Adhyaya 3

Verse 1

द्रौणिना कृपवचनमनादृत्य कृपकृतवर्मणोः पुरतः निशि प्रसुप्तपाण्डुपाञ्चालहननप्रतिज्ञानम्।। 1 ।। सञ्जय उवाच। कृपस्य वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं शुभम्। अश्वत्थामा महाराज दुःखशोकसमन्वितः।।

drauṇinā kṛpavacanamanādṛtya kṛpakṛtavarmaṇoḥ purataḥ niśi prasuptapāṇḍupāñcālahananapratijñānam|| 1 || sañjaya uvāca| kṛpasya vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ śubham| aśvatthāmā mahārāja duḥkhaśokasamanvitaḥ||

Verse 2

दह्यमानस्तु शोकेन प्रदीप्तेनाग्निना यथा। क्रूरं मनस्ततः कृत्वा तावभौ प्रत्यभाषत।।

dahyamānastu śokena pradīptenāgninā yathā| krūraṃ manastataḥ kṛtvā tāvabhau pratyabhāṣata||

Verse 3

पुरुषेपुरुषे बुद्धिर्याया भवति शोभना। तुष्यन्ति च पृथक्सर्वे प्रज्ञया ते स्वयास्वया।। गमयिष्यामि पाञ्चालान्पदवीमद्य दुर्गमामिति झ.पाठः।।

puruṣepuruṣe buddhiryāyā bhavati śobhanā| tuṣyanti ca pṛthaksarve prajñayā te svayāsvayā|| gamayiṣyāmi pāñcālānpadavīmadya durgamāmiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 4

सर्वो हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरम्। सर्वस्यात्मा बहुमतः सर्वोत्मानं प्रशंसति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सौप्तिकपर्वणि तृतीयोऽध्यायः।। 3 ।।

sarvo hi manyate loka ātmānaṃ buddhimattaram| sarvasyātmā bahumataḥ sarvotmānaṃ praśaṃsati|| || iti śrīmanmahābhārate sauptikaparvaṇi tṛtīyo'dhyāyaḥ|| 3 ||

Verse 5

सर्वस्य हि स्वका प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठिता। परबुद्धिं च निन्दन्ति स्वां प्रशंसन्ति चासकृत्।।

sarvasya hi svakā prajñā sādhuvāde pratiṣṭhitā| parabuddhiṃ ca nindanti svāṃ praśaṃsanti cāsakṛt||

Verse 6

कारणान्तरयोगेन येषां संवदते मतिः। तेऽन्योन्येन च तुष्यन्ति बहुमन्यन्ति चासकृत्।। सर्वोत्मानमित्यत्र सर्व आत्मानमिति च्छेदः। सन्धिरार्षः।।

kāraṇāntarayogena yeṣāṃ saṃvadate matiḥ| te'nyonyena ca tuṣyanti bahumanyanti cāsakṛt|| sarvotmānamityatra sarva ātmānamiti cchedaḥ| sandhirārṣaḥ||

Verse 7

तस्यैव तु मनुष्यस्य सासा बुद्धिस्तदातदा। कालयोगे विपर्यासं प्राप्यान्योन्यं विपद्यते।।

tasyaiva tu manuṣyasya sāsā buddhistadātadā| kālayoge viparyāsaṃ prāpyānyonyaṃ vipadyate||

Verse 8

अनित्यत्वात्तु चित्तानां मनुष्याणां विशेषतः। चित्तवैक्लब्यमासाद्य सासा बुद्धिः प्रजायते।।

anityatvāttu cittānāṃ manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ| cittavaiklabyamāsādya sāsā buddhiḥ prajāyate||

Verse 9

यथा हि वैद्यः कुशलो ज्ञात्वा व्याधिं यथाविधि। भैषज्यं कुरुते योगात्प्रशमार्थमिति प्रभो।।

yathā hi vaidyaḥ kuśalo jñātvā vyādhiṃ yathāvidhi| bhaiṣajyaṃ kurute yogātpraśamārthamiti prabho||

Verse 10

एवं कार्यस्य योगात्प्रशमार्थमिति प्रभो।। प्रज्ञया च स्वया युक्त्या तां च गृह्णन्ति वै बुधाः।। योगे येषां समा गतिरिति झ.पाठः। तत्र योगे समुदाये इत्यर्थः।।

evaṃ kāryasya yogātpraśamārthamiti prabho|| prajñayā ca svayā yuktyā tāṃ ca gṛhṇanti vai budhāḥ|| yoge yeṣāṃ samā gatiriti jha.pāṭhaḥ| tatra yoge samudāye ityarthaḥ||

Verse 11

अन्यया यौवने बाल्ये बुद्ध्या भवति मोहितः। मध्येऽन्यया जरायां तु सोन्यां रोचयते मतिम्।।

anyayā yauvane bālye buddhyā bhavati mohitaḥ| madhye'nyayā jarāyāṃ tu sonyāṃ rocayate matim||

Verse 12

व्यसन वा महाघोरं समृद्धिं चापि तादृशीम्। अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकृतम्।। तां च निन्दन्ति मानवा इति झ.पाठः।।

vyasana vā mahāghoraṃ samṛddhiṃ cāpi tādṛśīm| avāpya puruṣo bhoja kurute buddhivaikṛtam|| tāṃ ca nindanti mānavā iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 13

एकस्मिन्नेव पुरुषे सासा बुद्धिस्तदातदा। भवत्यनित्या प्रज्ञा हि सा तस्यैव न रोचते।। हे भोज हे कृतवर्मन्। एकमेव सम्बोधयन् कृपस्य वचसि अनादरं सूचयति।।

ekasminneva puruṣe sāsā buddhistadātadā| bhavatyanityā prajñā hi sā tasyaiva na rocate|| he bhoja he kṛtavarman| ekameva sambodhayan kṛpasya vacasi anādaraṃ sūcayati||

Verse 14

निश्चित्य तु यथाप्रज्ञं यां मतिं साधु पश्यति। तया प्रकुरुते भावं सा तस्योद्योगकारिका।।

niścitya tu yathāprajñaṃ yāṃ matiṃ sādhu paśyati| tayā prakurute bhāvaṃ sā tasyodyogakārikā||

Verse 15

सर्वो हि पुरुषो भोज साध्वेतदिति निश्चितः। कर्तुमारभते प्रीतिं मरणादिषु कर्मसु।।

sarvo hi puruṣo bhoja sādhvetaditi niścitaḥ| kartumārabhate prītiṃ maraṇādiṣu karmasu||

Verse 16

सर्वे हि युक्तां विज्ञाय प्रज्ञां वापि स्वकां नराः। चेष्टन्ते विविधां चेष्टां हितमित्येव जानते।।

sarve hi yuktāṃ vijñāya prajñāṃ vāpi svakāṃ narāḥ| ceṣṭante vividhāṃ ceṣṭāṃ hitamityeva jānate||

Verse 17

उपजाता व्यसनजा येयमद्य मतिर्मम। युवयोस्तां प्रवक्ष्यामि सर्वेषां शोकनाशिनीम्।।

upajātā vyasanajā yeyamadya matirmama| yuvayostāṃ pravakṣyāmi sarveṣāṃ śokanāśinīm||

Verse 18

प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा कर्म तासु विधाय च। वर्णेवर्णे समाधत्त ह्येकैकं गुणवत्तरम्।।

prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā karma tāsu vidhāya ca| varṇevarṇe samādhatta hyekaikaṃ guṇavattaram||

Verse 19

ब्राह्मणे वेदमग्र्यं तु क्षत्रिये तेज उत्तमम्। दाक्ष्यं वैश्ये च शूद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम्।।

brāhmaṇe vedamagryaṃ tu kṣatriye teja uttamam| dākṣyaṃ vaiśye ca śūdre ca sarvavarṇānukūlatām||

Verse 20

अदान्तो ब्राह्मणोऽसाधुर्निस्तेजाः क्षत्रियो मृतः। अदक्षो निन्द्यते वैश्यः शूद्रश्च प्रतिकूलवान्।। भवत्यकृतवुद्धित्वादिति झ.पाठः। तत्र अकृतधर्मत्वात् अवसरानुरोधात्। इदानीं मम शान्तिबुद्धिर्न रोचते इत्यर्थः।।

adānto brāhmaṇo'sādhurnistejāḥ kṣatriyo mṛtaḥ| adakṣo nindyate vaiśyaḥ śūdraśca pratikūlavān|| bhavatyakṛtavuddhitvāditi jha.pāṭhaḥ| tatra akṛtadharmatvāt avasarānurodhāt| idānīṃ mama śāntibuddhirna rocate ityarthaḥ||

Verse 21

सोऽस्मि जातः कुले श्रेष्ठे ब्राह्मणैरभिपूजिते। मन्दभाग्यतयाऽस्म्येतं क्षत्रधर्ममनुष्ठितः।।

so'smi jātaḥ kule śreṣṭhe brāhmaṇairabhipūjite| mandabhāgyatayā'smyetaṃ kṣatradharmamanuṣṭhitaḥ||

Verse 22

क्षत्रधर्मं विदित्वाऽहं यदि ब्राह्मण्यमाश्रितः। प्रकरिष्ये महत्कर्म न मे तत्साधुसम्मतम्।। क्षत्रियोऽधम इति झ.पाठः।।

kṣatradharmaṃ viditvā'haṃ yadi brāhmaṇyamāśritaḥ| prakariṣye mahatkarma na me tatsādhusammatam|| kṣatriyo'dhama iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 23

धारयित्वा धनुर्दिव्यं दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे। पितरं निहतं दृष्ट्वा किन्नु वक्ष्यामि संसदि।।

dhārayitvā dhanurdivyaṃ divyānyastrāṇi cāhave| pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā kinnu vakṣyāmi saṃsadi||

Verse 24

सोऽहमद्य यथाकामं क्षत्रधर्ममवाप्य च। गन्ताऽस्मि पदवीं राज्ञः पितुश्चापि महात्मनः।। विदित्वा आश्रित्य।।

so'hamadya yathākāmaṃ kṣatradharmamavāpya ca| gantā'smi padavīṃ rājñaḥ pituścāpi mahātmanaḥ|| viditvā āśritya||

Verse 25

अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिनः। विमुक्तयुग्यकवचा हर्षेण च समन्विताः। वयं जिता मताश्चैषां श्रान्ता व्यायामकर्शिताः।।

adya svapsyanti pāñcālā viśvastā jitakāśinaḥ| vimuktayugyakavacā harṣeṇa ca samanvitāḥ| vayaṃ jitā matāścaiṣāṃ śrāntā vyāyāmakarśitāḥ||

Verse 26

तेषां निशि प्रसुप्तानां सुस्थानां शिबिरे स्वके। अवस्कन्दं करिष्यामि शिबिरस्याद्य दुष्करम्।।

teṣāṃ niśi prasuptānāṃ susthānāṃ śibire svake| avaskandaṃ kariṣyāmi śibirasyādya duṣkaram||

Verse 27

तानवस्कन्द्य शिबिरे प्रेतभूतानचेतसः। सूदयिष्यामि विक्रम्य मघवानिव दानवान्।।

tānavaskandya śibire pretabhūtānacetasaḥ| sūdayiṣyāmi vikramya maghavāniva dānavān||

Verse 28

अद्य तान्सहितान्सर्वान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान्। सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इवानलः।।

adya tānsahitānsarvāndhṛṣṭadyumnapurogamān| sūdayiṣyāmi vikramya kakṣaṃ dīpta ivānalaḥ||

Verse 29

निहत्य चैव पाञ्चालाञ्शान्तिं लब्धाऽस्मि सत्तम।।

nihatya caiva pāñcālāñśāntiṃ labdhā'smi sattama||

Verse 30

पाञ्चालेषु चरिष्यामि सूदयन्नद्य संयुगे। पिनाकपाणिः सङ्क्रुद्धः स्वयं रुद्रः पशुष्विव।।

pāñcāleṣu cariṣyāmi sūdayannadya saṃyuge| pinākapāṇiḥ saṅkruddhaḥ svayaṃ rudraḥ paśuṣviva||

Verse 31

अद्याहं सर्वपाञ्चालान्निकृत्या च निकृष्य च। अर्दयिष्यामि संहृष्टो रणे पाण्डुसुतांस्तथा। सूदयिष्यामि सङ्क्रुद्धः पशूनिव पिनाकधृत्।।

adyāhaṃ sarvapāñcālānnikṛtyā ca nikṛṣya ca| ardayiṣyāmi saṃhṛṣṭo raṇe pāṇḍusutāṃstathā| sūdayiṣyāmi saṅkruddhaḥ paśūniva pinākadhṛt||

Verse 32

अद्याहं सर्वपाञ्चालैः कृत्वा भूमिं शरीरिणीम्। प्रहृत्यैकेन शस्त्रेण भविष्याम्यनृणः पितुः।।

adyāhaṃ sarvapāñcālaiḥ kṛtvā bhūmiṃ śarīriṇīm| prahṛtyaikena śastreṇa bhaviṣyāmyanṛṇaḥ pituḥ||

Verse 33

दुर्योधनस्य कर्णस्य भीष्मसैन्धवयोरपि। गमिष्यामि निशावेलां पदवीमद्य दुर्गमाम्।। गन्तास्मि गमिष्यामि। पदवीं आनृण्यम्।।

duryodhanasya karṇasya bhīṣmasaindhavayorapi| gamiṣyāmi niśāvelāṃ padavīmadya durgamām|| gantāsmi gamiṣyāmi| padavīṃ ānṛṇyam||

Verse 34

अद्य पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नस्य वै निशि। विरात्रे प्रमथिष्यामि पशोरिव शिरो बलात्।।

adya pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumnasya vai niśi| virātre pramathiṣyāmi paśoriva śiro balāt||

Verse 35

अद्य पाञ्चालपाण्डूनां शयितानां शिरो निशि। खङ्गेन निशितेनाजौ प्रमथिष्यामि गौतम।।

adya pāñcālapāṇḍūnāṃ śayitānāṃ śiro niśi| khaṅgena niśitenājau pramathiṣyāmi gautama||

Verse 36

अद्य पाञ्चालसेनां तां निहत्य निशि सौप्तिके। कृतकृत्यः सुखी चैव भविष्यामि महामते।।

adya pāñcālasenāṃ tāṃ nihatya niśi sauptike| kṛtakṛtyaḥ sukhī caiva bhaviṣyāmi mahāmate||