Adhyaya 2

Verse 1

कृपेण द्रौणिम्प्रति कर्तव्योपदेशः।। 1 ।। कृप उवाच। श्रुतं ते वचनं सर्वं हेतुयुक्तं मया विभो। ममापि तु वचः किञ्चिच्छृणुष्वाद्य महाभुज।।

kṛpeṇa drauṇimprati kartavyopadeśaḥ|| 1 || kṛpa uvāca| śrutaṃ te vacanaṃ sarvaṃ hetuyuktaṃ mayā vibho| mamāpi tu vacaḥ kiñcicchṛṇuṣvādya mahābhuja||

Verse 2

आबद्धा मानुषाः सर्वे निबद्धाः कर्मणोर्द्वयोः। दैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सौप्तिकपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः।। 2 ।। अनीशः अजितचित्तः। अवमानी परमवजानन्।।

ābaddhā mānuṣāḥ sarve nibaddhāḥ karmaṇordvayoḥ| daive puruṣakāre ca paraṃ tābhyāṃ na vidyate|| || iti śrīmanmahābhārate sauptikaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ|| 2 || anīśaḥ ajitacittaḥ| avamānī paramavajānan||

Verse 3

न हि दैवेन सिध्यन्ति कार्याण्येकेन सत्तम। न चापि कर्मणैकेन द्वाभ्यां सिद्धिस्तु योगतः।।

na hi daivena sidhyanti kāryāṇyekena sattama| na cāpi karmaṇaikena dvābhyāṃ siddhistu yogataḥ||

Verse 4

ताभ्यामुभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा अधमोत्तमाः। प्रवृत्ताश्चैव दृश्यन्ते निवृत्ताश्चैव सर्वशः।।

tābhyāmubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā adhamottamāḥ| pravṛttāścaiva dṛśyante nivṛttāścaiva sarvaśaḥ||

Verse 5

पर्जन्यः पर्वते वर्षन्किन्नु साधयते फलम्। कृष्टे क्षेत्रे तथा वर्षन्किं न साधयते फलम्।।

parjanyaḥ parvate varṣankinnu sādhayate phalam| kṛṣṭe kṣetre tathā varṣankiṃ na sādhayate phalam||

Verse 6

उत्थानं चापि दैवस्य ह्यनुत्थानं च दैवतम्। व्यर्थं भवति सर्वत्र पूर्वस्तत्र विनिश्चयः।। दैवे आसमन्तात् बद्धाः पुरुषकारे निहीनतया बद्धाः। तेन दैवं प्रधानं पुरुषकार उपसर्जनमित्युक्तं भवति। आरम्भा मानुषाः सर्वे इति क.पाठः।।

utthānaṃ cāpi daivasya hyanutthānaṃ ca daivatam| vyarthaṃ bhavati sarvatra pūrvastatra viniścayaḥ|| daive āsamantāt baddhāḥ puruṣakāre nihīnatayā baddhāḥ| tena daivaṃ pradhānaṃ puruṣakāra upasarjanamityuktaṃ bhavati| ārambhā mānuṣāḥ sarve iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 7

सुवृष्टे च यथा देवे सम्यक् क्षेत्रे च कर्षिते। बीजं महागुणं भूयात्तथा सिद्धिर्हि मानुषी।।

suvṛṣṭe ca yathā deve samyak kṣetre ca karṣite| bījaṃ mahāguṇaṃ bhūyāttathā siddhirhi mānuṣī||

Verse 8

तयोर्दैवं तु दुश्चिन्त्यं स्ववशेनैव वर्तते। प्राज्ञाः पुरुषकारे तु वर्तन्ते देवमास्थिताः।।

tayordaivaṃ tu duścintyaṃ svavaśenaiva vartate| prājñāḥ puruṣakāre tu vartante devamāsthitāḥ||

Verse 9

ताभ्यां सर्वे हि कार्यार्था मनुष्याणां नरर्षभ। विचेष्टन्तः स्म दृश्यन्ते निवृत्तास्तु तथैव च।। उत्थानमिति। दैवस्य प्रधानस्योत्थानं पुरुषकारो व्यर्थं भवति तथाऽनुत्थानमुत्थानहीनं दैवमपि व्यर्थमिति पक्षद्वयं सर्वत्र व्यवस्यति तत्र पूर्वएव पक्षः श्रेयानित्यर्थः।।

tābhyāṃ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṃ nararṣabha| viceṣṭantaḥ sma dṛśyante nivṛttāstu tathaiva ca|| utthānamiti| daivasya pradhānasyotthānaṃ puruṣakāro vyarthaṃ bhavati tathā'nutthānamutthānahīnaṃ daivamapi vyarthamiti pakṣadvayaṃ sarvatra vyavasyati tatra pūrvaeva pakṣaḥ śreyānityarthaḥ||

Verse 10

कृतः पुरुषकारश्च सोऽपि दैवेन सिध्यति। तथास्य कर्मणः कर्तुरभिनिर्वर्तते फलम्।।

kṛtaḥ puruṣakāraśca so'pi daivena sidhyati| tathāsya karmaṇaḥ karturabhinirvartate phalam||

Verse 11

उत्थानं च मनुष्याणां दक्षाणां दैववर्जितम्। अभलं दृश्यते लोके सम्यगप्युपपादितम्।।

utthānaṃ ca manuṣyāṇāṃ dakṣāṇāṃ daivavarjitam| abhalaṃ dṛśyate loke samyagapyupapāditam||

Verse 12

तत्रालसा मनुष्याणां ये भवन्त्यमनस्विनः। उत्थानं ते विगर्हन्ति प्राज्ञानां तन्न रोचते।।

tatrālasā manuṣyāṇāṃ ye bhavantyamanasvinaḥ| utthānaṃ te vigarhanti prājñānāṃ tanna rocate||

Verse 13

प्रायशो हि कृतं कर्म नाफलं दृश्यते भुवि। अकृत्वा च पुनर्दुःखं कर्म पश्येन्महाफलम्।। विचेष्टन्तः प्रवृत्ता दृश्यन्ते लोकदृष्ठ्येत्यर्थः।।

prāyaśo hi kṛtaṃ karma nāphalaṃ dṛśyate bhuvi| akṛtvā ca punarduḥkhaṃ karma paśyenmahāphalam|| viceṣṭantaḥ pravṛttā dṛśyante lokadṛṣṭhyetyarthaḥ||

Verse 14

चष्टामकुर्वंल्लभते यदि किञ्चिद्यदृच्छया। यो वा न लभते कृत्वा दुर्दर्शौ तावुभावपि।। कर्माकृत्वा दुःखं पश्येदित्यापि प्रायशोऽस्ति।।

caṣṭāmakurvaṃllabhate yadi kiñcidyadṛcchayā| yo vā na labhate kṛtvā durdarśau tāvubhāvapi|| karmākṛtvā duḥkhaṃ paśyedityāpi prāyaśo'sti||

Verse 15

शक्नोति जीवितुं दक्षो नालसः सुखमेधते। दृश्यन्ते जीवलोकेऽस्मिन्दक्षाः प्रायो हितैषिणः।।

śaknoti jīvituṃ dakṣo nālasaḥ sukhamedhate| dṛśyante jīvaloke'smindakṣāḥ prāyo hitaiṣiṇaḥ||

Verse 16

यदि दक्षः समारम्भात्कर्मणो नाश्नुते फलम्। नास्य वाच्यं भवेत्किञ्चिल्लब्धव्यं वाऽधिगच्छति।। दुर्दर्शौ दुर्लभौ।।

yadi dakṣaḥ samārambhātkarmaṇo nāśnute phalam| nāsya vācyaṃ bhavetkiñcillabdhavyaṃ vā'dhigacchati|| durdarśau durlabhau||

Verse 17

नाकृत्वा कर्म लोके हि फलं विन्दति कर्हिचित्। स तु वक्तव्यतां याति द्वेष्यो भवति भूयशः।। स्पर्शं चास्याधिगच्छतीति छ.पाठः। तत्र अस्य कर्मणः स्पर्शं लोकस्य सम्बन्धं चाधिगच्छति लोकप्रियः स्यादित्यर्थः।।

nākṛtvā karma loke hi phalaṃ vindati karhicit| sa tu vaktavyatāṃ yāti dveṣyo bhavati bhūyaśaḥ|| sparśaṃ cāsyādhigacchatīti cha.pāṭhaḥ| tatra asya karmaṇaḥ sparśaṃ lokasya sambandhaṃ cādhigacchati lokapriyaḥ syādityarthaḥ||

Verse 18

एवमेतदनादृत्य वर्तते यस्त्वतोऽन्यथा। स करोत्यात्मनोऽनर्थानेष बुद्धिमतां नयः।। अकृत्वा कर्म यो लोके फलं विन्दति धिष्ठित इति झ.पाठः। तत्र अदक्षस्तु परप्रयत्नार्जितेन जीवन्नपि भोक्तुमेवायं समर्थो नार्जयितुमिति निन्द्यत इति भावः।।

evametadanādṛtya vartate yastvato'nyathā| sa karotyātmano'narthāneṣa buddhimatāṃ nayaḥ|| akṛtvā karma yo loke phalaṃ vindati dhiṣṭhita iti jha.pāṭhaḥ| tatra adakṣastu paraprayatnārjitena jīvannapi bhoktumevāyaṃ samartho nārjayitumiti nindyata iti bhāvaḥ||

Verse 19

हीनं पुरुषकारेण यदि दैवेन वा पुनः। कारणाभ्यामथैताभ्यामुत्थानमफलं भवेत्।।

hīnaṃ puruṣakāreṇa yadi daivena vā punaḥ| kāraṇābhyāmathaitābhyāmutthānamaphalaṃ bhavet||

Verse 20

हीनं पुरुषकारेण कर्म त्विह न सिध्यति।।

hīnaṃ puruṣakāreṇa karma tviha na sidhyati||

Verse 21

दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्त्वर्थान्सम्यगीहते। दक्षो दाक्षिण्यसम्पन्नो न स मोघैर्विहन्यते।।

daivatebhyo namaskṛtya yastvarthānsamyagīhate| dakṣo dākṣiṇyasampanno na sa moghairvihanyate||

Verse 22

सम्यगीहा पुनरियं या बृद्धानुपसेवते। आपृच्छति च यच्छ्रेयः करोति च हितं वचः।।

samyagīhā punariyaṃ yā bṛddhānupasevate| āpṛcchati ca yacchreyaḥ karoti ca hitaṃ vacaḥ||

Verse 23

उत्थायोत्थाय हि सदा प्रष्टव्या वृद्धसम्मताः। ते स्म योगे परं मूलं तन्मूला सिद्धिरुच्यते।। एतत् दैवदाक्ष्ययोः साहित्यम्। अन्यथा तयोरन्यतरालम्बनेन।।

utthāyotthāya hi sadā praṣṭavyā vṛddhasammatāḥ| te sma yoge paraṃ mūlaṃ tanmūlā siddhirucyate|| etat daivadākṣyayoḥ sāhityam| anyathā tayoranyatarālambanena||

Verse 24

वृद्धानां वचनं श्रुत्वा योऽभ्युत्थानं प्रयोजयेत्। उत्थानस्य फलं सम्यक्तदा स लभतेऽचिरात्।।

vṛddhānāṃ vacanaṃ śrutvā yo'bhyutthānaṃ prayojayet| utthānasya phalaṃ samyaktadā sa labhate'cirāt||

Verse 25

रागात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्योऽर्थानीहेत मानवः। अनीशश्चावमानी च स शीघ्रं भ्रश्यते श्रियः।। योगे अलब्धलाभे।।

rāgātkrodhādbhayāllobhādyo'rthānīheta mānavaḥ| anīśaścāvamānī ca sa śīghraṃ bhraśyate śriyaḥ|| yoge alabdhalābhe||

Verse 26

सोयं दुर्योधनेनार्थो लुब्धेनादीर्घदर्शिना। असमर्थः समारब्धो मूढत्वादविचिनन्तितः।।

soyaṃ duryodhanenārtho lubdhenādīrghadarśinā| asamarthaḥ samārabdho mūḍhatvādavicinantitaḥ||

Verse 27

हितबुद्धीननादृत्य सम्मन्त्र्यासाधुभिः सह। वार्यमाणोऽकरोद्वैरं पाण्डवैर्गुणवत्तरैः।।

hitabuddhīnanādṛtya sammantryāsādhubhiḥ saha| vāryamāṇo'karodvairaṃ pāṇḍavairguṇavattaraiḥ||

Verse 28

पूर्वमप्यतिदुःशीलो न धैर्यं कर्तुमर्हति। तपत्यर्थे विपन्ने हि मित्राणां न कृतं वचः।।

pūrvamapyatiduḥśīlo na dhairyaṃ kartumarhati| tapatyarthe vipanne hi mitrāṇāṃ na kṛtaṃ vacaḥ||

Verse 29

अनुवर्तामहे यत्तु तं वयं पापपूरुषम्। अस्मानप्यनयस्तस्मात्प्राप्तोऽयं दारुणो महान्।।

anuvartāmahe yattu taṃ vayaṃ pāpapūruṣam| asmānapyanayastasmātprāpto'yaṃ dāruṇo mahān||

Verse 30

अेन तु ममाद्यापि व्यसनेनोपतापिता। बुद्धिश्चिन्तयते किञ्चित्स्वं श्रेयो नावबुध्यते।।

aena tu mamādyāpi vyasanenopatāpitā| buddhiścintayate kiñcitsvaṃ śreyo nāvabudhyate||

Verse 31

मुह्यता तु मनुष्येण प्रष्टव्याः सुहृदो जनाः। तत्रास्य बुद्धिर्विनयस्तत्र श्रेयश्च पश्यति।।

muhyatā tu manuṣyeṇa praṣṭavyāḥ suhṛdo janāḥ| tatrāsya buddhirvinayastatra śreyaśca paśyati||

Verse 32

ततोऽस्य मूलं कार्याणां बुद्ध्या निश्चित्य वै बुधाः। तेऽत्र पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत्कर्तव्यं तथा भवेत्।।

tato'sya mūlaṃ kāryāṇāṃ buddhyā niścitya vai budhāḥ| te'tra pṛṣṭā yathā brūyustatkartavyaṃ tathā bhavet||

Verse 33

ते वयं धृतराष्ट्रं च गान्धारीं च यशस्विनीम्। उपपृच्छामहे गत्वा विदुरं च महामतिम्।।

te vayaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ ca yaśasvinīm| upapṛcchāmahe gatvā viduraṃ ca mahāmatim||

Verse 34

ते पृष्टास्तु वदेयुर्यच्छ्रेयो नः समनन्तरम्। तदस्माभिः पुनः कार्यमिति मे नैष्ठिकी मतिः।।

te pṛṣṭāstu vadeyuryacchreyo naḥ samanantaram| tadasmābhiḥ punaḥ kāryamiti me naiṣṭhikī matiḥ||

Verse 35

अनारम्भात्तु कार्याणां नार्थः सम्पद्यते क्वचित्।।

anārambhāttu kāryāṇāṃ nārthaḥ sampadyate kvacit||

Verse 36

कृते पुरुषकारे तु येषां कार्यं न सिध्यति। दैवेनोपहतास्ते तु नात्र कार्या विचारणा।।

kṛte puruṣakāre tu yeṣāṃ kāryaṃ na sidhyati| daivenopahatāste tu nātra kāryā vicāraṇā||