājandurmantrite tava||

Verse 62

तव पुत्रे गते स्वर्गं शोकार्स्य ममानघ। ऋषिदत्तं प्रनष्टं तद्दिव्यदर्शित्वमद्य वै।।

tava putre gate svargaṃ śokārsya mamānagha| ṛṣidattaṃ pranaṣṭaṃ taddivyadarśitvamadya vai||

Verse 63

वैशम्पायन उवाच। इति श्रुत्वा स नृपतिर्ज्ञातिपुत्रवधं तदा। निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च ततश्चिन्तापरोऽभवत्।।

vaiśampāyana uvāca| iti śrutvā sa nṛpatirjñātiputravadhaṃ tadā| niḥśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca tataścintāparo'bhavat||