Adhyaya 1

Verse 1

सञ्जयधृतराष्ट्रयोः संलापः।। 1 ।। द्रौणिकृपकृतवर्मभिर्वनमध्यमेत्य न्यग्रोधस्याधस्तादुपवेशनम्।। 2 ।। तत्र रात्रौ घूकेन बहुकाकावधदर्शिना द्रौणिना तद्वत्स्वेनापि पाण्डववधनिर्धारणम्।। 3 ।। ततः कृपकृतवर्माणौ समुद्बौध्य स्वकर्तव्यकथनप्रार्थना।। 4 ।। श्रीवेदव्यासाय नमः। नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्।। सञ्जय उवाच। ततस्ते सहिताः सर्वे प्रयाता दक्षिणामुखाः। उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सौप्तिकपर्वणि प्रथमोऽध्यायः।। 1 ।। हर्यक्ष्यं हरिन्मणिनिभलोचनम्। षाणा नासा।।

sañjayadhṛtarāṣṭrayoḥ saṃlāpaḥ|| 1 || drauṇikṛpakṛtavarmabhirvanamadhyametya nyagrodhasyādhastādupaveśanam|| 2 || tatra rātrau ghūkena bahukākāvadhadarśinā drauṇinā tadvatsvenāpi pāṇḍavavadhanirdhāraṇam|| 3 || tataḥ kṛpakṛtavarmāṇau samudbaudhya svakartavyakathanaprārthanā|| 4 || śrīvedavyāsāya namaḥ| nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam| devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet|| sañjaya uvāca| tataste sahitāḥ sarve prayātā dakṣiṇāmukhāḥ| upāstamayavelāyāṃ śibirābhyāśamāgatāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate sauptikaparvaṇi prathamo'dhyāyaḥ|| 1 || haryakṣyaṃ harinmaṇinibhalocanam| ṣāṇā nāsā||

Verse 2

विमुच्य वाहांस्त्वरिता भीताः समनुबोधनात्। गहनं देशमासाद्य प्रच्छन्ना न्यविशन्त ते।। ततः दुर्योधनेन सैनापत्येऽश्वत्थाम्नोऽभिषेकानन्तरं ते अश्वत्थामकृपाचार्यकृतवर्माणः।।

vimucya vāhāṃstvaritā bhītāḥ samanubodhanāt| gahanaṃ deśamāsādya pracchannā nyaviśanta te|| tataḥ duryodhanena saināpatye'śvatthāmno'bhiṣekānantaraṃ te aśvatthāmakṛpācāryakṛtavarmāṇaḥ||

Verse 3

सेनानिवेशमभितो नातिदूरमवस्थिताः। [निकृत्ता निशितैः शस्त्रैः समन्तात्क्षतविक्षताः।] दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य पाण्डवानन्वचिन्तयन्।।

senāniveśamabhito nātidūramavasthitāḥ| [nikṛttā niśitaiḥ śastraiḥ samantātkṣatavikṣatāḥ|] dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya pāṇḍavānanvacintayan||

Verse 4

श्रुत्वा च निनदं घोरं पाण्डवानां जयैषिणाम्। अनुसारभयाद्भीताः प्राङ्मुखाः प्राद्रवन्पुनः।। शिबिरनिकटस्थं देशं आसाद्य वाहान्विमुच्य न्यविशन्तेति योजना।।

śrutvā ca ninadaṃ ghoraṃ pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām| anusārabhayādbhītāḥ prāṅmukhāḥ prādravanpunaḥ|| śibiranikaṭasthaṃ deśaṃ āsādya vāhānvimucya nyaviśanteti yojanā||

Verse 5

ते मुहूर्तात्ततो गत्वा श्रान्तवाहा पिपासिताः। नामृष्यन्त महेष्वासाः क्रोधामर्षवशङ्गताः।।

te muhūrtāttato gatvā śrāntavāhā pipāsitāḥ| nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ krodhāmarṣavaśaṅgatāḥ||

Verse 6

राज्ञो वधेन सन्तप्ता मुहूर्तं समवस्थिताः।। अनुसारः पृष्ठगमनम्। प्राद्रवन्निति पुनर्वाहान्योजयित्वेति गम्यते।।

rājño vadhena santaptā muhūrtaṃ samavasthitāḥ|| anusāraḥ pṛṣṭhagamanam| prādravanniti punarvāhānyojayitveti gamyate||

Verse 7

धृतराष्ट्र उवाच। अश्रद्धेयमिदं कर्म कृतं मीमेन सञ्जय। यत्स नागायुतप्राणः पुत्रो मम निपातितः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| aśraddheyamidaṃ karma kṛtaṃ mīmena sañjaya| yatsa nāgāyutaprāṇaḥ putro mama nipātitaḥ||

Verse 8

अवध्यः सर्वभूतानां वज्रसंहननो युवा। पाण्डवैः समरे पुत्रो निहतो मम निपातितः।।

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vajrasaṃhanano yuvā| pāṇḍavaiḥ samare putro nihato mama nipātitaḥ||

Verse 9

न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं गावल्गणे नरैः। यत्समेत्य रणे पार्थैः पुत्रो मम निपातितः।।

na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ gāvalgaṇe naraiḥ| yatsametya raṇe pārthaiḥ putro mama nipātitaḥ||

Verse 10

अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय। हतं पुत्रशतं श्रुत्वा यन्न दीर्णं सहस्रधा।।

adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama sañjaya| hataṃ putraśataṃ śrutvā yanna dīrṇaṃ sahasradhā||

Verse 11

कथं हि वृद्धमिथुनं हतपुत्रं भविष्यति। न ह्यहं पाण्डुपुत्रस्य विषये वस्तुमुत्सहे।।

kathaṃ hi vṛddhamithunaṃ hataputraṃ bhaviṣyati| na hyahaṃ pāṇḍuputrasya viṣaye vastumutsahe||

Verse 12

कथं राज्ञः पिता भूत्वा स्वयं राजा च सञ्जय। प्रेष्यभूतः प्रवर्तेयं पाण्डवेयस्य शासनात्।।

kathaṃ rājñaḥ pitā bhūtvā svayaṃ rājā ca sañjaya| preṣyabhūtaḥ pravarteyaṃ pāṇḍaveyasya śāsanāt||

Verse 13

प्रभुज्य पृथिवीं सर्वां स्थिता मूर्धनि सञ्जय। कथमद्य भविष्यामि श्रोतुं शक्ष्यामि सञ्जय।

prabhujya pṛthivīṃ sarvāṃ sthitā mūrdhani sañjaya| kathamadya bhaviṣyāmi śrotuṃ śakṣyāmi sañjaya|

Verse 14

येन पुत्रशतं पूर्णमेकेन निहतं मम।। कृतं सत्यं वचस्तस्य विदुरस्य महात्मनः।

yena putraśataṃ pūrṇamekena nihataṃ mama|| kṛtaṃ satyaṃ vacastasya vidurasya mahātmanaḥ|

Verse 15

अकुर्वता वचस्तस्य मम पुत्रेण सञ्जय।। अधर्मेण हते तात पुत्रे दुर्योधने मम।

akurvatā vacastasya mama putreṇa sañjaya|| adharmeṇa hate tāta putre duryodhane mama|

Verse 16

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः किमकुर्वत सञ्जय।।

kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ kimakurvata sañjaya||

Verse 17

सञ्जय उवाच। गत्वा तु तावका राजन्नातिदूरं मनस्विनः। अपश्यन्त वनं घोरं नानाद्रुमलतावृतम्।।

sañjaya uvāca| gatvā tu tāvakā rājannātidūraṃ manasvinaḥ| apaśyanta vanaṃ ghoraṃ nānādrumalatāvṛtam||

Verse 18

ते मुहूर्तं तु विश्रम्य लब्धतोयैर्हयोत्तमैः। सूर्यास्तमयवेलायां कौरवेयस्य शासनात्।।

te muhūrtaṃ tu viśramya labdhatoyairhayottamaiḥ| sūryāstamayavelāyāṃ kauraveyasya śāsanāt||

Verse 19

नानामृगगणैर्जुष्टं नानापक्षिभिराकुलम्। नानाद्रुमलताच्छन्नं नानाव्यालनिषेवितम्।।

nānāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ nānāpakṣibhirākulam| nānādrumalatācchannaṃ nānāvyālaniṣevitam||

Verse 20

नानातोयसमाकीर्णैस्तटाकैरुपशोभितम्। पद्मिनीशतसञ्छन्नं नीलोत्पलसमायुतम्।। राज्ञो दुर्योधनस्य।।

nānātoyasamākīrṇaistaṭākairupaśobhitam| padminīśatasañchannaṃ nīlotpalasamāyutam|| rājño duryodhanasya||

Verse 21

प्रविश्य तद्वनं घोरं वीक्षमाणाः समन्ततः। शाखासहस्रसञ्छन्नं न्यग्रोधं ददृशुस्ततः।।

praviśya tadvanaṃ ghoraṃ vīkṣamāṇāḥ samantataḥ| śākhāsahasrasañchannaṃ nyagrodhaṃ dadṛśustataḥ||

Verse 22

उपेत्य तु तदा राजन्न्यग्रोधं ते महारथाः। ददृशुर्द्विपदां श्रेष्ठाः श्रेष्ठं तं वै वनस्पतिम्।।

upetya tu tadā rājannyagrodhaṃ te mahārathāḥ| dadṛśurdvipadāṃ śreṣṭhāḥ śreṣṭhaṃ taṃ vai vanaspatim||

Verse 23

तेऽवतीर्य रथेभ्यश्च विप्रमुच्य च वाजिनः। उपस्पृश्य यथान्यायं सन्ध्यामन्वासत प्रभो।। नानापुष्पोपशोभितमिति झ.पाठः।।

te'vatīrya rathebhyaśca vipramucya ca vājinaḥ| upaspṛśya yathānyāyaṃ sandhyāmanvāsata prabho|| nānāpuṣpopaśobhitamiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 24

ततोऽस्तं पर्वतश्रेष्ठमनुप्राप्ते दिवाकरे। सर्वस्य जगतो धात्री शर्वरी प्रत्यपद्यत।।

tato'staṃ parvataśreṣṭhamanuprāpte divākare| sarvasya jagato dhātrī śarvarī pratyapadyata||

Verse 25

ग्रहनक्षत्रताराभिः प्रकीर्णाभिरलङ्कृतम्। नभोंऽशुकमिवाभाति प्रेक्षणीयं समन्ततः।। अन्वासत उपासितवन्तः।।

grahanakṣatratārābhiḥ prakīrṇābhiralaṅkṛtam| nabhoṃ'śukamivābhāti prekṣaṇīyaṃ samantataḥ|| anvāsata upāsitavantaḥ||

Verse 26

इच्छया ते प्रवल्गन्ति ये सत्वा रात्रिचारिणः। दिवाचराश्च ये सत्वास्ते निद्रावशमागताः।।

icchayā te pravalganti ye satvā rātricāriṇaḥ| divācarāśca ye satvāste nidrāvaśamāgatāḥ||

Verse 27

रात्रिञ्चराणां सत्वानां निनादोऽभूत्सुदारुणः। क्रव्यादाश्च प्रमुदिता घोरा प्राप्ता च शर्वरी।।

rātriñcarāṇāṃ satvānāṃ ninādo'bhūtsudāruṇaḥ| kravyādāśca pramuditā ghorā prāptā ca śarvarī||

Verse 28

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे दुःखशोकसमन्विताः। कृतवर्मा कृपो द्रौणिरुपोपविविशुः समम्।।

tasminrātrimukhe ghore duḥkhaśokasamanvitāḥ| kṛtavarmā kṛpo drauṇirupopaviviśuḥ samam||

Verse 29

उपोपविष्टाः शोचन्तो न्यग्रोधस्य समीपतः। तमेवार्थमतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयोः क्षयम्।।

upopaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya samīpataḥ| tamevārthamatikrāntaṃ kurupāṇḍavayoḥ kṣayam||

Verse 30

निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर्धरणीतले। श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः।।

nidrayā ca parītāṅgā niṣedurdharaṇītale| śrameṇa sudṛḍhaṃ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ||

Verse 31

ततो निद्रावशं प्राप्तौ कृपभोजौ महाबालौ। सुखोचितावदुःखार्हौ निषण्णौ धरणीतले।।

tato nidrāvaśaṃ prāptau kṛpabhojau mahābālau| sukhocitāvaduḥkhārhau niṣaṇṇau dharaṇītale||

Verse 32

तौ तु सुप्तौ महाराज तस्मिन्देशे महारथौ। [महार्हशयनोपेतौ भूमावेव ह्यनाथवत्।।] अंशुकं वस्त्रम्।।

tau tu suptau mahārāja tasmindeśe mahārathau| [mahārhaśayanopetau bhūmāveva hyanāthavat||] aṃśukaṃ vastram||

Verse 33

क्रोधामर्षवशं प्राप्तो द्रोणपुत्रस्तु भारत। न वै स्म स जगामाथ निद्रां सर्प इव श्वसन्।।

krodhāmarṣavaśaṃ prāpto droṇaputrastu bhārata| na vai sma sa jagāmātha nidrāṃ sarpa iva śvasan||

Verse 34

न लेभे स तु निद्रां वै दह्यमानोऽतिमन्युना। वीक्षाञ्चक्रे महाबाहुस्तद्वनं घोरदर्शनम्।।

na lebhe sa tu nidrāṃ vai dahyamāno'timanyunā| vīkṣāñcakre mahābāhustadvanaṃ ghoradarśanam||

Verse 35

वीक्षमाणो वनोद्देशं नानासत्वैर्निषेवितम्। अपश्यत महाबाहुर्न्यग्रोधं वायसावृतम्।।

vīkṣamāṇo vanoddeśaṃ nānāsatvairniṣevitam| apaśyata mahābāhurnyagrodhaṃ vāyasāvṛtam||

Verse 36

तत्र काकसहस्राणि तां निशां पर्यणामयन्। सुखं स्वपन्तः कौरव्य पृथक्पृथगुपाश्रयाः।। शयनोपेतौ प्रागिति शेषः।।

tatra kākasahasrāṇi tāṃ niśāṃ paryaṇāmayan| sukhaṃ svapantaḥ kauravya pṛthakpṛthagupāśrayāḥ|| śayanopetau prāgiti śeṣaḥ||

Verse 37

सुप्तेषु तेषु काकेषु विस्रब्धेषु समन्ततः। सोऽपश्यत्सहसा यान्तमुलूकं घोरदर्शनम्।।

supteṣu teṣu kākeṣu visrabdheṣu samantataḥ| so'paśyatsahasā yāntamulūkaṃ ghoradarśanam||

Verse 38

महास्वनं महाकायं हर्यक्षं बभ्रुपिङ्गलम्। सुतीक्ष्णघोणानखरं सुपर्णमिव वेगितम्।। पर्यणामयन् परिणीतवन्त आसन्।।

mahāsvanaṃ mahākāyaṃ haryakṣaṃ babhrupiṅgalam| sutīkṣṇaghoṇānakharaṃ suparṇamiva vegitam|| paryaṇāmayan pariṇītavanta āsan||

Verse 39

सोऽथ शब्दं मृदुं कृत्वा लीयमान इवाण्‍डजः। न्यग्रोधस्य ततः साखां पातयामास भारत।।

so'tha śabdaṃ mṛduṃ kṛtvā līyamāna ivāṇ‍ḍajaḥ| nyagrodhasya tataḥ sākhāṃ pātayāmāsa bhārata||

Verse 40

सन्निपत्य तु शाखायां न्यग्रोधस्य विहङ्गमः। सुप्ताञ्जघान विस्रब्धान्वायसान्वायसान्तकः।।

sannipatya tu śākhāyāṃ nyagrodhasya vihaṅgamaḥ| suptāñjaghāna visrabdhānvāyasānvāyasāntakaḥ||

Verse 41

केषाञ्चिदच्छिनत्पक्षाञ्शिरांसि च चकर्त ह। चरणांश्चैव केषाञ्चिद्बभञ्ज चरणायुधः।।

keṣāñcidacchinatpakṣāñśirāṃsi ca cakarta ha| caraṇāṃścaiva keṣāñcidbabhañja caraṇāyudhaḥ||

Verse 42

क्षणेनाघ्नत्स बलवान्येऽस्य दृष्टिपथे स्थिताः।।

kṣaṇenāghnatsa balavānye'sya dṛṣṭipathe sthitāḥ||

Verse 43

तेषां शरीरावयवैः शरीरैश्च विशाम्पते। न्यग्रोधमण्डलं सर्वं सञ्छन्नं पर्वतोपमम्।।

teṣāṃ śarīrāvayavaiḥ śarīraiśca viśāmpate| nyagrodhamaṇḍalaṃ sarvaṃ sañchannaṃ parvatopamam||

Verse 44

तांस्तु हत्वा ततः काकान्कौशिको मुदितोऽभवत्। प्रतिकृत्य यथाकामं शत्रूणां शत्रुसूदनः।।

tāṃstu hatvā tataḥ kākānkauśiko mudito'bhavat| pratikṛtya yathākāmaṃ śatrūṇāṃ śatrusūdanaḥ||

Verse 45

तद्दृष्ट्वा तादृशं कर्म कौशिकेन कृतं निशि। तद्भावे कृतसङ्कल्पो द्रौणिरेकोऽन्वचिन्तयत्।।

taddṛṣṭvā tādṛśaṃ karma kauśikena kṛtaṃ niśi| tadbhāve kṛtasaṅkalpo drauṇireko'nvacintayat||

Verse 46

उपदेशः कृतोऽनेन पक्षिणा मम संयुगे। शत्रूणां क्षपणं युक्तं प्राप्तः कालश्च मे मतः।।

upadeśaḥ kṛto'nena pakṣiṇā mama saṃyuge| śatrūṇāṃ kṣapaṇaṃ yuktaṃ prāptaḥ kālaśca me mataḥ||

Verse 47

नाद्य शक्यं मया हन्तुं पाण्डवा जितकाशिनः। बलवन्तः कृतोत्साहा लब्धलक्षाः प्रहारिणः।।

nādya śakyaṃ mayā hantuṃ pāṇḍavā jitakāśinaḥ| balavantaḥ kṛtotsāhā labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ||

Verse 48

राज्ञः सकाशे तेषां च प्रतिज्ञातो वधो मया। पतङ्गाग्निसमां वृत्तिमास्यायात्मविनाशिनीम्।।

rājñaḥ sakāśe teṣāṃ ca pratijñāto vadho mayā| pataṅgāgnisamāṃ vṛttimāsyāyātmavināśinīm||

Verse 49

न्यायतो युध्यमानस्य प्राणत्यागो न संशयः। छद्मना तु भवेत्सिद्विः शत्रूणां च क्षयो महान्।।

nyāyato yudhyamānasya prāṇatyāgo na saṃśayaḥ| chadmanā tu bhavetsidviḥ śatrūṇāṃ ca kṣayo mahān||

Verse 50

तत्र सशयितादर्थाद्योऽर्थो निःसंशयो भवेत्। तं जना बहुमन्यन्ते येऽर्थशास्त्रविशारदाः।।

tatra saśayitādarthādyo'rtho niḥsaṃśayo bhavet| taṃ janā bahumanyante ye'rthaśāstraviśāradāḥ||

Verse 51

यच्चाप्यत्र भवेत्कार्यं गर्हितं लोकनिन्दितम्। कर्तव्यं तन्मनुष्येण क्षत्रधर्मेण वर्तता।।

yaccāpyatra bhavetkāryaṃ garhitaṃ lokaninditam| kartavyaṃ tanmanuṣyeṇa kṣatradharmeṇa vartatā||

Verse 52

निन्दितानि च कर्माणि कुत्सितानि पदेपदे। सोपधानि कृतान्येव पाण्डवैरकृतात्मभिः।।

ninditāni ca karmāṇi kutsitāni padepade| sopadhāni kṛtānyeva pāṇḍavairakṛtātmabhiḥ||

Verse 53

अस्मिन्नर्थे पुरा गीताः श्रूयन्ते धर्मवित्तमैः। श्लोका न्यायमवेक्षद्भिस्तत्त्वार्थास्तत्त्वदर्शिभिः।।

asminnarthe purā gītāḥ śrūyante dharmavittamaiḥ| ślokā nyāyamavekṣadbhistattvārthāstattvadarśibhiḥ||

Verse 54

परिश्रान्ते विदीर्णे वा भुञ्जाने वाऽपि शत्रुभिः। प्रस्थाने वा प्रवेशे वा प्रहर्तव्यं रिपोर्बलम्।।

pariśrānte vidīrṇe vā bhuñjāne vā'pi śatrubhiḥ| prasthāne vā praveśe vā prahartavyaṃ riporbalam||

Verse 55

निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा नष्टप्रणायकम्। भिन्नयोधं बलं यच्च द्विधा युक्तं च यद्भवेत्।।

nidrārtamardharātre ca tathā naṣṭapraṇāyakam| bhinnayodhaṃ balaṃ yacca dvidhā yuktaṃ ca yadbhavet||

Verse 56

इत्येवं निश्चयं चक्रे सुप्तानां निशि मारणे। पाण्डूनां सह पाञ्चालैर्द्रोणपुत्रः प्रतापवान्।।

ityevaṃ niścayaṃ cakre suptānāṃ niśi māraṇe| pāṇḍūnāṃ saha pāñcālairdroṇaputraḥ pratāpavān||

Verse 57

स क्रूरां मतिमास्थाय विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः। सुप्तौ प्राबोधयत्तौ तु मातुलं भोजमेव च।।

sa krūrāṃ matimāsthāya viniścitya muhurmuhuḥ| suptau prābodhayattau tu mātulaṃ bhojameva ca||

Verse 58

तौ प्रबुद्धौ महात्मानौ कृपभोजौ महाबालौ। नोत्तरं प्रतिपद्येतां तत्र युक्तं हिया वृतौ।।

tau prabuddhau mahātmānau kṛpabhojau mahābālau| nottaraṃ pratipadyetāṃ tatra yuktaṃ hiyā vṛtau||

Verse 59

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा तावुभौ वाक्यमब्रवीत्।।

sa muhūrtamiva dhyātvā tāvubhau vākyamabravīt||

Verse 60

हतो दुर्योधनो राजा एकवीरो मबाहलः। यस्यार्थे वैरमस्माभिरासक्तं पाण्डवैः सह।।

hato duryodhano rājā ekavīro mabāhalaḥ| yasyārthe vairamasmābhirāsaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha||

Verse 61

एकाकी बहुभिः क्षुद्रैराहवे शुद्धविक्रमः। पातितो भीमसेनेन एकादशचमूपतिः।।

ekākī bahubhiḥ kṣudrairāhave śuddhavikramaḥ| pātito bhīmasenena ekādaśacamūpatiḥ||

Verse 62

वृकोदरेण क्षुद्रेण सुनृशंसमिदं कृतम्। मूर्धाभिषिक्तस्य शिरः पादेन परिमृद्गता।।

vṛkodareṇa kṣudreṇa sunṛśaṃsamidaṃ kṛtam| mūrdhābhiṣiktasya śiraḥ pādena parimṛdgatā||

Verse 63

विनर्दन्ति च पाञ्चालाः क्ष्वेलन्ति च हसन्ति च। धमन्ति शङ्खाञ्शतशो हृष्टा घ्नन्ति च दुन्दुभीन्।।

vinardanti ca pāñcālāḥ kṣvelanti ca hasanti ca| dhamanti śaṅkhāñśataśo hṛṣṭā ghnanti ca dundubhīn||

Verse 64

वादित्रघोषस्तुमुलो विमिश्रः शङ्खनिःस्वनैः। अनिलेनेरितो घोरो दिशः पूरयतीव ह।।

vāditraghoṣastumulo vimiśraḥ śaṅkhaniḥsvanaiḥ| anilenerito ghoro diśaḥ pūrayatīva ha||

Verse 65

अश्वानां हेषमाणानां गजानां चैव बृंहताम्। सिंहनादश्च शूराणां श्रूयते सुमहानयम्।।

aśvānāṃ heṣamāṇānāṃ gajānāṃ caiva bṛṃhatām| siṃhanādaśca śūrāṇāṃ śrūyate sumahānayam||

Verse 66

दिशं प्राचीं समाश्रित्य हृष्टानां गच्छतां भृशम्। रथनेमिस्वनाश्चैव श्रूयन्ते रोमहर्षणाः।।

diśaṃ prācīṃ samāśritya hṛṣṭānāṃ gacchatāṃ bhṛśam| rathanemisvanāścaiva śrūyante romaharṣaṇāḥ||

Verse 67

पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां यदिदं कदनं कृतम्। वयमेव त्रयः शिष्टा अस्मिन्महति वैशसे।।

pāṇḍavairdhārtarāṣṭrāṇāṃ yadidaṃ kadanaṃ kṛtam| vayameva trayaḥ śiṣṭā asminmahati vaiśase||

Verse 68

केचिन्नागशतप्राणाः केचित्सर्वास्त्रकोविदाः। निहताः पाण्डवैर्यस्मिन्मन्ये कालस्य पर्ययम्।।

kecinnāgaśataprāṇāḥ kecitsarvāstrakovidāḥ| nihatāḥ pāṇḍavairyasminmanye kālasya paryayam||

Verse 69

एवमेतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वतः। यथा ह्यस्येदृशी निष्ठा कृते यत्नेऽपि दुष्करे।।

evametena bhāvyaṃ hi nūnaṃ kāryeṇa tattvataḥ| yathā hyasyedṛśī niṣṭhā kṛte yatne'pi duṣkare||

Verse 70

भवतोस्तु यदि प्रज्ञा न मोहादपचीयते। व्यसनेऽस्मिन्महत्यर्थे यन्नः श्रेयस्तदुच्यताम्।।

bhavatostu yadi prajñā na mohādapacīyate| vyasane'sminmahatyarthe yannaḥ śreyastaducyatām||