Adhyaya 16

Verse 1

कृष्णेन स्ववचनोल्लङ्घनेनास्त्रप्रयोक्तुरश्वत्थाम्नः शापदानां व्यासेन तदनुमोदनं च।। 1 ।। भीमेन द्रौणिमस्तकमणिदा नेन द्रौपदीसमाश्वासनम्।। 2 ।। युधिष्ठिरेण द्रौपदीवचनात्स्वमस्तके तन्मणिधारणम्।। 3 ।। वैशम्पायन उवाच। तदाज्ञाय हृषीकेशो विकृष्टं पापकर्मणा। हृष्यमाण इदं वाक्यं द्रौणिं प्रत्यब्रवीत्तदा।।

kṛṣṇena svavacanollaṅghanenāstraprayokturaśvatthāmnaḥ śāpadānāṃ vyāsena tadanumodanaṃ ca|| 1 || bhīmena drauṇimastakamaṇidā nena draupadīsamāśvāsanam|| 2 || yudhiṣṭhireṇa draupadīvacanātsvamastake tanmaṇidhāraṇam|| 3 || vaiśampāyana uvāca| tadājñāya hṛṣīkeśo vikṛṣṭaṃ pāpakarmaṇā| hṛṣyamāṇa idaṃ vākyaṃ drauṇiṃ pratyabravīttadā||

Verse 2

विराटस्य सुतां पूर्वं स्नुषां गाण्डीवधन्वनः। उपप्लाव्यगतां दृष्ट्वा ऋतवाग्ब्रह्मणोऽब्रवीत्।।

virāṭasya sutāṃ pūrvaṃ snuṣāṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ| upaplāvyagatāṃ dṛṣṭvā ṛtavāgbrahmaṇo'bravīt||

Verse 3

परिक्षीणेषु कुरुषु पुत्रस्तव भविष्यति। एतदस्य परिक्षित्त्वं गर्भस्थस्य भविष्यति।।

parikṣīṇeṣu kuruṣu putrastava bhaviṣyati| etadasya parikṣittvaṃ garbhasthasya bhaviṣyati||

Verse 4

तस्य तद्वचनं साधोः सत्यमेद्भविष्यति। परिक्षिद्भविता ह्येषां पुनर्वंशकरः सुतः।।

tasya tadvacanaṃ sādhoḥ satyamedbhaviṣyati| parikṣidbhavitā hyeṣāṃ punarvaṃśakaraḥ sutaḥ||

Verse 5

त्वां तु कापुरुषं पापं विंदुः सर्वे मनीषिणः। असकृत्पापकर्माणं बालजीवितघातकम्।।

tvāṃ tu kāpuruṣaṃ pāpaṃ viṃduḥ sarve manīṣiṇaḥ| asakṛtpāpakarmāṇaṃ bālajīvitaghātakam||

Verse 6

तस्मात्त्वमस्य पापस्य कर्मणः फलमाप्नुहि। त्रीणि वर्षसहस्राणि चरिष्यसि महीमिमाम्।।

tasmāttvamasya pāpasya karmaṇaḥ phalamāpnuhi| trīṇi varṣasahasrāṇi cariṣyasi mahīmimām||

Verse 7

अप्राप्नुवन्क्वचित्काञ्चित्संविदं जातु केनचित्। निर्जनानसहायस्त्वं देशान्प्रविचरिष्यसि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सौप्तिकपर्वणि ऐषीकपर्वणि षोडशोऽध्यायः।। 16 ।।

aprāpnuvankvacitkāñcitsaṃvidaṃ jātu kenacit| nirjanānasahāyastvaṃ deśānpravicariṣyasi|| || iti śrīmanmahābhārate sauptikaparvaṇi aiṣīkaparvaṇi ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|| 16 ||

Verse 8

भवित्री न हि ते क्षुद्र जनमध्येषु संस्थितिः। पूयशोणिगन्धी च दुर्गकान्तारसंश्रयः।

bhavitrī na hi te kṣudra janamadhyeṣu saṃsthitiḥ| pūyaśoṇigandhī ca durgakāntārasaṃśrayaḥ|

Verse 9

विचरिष्यसि पापात्मंश्चिरमेको वसुन्धराम्।। वयः प्राप्य परिक्षित्तुं देवव्रतमवाप्य च।

vicariṣyasi pāpātmaṃścirameko vasundharām|| vayaḥ prāpya parikṣittuṃ devavratamavāpya ca|

Verse 10

कृपाच्छारद्वताच्छूरः सर्वास्त्राण्युपपत्स्यते।। विदित्वा परमास्त्राणि क्षत्रधर्मव्रते स्थितः।

kṛpācchāradvatācchūraḥ sarvāstrāṇyupapatsyate|| viditvā paramāstrāṇi kṣatradharmavrate sthitaḥ|

Verse 11

षष्टिं वर्षामि धर्मात्मा वसुधां पालयिष्यति।। इतश्चोर्ध्वं महाबाहुः कुरुराजो भविष्यति।

ṣaṣṭiṃ varṣāmi dharmātmā vasudhāṃ pālayiṣyati|| itaścordhvaṃ mahābāhuḥ kururājo bhaviṣyati|

Verse 12

परिक्षिन्नाम नृपतिर्मिषतस्ते सुदुर्मते।। [अहं तं जीवयिष्यामि दग्धं शस्त्राग्नितेजसा]।

parikṣinnāma nṛpatirmiṣataste sudurmate|| [ahaṃ taṃ jīvayiṣyāmi dagdhaṃ śastrāgnitejasā]|

Verse 13

पश्य मे तपसो वीर्यं सत्यस्य च नराधम।। व्यास उवाच। यस्मादनादृत्य कृतं त्वयाऽस्मान्कर्म दारुणम्। ब्राह्मणस्य सतश्चेदं वृत्तमन्यायवर्तिनः।।

paśya me tapaso vīryaṃ satyasya ca narādhama|| vyāsa uvāca| yasmādanādṛtya kṛtaṃ tvayā'smānkarma dāruṇam| brāhmaṇasya sataścedaṃ vṛttamanyāyavartinaḥ||

Verse 14

तस्माद्यद्देवकीपुत्र उक्वानुत्तमं वचः। आलोकात्तव तद्भावि क्षुद्रकर्मन्व्रजेति ह।।

tasmādyaddevakīputra ukvānuttamaṃ vacaḥ| ālokāttava tadbhāvi kṣudrakarmanvrajeti ha||

Verse 15

अश्वत्थामोवाच। सहैव भवता ब्रह्मन्स्थास्यामि पुरुषेष्विह। सत्यवागस्तु भगवानयं च पुरुषोत्तमः।।

aśvatthāmovāca| sahaiva bhavatā brahmansthāsyāmi puruṣeṣviha| satyavāgastu bhagavānayaṃ ca puruṣottamaḥ||

Verse 16

वैशम्पायन उवाच। प्रदायाथ मणिं द्रौणिः पाण्डवानां महात्मनाम्। जगाम विमनास्तेषां सर्वेषां पश्यतां वनम्।। विवक्षतां वक्तुमिच्छतां वाच्याः निन्द्याः नैव स्म।।

vaiśampāyana uvāca| pradāyātha maṇiṃ drauṇiḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām| jagāma vimanāsteṣāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vanam|| vivakṣatāṃ vaktumicchatāṃ vācyāḥ nindyāḥ naiva sma||

Verse 17

पाण्डवाश्च सदाशार्हास्तानृषीनभिवाद्य च। कृष्णद्वैपायनं चैव नारदं चैव पर्वतम्।।

pāṇḍavāśca sadāśārhāstānṛṣīnabhivādya ca| kṛṣṇadvaipāyanaṃ caiva nāradaṃ caiva parvatam||

Verse 18

द्रोणपुत्रस्य सहजं मणिमादाय सत्वराः। द्रौपदीमभ्यधावन्त प्रायोपेतां मनस्विनीम्।। संविदं संलापम्।।

droṇaputrasya sahajaṃ maṇimādāya satvarāḥ| draupadīmabhyadhāvanta prāyopetāṃ manasvinīm|| saṃvidaṃ saṃlāpam||

Verse 19

वैशम्पयन उवाच। ततस्ते पुरुषव्याघ्राः सदश्वैरनिलोपमैः। अभ्ययुः सहदाशार्हाः शिबिरं पुनरेव हि।।

vaiśampayana uvāca| tataste puruṣavyāghrāḥ sadaśvairanilopamaiḥ| abhyayuḥ sahadāśārhāḥ śibiraṃ punareva hi||

Verse 20

अवतीर्य रथेभ्यस्तु त्वरमाणा महारथाः। ददृशुर्द्रौपदीं हृष्टामार्तामार्ततराः स्वयम्।। प्रायोपेतां मरणार्थं यो नियमस्तेनोपेताम्।।

avatīrya rathebhyastu tvaramāṇā mahārathāḥ| dadṛśurdraupadīṃ hṛṣṭāmārtāmārtatarāḥ svayam|| prāyopetāṃ maraṇārthaṃ yo niyamastenopetām||

Verse 21

तामुपेत्य निरानन्दां दुःखशोकसमन्विताम्। परिवार्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवाः सहकेशवाः।।

tāmupetya nirānandāṃ duḥkhaśokasamanvitām| parivārya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ sahakeśavāḥ||

Verse 22

ततो राज्ञाऽभ्यनुज्ञातो भीमसेनो महाबलः। प्रददौ तं मणिं दिव्यं वचनं चेदमब्रवीत्।।

tato rājñā'bhyanujñāto bhīmaseno mahābalaḥ| pradadau taṃ maṇiṃ divyaṃ vacanaṃ cedamabravīt||

Verse 23

अयं भद्रे तव मणिः पुत्रहन्ता जितश्च ते। उत्तिष्ठ शोकमुत्सृज्य क्षात्रधर्ममनुस्मर।।

ayaṃ bhadre tava maṇiḥ putrahantā jitaśca te| uttiṣṭha śokamutsṛjya kṣātradharmamanusmara||

Verse 24

प्रयाणे वासुदेवस्य शमार्थवसितेक्षणे। यान्युक्तानि त्वया भीरु वाक्यानि मधुघातिनि।। हृष्टामश्वत्थाम्नः पराभवेन। आर्तां पुत्रादेः शोकेन।।

prayāṇe vāsudevasya śamārthavasitekṣaṇe| yānyuktāni tvayā bhīru vākyāni madhughātini|| hṛṣṭāmaśvatthāmnaḥ parābhavena| ārtāṃ putrādeḥ śokena||

Verse 25

नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा भ्रातरो न च। न वै त्वमिति गोविन्द शममिच्छति राजनि।।

naiva me patayaḥ santi na putrā bhrātaro na ca| na vai tvamiti govinda śamamicchati rājani||

Verse 26

उक्तवत्यसि तीव्राणि वाक्यानि पुरुषोत्तमम्। क्षत्रधर्मानुरूपाणि तानि संस्मर्तुमर्हसि।।

uktavatyasi tīvrāṇi vākyāni puruṣottamam| kṣatradharmānurūpāṇi tāni saṃsmartumarhasi||

Verse 27

हतो दुर्योधनः पापो राज्यस्य परिपन्थिकः। दुःशासनस्य रुधिरं पीतं विस्फुरतो मया।।

hato duryodhanaḥ pāpo rājyasya paripanthikaḥ| duḥśāsanasya rudhiraṃ pītaṃ visphurato mayā||

Verse 28

वैरस्य गतमानृण्यं न स्म वाच्या विवक्षताम्। जित्वा मुक्तो द्रोणपुत्रो ब्राह्मण्याद्गौरवेण च।। मधुघातिनि मधुदैत्यहन्तरी।।

vairasya gatamānṛṇyaṃ na sma vācyā vivakṣatām| jitvā mukto droṇaputro brāhmaṇyādgauraveṇa ca|| madhughātini madhudaityahantarī||

Verse 29

यशोऽस्य पतितं देवि शरीरं त्ववशेषितम्। वियोजितश्च मणिना भ्रंशितश्चायुधं भुवि।।

yaśo'sya patitaṃ devi śarīraṃ tvavaśeṣitam| viyojitaśca maṇinā bhraṃśitaścāyudhaṃ bhuvi||

Verse 30

द्रौपद्युवाच। केवलानृण्यमाप्ताऽस्मि गुरुपुत्रो गुरुर्मम। शिरस्येतं मणिं राजा ग्रहीतुमनघोऽर्हति।।

draupadyuvāca| kevalānṛṇyamāptā'smi guruputro gururmama| śirasyetaṃ maṇiṃ rājā grahītumanagho'rhati||

Verse 31

तं गृहीत्वा ततो राजा शिरस्येवाकरोत्तदा। गुरोरुच्छेषमित्येव द्रौपद्या वचनादपि।।

taṃ gṛhītvā tato rājā śirasyevākarottadā| guroruccheṣamityeva draupadyā vacanādapi||

Verse 32

ततो दिव्यं मणिवरं शिरसा धारयन्प्रभुः। शुशुभे स तदा राजा सचन्द्र इव पर्वतः।।

tato divyaṃ maṇivaraṃ śirasā dhārayanprabhuḥ| śuśubhe sa tadā rājā sacandra iva parvataḥ||

Verse 33

उत्तस्थौ पुत्रशोकार्ता ततः कृष्णा मनस्विनी। कृष्णं चापि महाबाहुः परिपप्रच्छ धर्मराट्।।

uttasthau putraśokārtā tataḥ kṛṣṇā manasvinī| kṛṣṇaṃ cāpi mahābāhuḥ paripapraccha dharmarāṭ||