Adhyaya 6

Verse 1

अश्वत्थाम्नः शिबिरद्वारस्थमहाभूतदर्शनम्।। 1 ।। भूतजिगीषया द्रौणिविसृष्टानामस्त्रशस्त्राणां भूतेन ग्रसनम्।। 2 ।। ततश्चिंतातान्तश्च द्रौणेर्महादेवोपासनाध्यवसायः।। 3 ।। धृतराष्ट्र उवाच। द्वारदेशे ततो द्रौणिमवस्थितमवेक्ष्य तौ। अकुर्वतां भोजकृपौ किं सञ्जय वदस्व मे।।

aśvatthāmnaḥ śibiradvārasthamahābhūtadarśanam|| 1 || bhūtajigīṣayā drauṇivisṛṣṭānāmastraśastrāṇāṃ bhūtena grasanam|| 2 || tataściṃtātāntaśca drauṇermahādevopāsanādhyavasāyaḥ|| 3 || dhṛtarāṣṭra uvāca| dvāradeśe tato drauṇimavasthitamavekṣya tau| akurvatāṃ bhojakṛpau kiṃ sañjaya vadasva me||

Verse 2

स़ञ्जय उवाच। कृतवर्माणमामन्त्र्य कृपं च स महारथः। द्रौणिर्मन्युपरीतात्मा शिबिरद्वारमासदत्।।

sa़ñjaya uvāca| kṛtavarmāṇamāmantrya kṛpaṃ ca sa mahārathaḥ| drauṇirmanyuparītātmā śibiradvāramāsadat||

Verse 3

तत्र भूतं महाकायं चन्द्रार्कसदृशद्युतिम्। सोऽपश्यद्द्वारमावृत्य तिष्ठन्तं रोमहर्षणम्।।

tatra bhūtaṃ mahākāyaṃ candrārkasadṛśadyutim| so'paśyaddvāramāvṛtya tiṣṭhantaṃ romaharṣaṇam||

Verse 4

वसानं चर्म वैयाघ्रं वसारुधिरविस्रवम्। कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम्।।

vasānaṃ carma vaiyāghraṃ vasārudhiravisravam| kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ nāgayajñopavītinam||

Verse 5

बाहुभिः स्वायतैर्भीमैर्नानाप्रहरणोद्यतैः। बद्धाङ्गदमहासर्पं ज्वालामालाकुलाननम्।।

bāhubhiḥ svāyatairbhīmairnānāpraharaṇodyataiḥ| baddhāṅgadamahāsarpaṃ jvālāmālākulānanam||

Verse 6

दंष्ट्राकरालवदनं व्यादितास्यं भयानकम्। नयनानां सहस्रैश्च विचित्रैरभिभूषितम्।। अनाकाशं निरवकाशम्।।

daṃṣṭrākarālavadanaṃ vyāditāsyaṃ bhayānakam| nayanānāṃ sahasraiśca vicitrairabhibhūṣitam|| anākāśaṃ niravakāśam||

Verse 7

नैव तस्य वपुः शक्यं प्रवक्तुं वेष एव च। सर्वथा तु तदालक्ष्य स्फुटेयुरपि पर्वताः।।

naiva tasya vapuḥ śakyaṃ pravaktuṃ veṣa eva ca| sarvathā tu tadālakṣya sphuṭeyurapi parvatāḥ||

Verse 8

तस्यास्यनासिकाभ्यां च श्रवणाभ्यां च सर्वशः। तेभ्यश्चाक्षिसहस्रेभ्यः प्रादुरासन्महार्चिषः।।

tasyāsyanāsikābhyāṃ ca śravaṇābhyāṃ ca sarvaśaḥ| tebhyaścākṣisahasrebhyaḥ prādurāsanmahārciṣaḥ||

Verse 9

तथा तेजोमरीचिभ्यः शङ्खचक्रगदाधराः। प्रादुरासन्हृषीकेशाः शतशोऽथ सहस्रशः।।

tathā tejomarīcibhyaḥ śaṅkhacakragadādharāḥ| prādurāsanhṛṣīkeśāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 10

तदत्यद्भुतमालोक्य भूतं लोकभयङ्करम्। द्रौणिरव्यथितो दिव्यैरस्त्रवर्षैरवाकिरत्।।

tadatyadbhutamālokya bhūtaṃ lokabhayaṅkaram| drauṇiravyathito divyairastravarṣairavākirat||

Verse 11

द्रौणिमुक्ताञ्छरांस्तांस्तु तद्भूतं महदग्रसत्। उदधेरिव वार्योघान्पावको बडबामुखः।।

drauṇimuktāñcharāṃstāṃstu tadbhūtaṃ mahadagrasat| udadheriva vāryoghānpāvako baḍabāmukhaḥ||

Verse 12

अश्वत्थामा तु सम्प्रेक्ष्य शरौघांस्तान्निरर्थकान्। रथशक्तिं मुमोचास्मै दीप्तामग्निशिखामिव।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सौप्तिकपर्वणि षष्ठोऽध्यायः।। 6 ।।

aśvatthāmā tu samprekṣya śaraughāṃstānnirarthakān| rathaśaktiṃ mumocāsmai dīptāmagniśikhāmiva|| || iti śrīmanmahābhārate sauptikaparvaṇi ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|| 6 ||

Verse 13

सा तमाहत्य दीप्ताग्रा रथशक्तिरदीर्यत। युगान्ते सूर्यमाहत्य महोल्केव दिवश्च्युता।। रथशक्तिं चक्रम्।।

sā tamāhatya dīptāgrā rathaśaktiradīryata| yugānte sūryamāhatya maholkeva divaścyutā|| rathaśaktiṃ cakram||

Verse 14

अथ हेमत्सरुं दिव्यं खङ्गमाकाशवर्चसम्।। कोशात्समुद्बबर्हाशु बिलाद्दीप्तमिवोरगम्।।

atha hematsaruṃ divyaṃ khaṅgamākāśavarcasam|| kośātsamudbabarhāśu bilāddīptamivoragam||

Verse 15

ततः खङ्गवरं धीमान्भूताय प्राहिणोत्तदा। स तदासाद्य भूतं वै विलयं तूलवद्ययौ।। युग्मान्ते सूर्यमिति झ.पाठः तत्र युग्मान्ते मिथुनराशेरन्ते अतिदीप्तं इत्यर्थः।।

tataḥ khaṅgavaraṃ dhīmānbhūtāya prāhiṇottadā| sa tadāsādya bhūtaṃ vai vilayaṃ tūlavadyayau|| yugmānte sūryamiti jha.pāṭhaḥ tatra yugmānte mithunarāśerante atidīptaṃ ityarthaḥ||

Verse 16

ततः स कुपितो द्रौणिरिन्द्रकेतुनिभां गदाम्। ज्वलन्तीं प्राहिणोत्तस्मै भूतं तामपि चाग्रसत्।।

tataḥ sa kupito drauṇirindraketunibhāṃ gadām| jvalantīṃ prāhiṇottasmai bhūtaṃ tāmapi cāgrasat||

Verse 17

ततः सर्वायुधाभावे वीक्षमाणस्ततस्ततः। अपश्यत्कृतमाकाशमनाकाशं जनार्दनैः।। विलं नकुलवद्ययौ इति झ.पाठः।।

tataḥ sarvāyudhābhāve vīkṣamāṇastatastataḥ| apaśyatkṛtamākāśamanākāśaṃ janārdanaiḥ|| vilaṃ nakulavadyayau iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 18

तदद्भुततमं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रो निरायुधः। अचिन्तयत्सुसन्त्रस्तः कृपभोजवचः स्मरन्।।

tadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā droṇaputro nirāyudhaḥ| acintayatsusantrastaḥ kṛpabhojavacaḥ smaran||

Verse 19

ब्रुवतामप्रियं पथ्यं सुहृदां न शृमोति यः। स शोचत्यापदं प्राप्य थाऽहमवमत्य तौ।।

bruvatāmapriyaṃ pathyaṃ suhṛdāṃ na śṛmoti yaḥ| sa śocatyāpadaṃ prāpya thā'hamavamatya tau||

Verse 20

शास्त्रदृष्टानविद्वान्यः समतीत्य जिघांसति। स पथः प्रच्युतो धर्म्यात्कुपथे प्रतिहन्यते।।

śāstradṛṣṭānavidvānyaḥ samatītya jighāṃsati| sa pathaḥ pracyuto dharmyātkupathe pratihanyate||

Verse 21

गोब्राह्मणनृपस्त्रीषु सख्युर्मातुर्गुरोस्तथा। वृद्धबालजडान्धेषु सुप्तभीतोत्थितेषु च।।

gobrāhmaṇanṛpastrīṣu sakhyurmāturgurostathā| vṛddhabālajaḍāndheṣu suptabhītotthiteṣu ca||

Verse 22

मत्तोन्मत्तप्रमत्तेषु न शस्त्राणि च मातयेत्। इत्येवं गुरुभिः पूर्वमुपदिष्टं नृणां सदा।।

mattonmattapramatteṣu na śastrāṇi ca mātayet| ityevaṃ gurubhiḥ pūrvamupadiṣṭaṃ nṛṇāṃ sadā||

Verse 23

सोऽहमुत्क्रम्य पन्थानं शास्त्रदृष्टं सनातनम्। अमार्गेणैवमारभ्य घोरामापदमागतः।।

so'hamutkramya panthānaṃ śāstradṛṣṭaṃ sanātanam| amārgeṇaivamārabhya ghorāmāpadamāgataḥ||

Verse 24

तां चापदं घोरतरां प्रवदन्ति मनीषिणः। यदुद्यम्य महत्कृत्यं भयादपि निवर्तते।।

tāṃ cāpadaṃ ghoratarāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ| yadudyamya mahatkṛtyaṃ bhayādapi nivartate||

Verse 25

अशक्यं चैव कः कर्तुं शक्तः शक्तिबलादिह। न हि दैवाद्गरीयो वै मानुष्यं किञ्चिदिष्यते।।

aśakyaṃ caiva kaḥ kartuṃ śaktaḥ śaktibalādiha| na hi daivādgarīyo vai mānuṣyaṃ kiñcidiṣyate||

Verse 26

मानुष्यं कुर्वतः कर्म यदि दैवान्न सिध्यति। स पथः प्रच्युतो धर्म्याद्विपदं प्रतिपद्यते।।

mānuṣyaṃ kurvataḥ karma yadi daivānna sidhyati| sa pathaḥ pracyuto dharmyādvipadaṃ pratipadyate||

Verse 27

प्रतिज्ञानं ह्यविज्ञानं प्रवदन्ति मनीषिणः। यदारभ्य क्रियां काञ्चिद्भयादिह निवर्तते।।

pratijñānaṃ hyavijñānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ| yadārabhya kriyāṃ kāñcidbhayādiha nivartate||

Verse 28

तदिदं दुष्प्रणीतेन भयं मा समुपस्थितम्। न हि द्रोणसुतः सङ्ख्ये निवर्तेत कथञ्चन।।

tadidaṃ duṣpraṇītena bhayaṃ mā samupasthitam| na hi droṇasutaḥ saṅkhye nivarteta kathañcana||

Verse 29

इदं च सुमहद्भूतं दैवदण्डमिवोद्यतम्। न चैतदभिजानामि चिन्तयन्नपि सर्वथा।।

idaṃ ca sumahadbhūtaṃ daivadaṇḍamivodyatam| na caitadabhijānāmi cintayannapi sarvathā||

Verse 30

ध्रुवं येयमधर्मेण प्रहिता कलुषा मतिः। तस्याः फलमिदं घोरं प्रतिघाताय कल्पते।।

dhruvaṃ yeyamadharmeṇa prahitā kaluṣā matiḥ| tasyāḥ phalamidaṃ ghoraṃ pratighātāya kalpate||

Verse 31

तदिदं दैवविहितं मम सङ्ख्ये निवर्तनम्। नान्यत्र दैवादुद्यन्तुमिह शक्यं कथञ्चन।।

tadidaṃ daivavihitaṃ mama saṅkhye nivartanam| nānyatra daivādudyantumiha śakyaṃ kathañcana||

Verse 32

सोऽहमद्य महादेवं प्रपद्ये शरणं विभुम्। दैवदण्डमिमं घोरं स हि मे नाशयिष्यति।।

so'hamadya mahādevaṃ prapadye śaraṇaṃ vibhum| daivadaṇḍamimaṃ ghoraṃ sa hi me nāśayiṣyati||

Verse 33

कपर्दिनं प्रपद्येऽहं देवदेवमुमापतिम्। कपालमालिनं रुद्रं भगनेत्रहरं हरम्।।

kapardinaṃ prapadye'haṃ devadevamumāpatim| kapālamālinaṃ rudraṃ bhaganetraharaṃ haram||

Verse 34

स हि देवोऽत्यगाद्देवांस्तपसा विक्रमेण च। तस्माच्छरणमभ्येष्ये गिरिशं शूलपाणिनम्।।

sa hi devo'tyagāddevāṃstapasā vikrameṇa ca| tasmāccharaṇamabhyeṣye giriśaṃ śūlapāṇinam||