Adhyaya 5

Verse 1

कृपेण प्रसुप्तमारणस्याधार्मिकत्वकथनेन प्रतिषेधनेऽपि पितृवधामर्षिणा द्रौणिना जिघांसया रिपुशिविरद्वारगमनम्।। 1 ।। कृपकृतवर्मश्यामपि सौहार्दात्तदनुगमनम्।। 2 ।। कृप उवाच। शुश्रूषुरपि दुर्मेधाः पुरुषोऽनियतेन्द्रियः। नालं वेदयितुं कृत्स्नौ धर्मार्थाविति मे मतिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सौप्तिकपर्वणि पञ्चमोऽध्यायः।। 5 ।।

kṛpeṇa prasuptamāraṇasyādhārmikatvakathanena pratiṣedhane'pi pitṛvadhāmarṣiṇā drauṇinā jighāṃsayā ripuśiviradvāragamanam|| 1 || kṛpakṛtavarmaśyāmapi sauhārdāttadanugamanam|| 2 || kṛpa uvāca| śuśrūṣurapi durmedhāḥ puruṣo'niyatendriyaḥ| nālaṃ vedayituṃ kṛtsnau dharmārthāviti me matiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sauptikaparvaṇi pañcamo'dhyāyaḥ|| 5 ||

Verse 2

तथैव तावन्मेधावी विनयं यो न शिक्षते। न च किञ्चन जानाति सोऽपि धर्मार्थनिश्चयम्।।

tathaiva tāvanmedhāvī vinayaṃ yo na śikṣate| na ca kiñcana jānāti so'pi dharmārthaniścayam||

Verse 3

[चिरं ह्यपि जडः शूरः पण्डितं पर्युपास्य ह। न स धर्मान्विजानाति दर्वी सूपरसानिव।।

[ciraṃ hyapi jaḍaḥ śūraḥ paṇḍitaṃ paryupāsya ha| na sa dharmānvijānāti darvī sūparasāniva||

Verse 4

मुहूर्तमपि तं प्राज्ञः पण्डितं पर्युपास्य हि। क्षिप्रं धर्मान्विजानाति जिह्वा सूपरसानिव।।

muhūrtamapi taṃ prājñaḥ paṇḍitaṃ paryupāsya hi| kṣipraṃ dharmānvijānāti jihvā sūparasāniva||

Verse 5

शुश्रूषुस्त्वेव मेधावी पुरुषो नियतेन्द्रियः। जानीयादागमान्सर्वान्ग्राह्यं च न विरोधयेत्।। शस्त्राग्निवर्जिताँल्लोकान्प्राप्रुयादिति मे मतिः इति ङ.पाठः।।

śuśrūṣustveva medhāvī puruṣo niyatendriyaḥ| jānīyādāgamānsarvāngrāhyaṃ ca na virodhayet|| śastrāgnivarjitā~llokānprāpruyāditi me matiḥ iti ṅa.pāṭhaḥ||

Verse 6

अनयस्त्ववमानी यो दुरात्मा पापपूरुषः। दिष्टमुत्सृज्य कल्याणं करोति बहुपातकम्।। अशुश्रूषूः सुदुर्मेधा इति ङ.पाठः। दुर्मेधाः मूढः। अनियतेतिच्छेदः।।

anayastvavamānī yo durātmā pāpapūruṣaḥ| diṣṭamutsṛjya kalyāṇaṃ karoti bahupātakam|| aśuśrūṣūḥ sudurmedhā iti ṅa.pāṭhaḥ| durmedhāḥ mūḍhaḥ| aniyateticchedaḥ||

Verse 7

नाथवन्तं तु सुहृदः प्रतिषेधन्ति पातकात्। निवर्तते तु लक्ष्मीवान्नालक्ष्मीवान्निवर्तते।।

nāthavantaṃ tu suhṛdaḥ pratiṣedhanti pātakāt| nivartate tu lakṣmīvānnālakṣmīvānnivartate||

Verse 8

यथा ह्युच्चावचैर्वाक्यैः क्षिप्तचित्तो नियम्यते। तथैव सुहृदा शक्यो नशक्यस्त्ववसीदति।। अनेय इति झ.पाठः। तत्र अनेयः सन्मार्गं नेतुमशक्यः। दिष्टमुपदिष्टम्।।

yathā hyuccāvacairvākyaiḥ kṣiptacitto niyamyate| tathaiva suhṛdā śakyo naśakyastvavasīdati|| aneya iti jha.pāṭhaḥ| tatra aneyaḥ sanmārgaṃ netumaśakyaḥ| diṣṭamupadiṣṭam||

Verse 9

तथैव सुहृदोऽप्राज्ञान्कुर्वाणान्कर्म पापकम्। प्राज्ञाः सम्प्रतिषेधन्ति यथाशक्ति पुनःपुनः।।

tathaiva suhṛdo'prājñānkurvāṇānkarma pāpakam| prājñāḥ sampratiṣedhanti yathāśakti punaḥpunaḥ||

Verse 10

स कल्याणे मनः कृत्वा नियम्यात्मानमात्मना। कुरु मे वचनं तात येन पश्चान्न तप्स्यसे।।

sa kalyāṇe manaḥ kṛtvā niyamyātmānamātmanā| kuru me vacanaṃ tāta yena paścānna tapsyase||

Verse 11

न वधः पूज्यते लोके सुप्तानामिह धर्मतः। तथैव न्यस्तशस्त्राणां विमुक्तरथवाजिनाम्।।

na vadhaḥ pūjyate loke suptānāmiha dharmataḥ| tathaiva nyastaśastrāṇāṃ vimuktarathavājinām||

Verse 12

ये व ब्रूयुस्तवास्मीति ये च स्युः शरणागताः। विमुक्तमूर्धजा ये च ये चापि हतवाहनाः।।

ye va brūyustavāsmīti ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ| vimuktamūrdhajā ye ca ye cāpi hatavāhanāḥ||

Verse 13

अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विमुक्तकवचा विभो। विश्वस्ता रजनीं सर्वे प्रेता इव विचेतसः।।

adya svapsyanti pāñcālā vimuktakavacā vibho| viśvastā rajanīṃ sarve pretā iva vicetasaḥ||

Verse 14

यस्तेषां तदवस्थानां द्रुह्येत पुरुषोऽनृजुः। व्यक्तं स नरके मज्जेदगाधे विपुलेऽप्लुवे।। उच्चावचैः सर्गैरिति क.छ.पाठः।।

yasteṣāṃ tadavasthānāṃ druhyeta puruṣo'nṛjuḥ| vyaktaṃ sa narake majjedagādhe vipule'pluve|| uccāvacaiḥ sargairiti ka.cha.pāṭhaḥ||

Verse 15

सर्वास्त्रविदुषां लोके श्रेष्ठस्त्वमसि विश्रुतः। न च ते जातु लोकेऽस्मिन्सुसूक्ष्ममपि किल्बिषम्।।

sarvāstraviduṣāṃ loke śreṣṭhastvamasi viśrutaḥ| na ca te jātu loke'sminsusūkṣmamapi kilbiṣam||

Verse 16

त्वं पुनः सूर्यसङ्काशः श्वोभूत उदिते रवौ। प्रकाशे सर्वभूतानां विजेता युधि शात्रवान्।।

tvaṃ punaḥ sūryasaṅkāśaḥ śvobhūta udite ravau| prakāśe sarvabhūtānāṃ vijetā yudhi śātravān||

Verse 17

असम्भावितरूपं हि त्वयि कर्म विगर्हितम्। शुक्ले रक्तमिव न्यस्तं भवेदिति मतिर्मम।।

asambhāvitarūpaṃ hi tvayi karma vigarhitam| śukle raktamiva nyastaṃ bhavediti matirmama||

Verse 18

अश्वत्थामोवाच। एवमेव यथाऽऽत्थ त्वमनुशाससि मातुल। तैस्तु पूर्वमयं सेतुः समन्ताद्विह्वलीकृतः।।

aśvatthāmovāca| evameva yathā''ttha tvamanuśāsasi mātula| taistu pūrvamayaṃ setuḥ samantādvihvalīkṛtaḥ||

Verse 19

प्रत्यक्षं भूमिपालानां भवतां चापि सन्निधौ। न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः।।

pratyakṣaṃ bhūmipālānāṃ bhavatāṃ cāpi sannidhau| nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ||

Verse 20

कर्णश्च पतिते चक्रे उत्थास्यन्रथिनां वरः। उत्तमे व्यसने मग्नो हतो गाण्डीवधन्वना।।

karṇaśca patite cakre utthāsyanrathināṃ varaḥ| uttame vyasane magno hato gāṇḍīvadhanvanā||

Verse 21

तथा शान्तनवो भीष्मो न्यस्तशस्त्रो निरायुधः। शिखण्डिनं पुरस्कृत्य हतो गाण्डीवधन्वना।।

tathā śāntanavo bhīṣmo nyastaśastro nirāyudhaḥ| śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya hato gāṇḍīvadhanvanā||

Verse 22

भूरिश्रवा महेष्वासस्तथा प्रायगतो रणे। क्रोशतां बूमिपालानां युयुधानेन पातितः।।

bhūriśravā maheṣvāsastathā prāyagato raṇe| krośatāṃ būmipālānāṃ yuyudhānena pātitaḥ||

Verse 23

दुर्योधनश्च भीमेन समेत्य गदया मृधे। पश्यतां भूमिपालानामधर्मेण निपातितः।। अप्लवे इति च्छेदः।।

duryodhanaśca bhīmena sametya gadayā mṛdhe| paśyatāṃ bhūmipālānāmadharmeṇa nipātitaḥ|| aplave iti cchedaḥ||

Verse 24

एकाकी बहुभिस्तत्र परिवार्य महारथैः। अधर्मेण नरव्याघ्रो भीमसेनेन पातितः।।

ekākī bahubhistatra parivārya mahārathaiḥ| adharmeṇa naravyāghro bhīmasenena pātitaḥ||

Verse 25

विलापो भग्नसक्थस्य यो मे राज्ञः परिश्रुतः। वादिकानां कथयतां स मे मर्माणि कृन्तति।।

vilāpo bhagnasakthasya yo me rājñaḥ pariśrutaḥ| vādikānāṃ kathayatāṃ sa me marmāṇi kṛntati||

Verse 26

एवं चाधार्मिकाः पापाः पाञ्चाला भिन्नसतवः। तानेवं भिन्नमर्यादान्किं भवान्न विगर्हति।।

evaṃ cādhārmikāḥ pāpāḥ pāñcālā bhinnasatavaḥ| tānevaṃ bhinnamaryādānkiṃ bhavānna vigarhati||

Verse 27

पितृहन्तॄनहं हत्वा पाञ्चालान्निशि सौप्तिके। कामं कीटः पतङ्गो वा जन्म प्राप्य भवामि वै।।

pitṛhantṝnahaṃ hatvā pāñcālānniśi sauptike| kāmaṃ kīṭaḥ pataṅgo vā janma prāpya bhavāmi vai||

Verse 28

त्वरे चाहमनेनाद्य यदिदं मे चिकीर्षितम्। तस्य मे त्वरमाणस्य कुतो निद्रा कुतः सुखम्।।

tvare cāhamanenādya yadidaṃ me cikīrṣitam| tasya me tvaramāṇasya kuto nidrā kutaḥ sukham||

Verse 29

न स जातः पुमाँल्लोके कश्चिन्न स भविष्यति। यो मे व्यावर्तयेदेतां वधे तेषां कृतां मतिम्।।

na sa jātaḥ pumā~lloke kaścinna sa bhaviṣyati| yo me vyāvartayedetāṃ vadhe teṣāṃ kṛtāṃ matim||

Verse 30

सञ्जय उवाच। एवमुक्त्वा महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान्। एकान्ते योजयित्वाऽश्वान्प्रायादभिमुखः परान्।।

sañjaya uvāca| evamuktvā mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān| ekānte yojayitvā'śvānprāyādabhimukhaḥ parān||

Verse 31

तमब्रूतां महात्मानौ भोजशारद्वतावुभौ। किमयं स्यन्दनो युक्तः किं च कार्यं चिकीर्षितम्।।

tamabrūtāṃ mahātmānau bhojaśāradvatāvubhau| kimayaṃ syandano yuktaḥ kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣitam||

Verse 32

एकसामर्थप्रयातौ स्वस्त्वया सह नरर्षभ। समदुःखसुखौ चापि तस्माच्छंसितुमर्हसि।। अधर्मेण नाभेरधस्तात्प्रहारेण।।

ekasāmarthaprayātau svastvayā saha nararṣabha| samaduḥkhasukhau cāpi tasmācchaṃsitumarhasi|| adharmeṇa nābheradhastātprahāreṇa||

Verse 33

अश्वत्थामा तुं सङ्क्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन्। ताभ्यां तथ्यं तथाऽऽचख्यौ यदस्यात्मचिकीर्षितम्।।

aśvatthāmā tuṃ saṅkruddhaḥ piturvadhamanusmaran| tābhyāṃ tathyaṃ tathā''cakhyau yadasyātmacikīrṣitam||

Verse 34

हत्वा शतसहस्राणि योधानां निशितैः शरैः। न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः।।

hatvā śatasahasrāṇi yodhānāṃ niśitaiḥ śaraiḥ| nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ||

Verse 35

तं तथैव वधिष्यामि न्यस्तवर्माणमद्य वै। पुत्रं पाञ्चालराजस्य पापं पापेन कर्मणा।।

taṃ tathaiva vadhiṣyāmi nyastavarmāṇamadya vai| putraṃ pāñcālarājasya pāpaṃ pāpena karmaṇā||

Verse 36

तथा विनिहतः पापः पाञ्चाल्यः पशुवन्मया। शस्त्रेण विजिताँल्लोकान्नाप्नुयादिति मे मतिः।। नावां शङ्कितुमर्हसीति झ.पाठः।।

tathā vinihataḥ pāpaḥ pāñcālyaḥ paśuvanmayā| śastreṇa vijitā~llokānnāpnuyāditi me matiḥ|| nāvāṃ śaṅkitumarhasīti jha.pāṭhaḥ||

Verse 37

क्षिप्रं सन्नद्वकवचौ सखङ्गावात्तकार्मुकौ। मामेवाद्य प्रतीक्षेतां रथवर्यौ परन्तपौ।।

kṣipraṃ sannadvakavacau sakhaṅgāvāttakārmukau| māmevādya pratīkṣetāṃ rathavaryau parantapau||

Verse 38

इत्युक्त्वा रथमास्थाय प्रायादभिमुखः परान्। तमन्वगात्कृपो राजन्कृतवर्मा च सात्वतः।।

ityuktvā rathamāsthāya prāyādabhimukhaḥ parān| tamanvagātkṛpo rājankṛtavarmā ca sātvataḥ||

Verse 39

ते प्रयाता व्यरोचन्त परानभिमुखास्त्रयः। हूयमाना यथा यज्ञे समिद्धा हव्यवाहनाः।।

te prayātā vyarocanta parānabhimukhāstrayaḥ| hūyamānā yathā yajñe samiddhā havyavāhanāḥ||

Verse 40

ययुश्च शिबिरं तेषां सम्प्रसुप्तजनं विभो। द्वारदेशमनुप्राप्य द्रौणिस्तस्थौ महारथः।।

yayuśca śibiraṃ teṣāṃ samprasuptajanaṃ vibho| dvāradeśamanuprāpya drauṇistasthau mahārathaḥ||