Adhyaya 15

Verse 1

अर्जुनेन व्यासनारदभावानुरोधेन स्वप्रयुक्तब्रह्मशिरोस्त्रप्रतिसंहारः।। 1 ।। कृष्णेनाश्वत्थामानं प्रति उत्तरागर्भे ऐषीकास्त्रपातेऽपि मृतशिशोः स्वेन समुज्जीवनप्रतिज्ञा।। 2 ।। ब्रह्मचर्याभावादस्रप्रतिसंहारासमर्थेन द्रौणिना व्यासकृष्णावनादृस्य पाण्वगर्भेष्वैषीकास्त्रोत्सर्जनम्।। 3 ।। वैशम्पायन उवाच। दृष्टैव मुनिशार्दूलौ तावग्निसमतेजसौ। गाण्डीवधन्वा सञ्चिन्त्य प्राप्तकालं महारथः। सञ्जहार शरं दिव्यं त्वरमाणो धनञ्जयः।।

arjunena vyāsanāradabhāvānurodhena svaprayuktabrahmaśirostrapratisaṃhāraḥ|| 1 || kṛṣṇenāśvatthāmānaṃ prati uttarāgarbhe aiṣīkāstrapāte'pi mṛtaśiśoḥ svena samujjīvanapratijñā|| 2 || brahmacaryābhāvādasrapratisaṃhārāsamarthena drauṇinā vyāsakṛṣṇāvanādṛsya pāṇvagarbheṣvaiṣīkāstrotsarjanam|| 3 || vaiśampāyana uvāca| dṛṣṭaiva muniśārdūlau tāvagnisamatejasau| gāṇḍīvadhanvā sañcintya prāptakālaṃ mahārathaḥ| sañjahāra śaraṃ divyaṃ tvaramāṇo dhanañjayaḥ||

Verse 2

उवाच वचनं श्रेष्ठस्तावृषी प्राञ्जलिस्तदा। प्रमुक्तमस्त्रमस्त्रेण शाम्यतामिति वै मया।।

uvāca vacanaṃ śreṣṭhastāvṛṣī prāñjalistadā| pramuktamastramastreṇa śāmyatāmiti vai mayā||

Verse 3

संहृते परमास्त्रेऽस्मिन्सर्वानस्मानशेषतः। पापकर्मा ध्रुवं द्रौणिः प्रधक्ष्यत्यस्त्रतेजसा।।

saṃhṛte paramāstre'sminsarvānasmānaśeṣataḥ| pāpakarmā dhruvaṃ drauṇiḥ pradhakṣyatyastratejasā||

Verse 4

यदत्र हितमस्माकं लोकानां चैव सर्वथा। भवन्तौ देवसङ्काशौ तथा सम्मन्तुमर्हतः।।

yadatra hitamasmākaṃ lokānāṃ caiva sarvathā| bhavantau devasaṅkāśau tathā sammantumarhataḥ||

Verse 5

इत्युक्त्वा सञ्जहारास्त्रं पुनरेव धनञ्जयः। संहारो दुष्करस्स्य देवैरपि हि संयुगे।।

ityuktvā sañjahārāstraṃ punareva dhanañjayaḥ| saṃhāro duṣkarassya devairapi hi saṃyuge||

Verse 6

विसृष्टस्य रणे तस्य परमास्त्रस्य सङ्ग्रहे। अशक्तः पाण्डवादन्यः साक्षादपि शतक्रतुः।।

visṛṣṭasya raṇe tasya paramāstrasya saṅgrahe| aśaktaḥ pāṇḍavādanyaḥ sākṣādapi śatakratuḥ||

Verse 7

ब्रह्मतेजोद्भवं तद्धि विसृष्टमकृतात्मना। न शक्यमावर्तयितुं ब्रह्मचर्यव्रतादृते।।

brahmatejodbhavaṃ taddhi visṛṣṭamakṛtātmanā| na śakyamāvartayituṃ brahmacaryavratādṛte||

Verse 8

अचीर्णब्रह्मचर्यो यः सृष्ट्वाऽऽवर्यते पुनः। तदस्त्रं सानुबन्धस्य मूर्धानं तस्य कृन्तति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते सौप्तिकपर्वणि ऐषीकपर्वणि पञ्चदशोऽध्यायः।। 15 ।।

acīrṇabrahmacaryo yaḥ sṛṣṭvā''varyate punaḥ| tadastraṃ sānubandhasya mūrdhānaṃ tasya kṛntati|| || iti śrīmanmahābhārate sauptikaparvaṇi aiṣīkaparvaṇi pañcadaśo'dhyāyaḥ|| 15 ||

Verse 9

ब्रह्मचारी व्रती चापि दुरवापमवाप्य तत्। परमव्यसनार्तोऽपि नार्जुनोऽस्त्रं व्यमुञ्चत।।

brahmacārī vratī cāpi duravāpamavāpya tat| paramavyasanārto'pi nārjuno'straṃ vyamuñcata||

Verse 10

सत्यव्रतधरः शूरो ब्रह्मचारी च पाण्‍डवः। गुरुवर्ती च तेनास्त्रं सञ्जहारार्जुनः पुनः।।

satyavratadharaḥ śūro brahmacārī ca pāṇ‍ḍavaḥ| guruvartī ca tenāstraṃ sañjahārārjunaḥ punaḥ||

Verse 11

द्रौणिरप्यथ सम्प्रेभ्य सोऽन्तरा तावृषी स्थितौ। न शशाक पुनर्घोरमस्त्रं संहर्तुमोजसा।।

drauṇirapyatha samprebhya so'ntarā tāvṛṣī sthitau| na śaśāka punarghoramastraṃ saṃhartumojasā||

Verse 12

अशक्तः प्रतिसंहारे परमास्त्रस्य संयुगे। द्रौणिर्दीनमना राजन्द्वैपायनमभाषत।।

aśaktaḥ pratisaṃhāre paramāstrasya saṃyuge| drauṇirdīnamanā rājandvaipāyanamabhāṣata||

Verse 13

उत्तमव्यसनार्तेन प्राणत्राणमभीप्सुना। मयैतदस्त्रमुत्सृष्टं भीमसेनभयान्मुने।।

uttamavyasanārtena prāṇatrāṇamabhīpsunā| mayaitadastramutsṛṣṭaṃ bhīmasenabhayānmune||

Verse 14

अधर्मश्च कृतोऽनेन धार्तराष्ट्रं जिघांसता। मिथ्याचारेण भगवन्भीमसेनेन संयुगे।।

adharmaśca kṛto'nena dhārtarāṣṭraṃ jighāṃsatā| mithyācāreṇa bhagavanbhīmasenena saṃyuge||

Verse 15

अतः सृष्टमिदं ब्रह्मन्मयाऽस्त्रमकृतात्मना। तस्य भूयोऽपि संहारं कर्तुं नाहमिहोत्सहे।। मम वध्यमयं नास्तीति क.पाठः।।

ataḥ sṛṣṭamidaṃ brahmanmayā'stramakṛtātmanā| tasya bhūyo'pi saṃhāraṃ kartuṃ nāhamihotsahe|| mama vadhyamayaṃ nāstīti ka.pāṭhaḥ||

Verse 16

निसृष्टं हि मया दिव्यमेतदस्त्रं दुरासदम्। अपाण्डवायेति मुने वह्नितेजोऽनुमन्त्र्य वै।।

nisṛṣṭaṃ hi mayā divyametadastraṃ durāsadam| apāṇḍavāyeti mune vahnitejo'numantrya vai||

Verse 17

तदिदं पाण्डवेयानामन्तायैवाभिसंहितम्। अद्य पाण्डुसुतान्सर्वाञ्जीविताद्वंशयिष्यति।।

tadidaṃ pāṇḍaveyānāmantāyaivābhisaṃhitam| adya pāṇḍusutānsarvāñjīvitādvaṃśayiṣyati||

Verse 18

कृतं पापमिदं ब्रह्मन्रोषाविष्टेन चेतसा। वधमाशास्य पार्थानां मयास्त्रं सृजता रणे।।

kṛtaṃ pāpamidaṃ brahmanroṣāviṣṭena cetasā| vadhamāśāsya pārthānāṃ mayāstraṃ sṛjatā raṇe||

Verse 19

व्यास उवाच। अस्त्रं ब्रह्मशिरस्तात विद्वान्पार्थो धनञ्जयः। उत्सृष्टवानहिंसार्थं न रोषेण तवाहवे।।

vyāsa uvāca| astraṃ brahmaśirastāta vidvānpārtho dhanañjayaḥ| utsṛṣṭavānahiṃsārthaṃ na roṣeṇa tavāhave||

Verse 20

अस्त्रमस्त्रेण तु रमे तव संशमयिष्यता। विसृष्टमर्जुनेनेदं पुनश्च प्रतिसंहृतम्।।

astramastreṇa tu rame tava saṃśamayiṣyatā| visṛṣṭamarjunenedaṃ punaśca pratisaṃhṛtam||

Verse 21

ब्रह्मास्त्रमप्यवाप्यैतदुपदेशात्पितुस्तव। क्षत्रधर्मान्महाबाहुर्नाकम्पत धनञ्जयः।।

brahmāstramapyavāpyaitadupadeśātpitustava| kṣatradharmānmahābāhurnākampata dhanañjayaḥ||

Verse 22

एवं धृतिमतः साधोः सर्वास्त्रविदुषः सतः। सभ्रातृबन्धोः कस्मात्त्वं वधमस्य चिकीर्षसि।।

evaṃ dhṛtimataḥ sādhoḥ sarvāstraviduṣaḥ sataḥ| sabhrātṛbandhoḥ kasmāttvaṃ vadhamasya cikīrṣasi||

Verse 23

अस्त्रं ब्रह्मशिरो यत्र परमास्त्रेण वध्यते। समा द्वादश पर्जन्यस्तद्राष्ट्रं नाभिवर्षति।।

astraṃ brahmaśiro yatra paramāstreṇa vadhyate| samā dvādaśa parjanyastadrāṣṭraṃ nābhivarṣati||

Verse 24

एतदर्थं महाबाहुः शक्तिमानपि पाण्डवः। न विहन्यात्तदस्त्रं तु प्रजाहितचिकीर्षया।।

etadarthaṃ mahābāhuḥ śaktimānapi pāṇḍavaḥ| na vihanyāttadastraṃ tu prajāhitacikīrṣayā||

Verse 25

पाण्डवास्त्वं च राष्ट्रं च सदा संरक्ष्यमेव नः। तस्मात्संहर दिव्यं त्वमस्त्रमेन्महाभुज।।

pāṇḍavāstvaṃ ca rāṣṭraṃ ca sadā saṃrakṣyameva naḥ| tasmātsaṃhara divyaṃ tvamastramenmahābhuja||

Verse 26

अरोषस्तव चैवास्तु पार्थाः सन्तु निरामयाः। न ह्यधर्मेण राजर्षिः पाण्डवो जेतुमिच्छति।

aroṣastava caivāstu pārthāḥ santu nirāmayāḥ| na hyadharmeṇa rājarṣiḥ pāṇḍavo jetumicchati|

Verse 27

मणिं चैव प्रयच्छाद्य यस्ते शिरसि तिष्ठति। एतदादाय ते प्रामान्प्रतिदास्यन्ति पाण्डवाः।। आवर्तयते उपसंहरति।।

maṇiṃ caiva prayacchādya yaste śirasi tiṣṭhati| etadādāya te prāmānpratidāsyanti pāṇḍavāḥ|| āvartayate upasaṃharati||

Verse 28

द्रौणिरुवाच। पाण्डवैर्यानि रत्नानि यच्चान्यत्कौरवैर्धनम्। अवाप्तमिह तेभ्योऽयं मणिर्मम विशिष्यते।।

drauṇiruvāca| pāṇḍavairyāni ratnāni yaccānyatkauravairdhanam| avāptamiha tebhyo'yaṃ maṇirmama viśiṣyate||

Verse 29

यमाबध्य भयं नास्ति शस्त्रव्याधिक्षुधाश्रयम्। देवेभ्यो दानवेभ्यो वा नागेभ्यो वा कथञ्चन।। एवं जीवितमादाय तव यास्यन्ति पाण्डवाः। इति क.पाठः।।

yamābadhya bhayaṃ nāsti śastravyādhikṣudhāśrayam| devebhyo dānavebhyo vā nāgebhyo vā kathañcana|| evaṃ jīvitamādāya tava yāsyanti pāṇḍavāḥ| iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 30

न च रक्षोगणभयं न तस्करभयं तथा। एवंवीर्यो मणिरयं न मे त्याज्यः कथञ्चन।।

na ca rakṣogaṇabhayaṃ na taskarabhayaṃ tathā| evaṃvīryo maṇirayaṃ na me tyājyaḥ kathañcana||

Verse 31

यत्तु मे भगवानाह तन्मे कार्यमनन्तरम्। अयं मणिरयं चाहमिषीका तु पतिष्यति। गर्भेषु पाण्डुपुत्राणामुत्रायास्तथोदरे।।

yattu me bhagavānāha tanme kāryamanantaram| ayaṃ maṇirayaṃ cāhamiṣīkā tu patiṣyati| garbheṣu pāṇḍuputrāṇāmutrāyāstathodare||

Verse 32

वैशम्पायन उवाच। प्राह द्रोणसुतं तत्र व्यासः परमदुर्मनाः।।

vaiśampāyana uvāca| prāha droṇasutaṃ tatra vyāsaḥ paramadurmanāḥ||

Verse 33

एवं कुरु न चान्यत्र बुद्धिः कार्या कथञ्चन। गर्भेषु पाण्डवेयानां विसृज्यैतदुपारम।।

evaṃ kuru na cānyatra buddhiḥ kāryā kathañcana| garbheṣu pāṇḍaveyānāṃ visṛjyaitadupārama||

Verse 34

तमुवाच हृषीकेशः पाण्डवानां हिते मतः। भविष्यमेकमुत्सृज्य गर्भेष्वस्त्रं निपात्यताम्।।

tamuvāca hṛṣīkeśaḥ pāṇḍavānāṃ hite mataḥ| bhaviṣyamekamutsṛjya garbheṣvastraṃ nipātyatām||

Verse 35

अहमेनं ददाम्येषां पिण्डदं कीर्तिवर्धनम्। राजर्षिं पुण्यकर्माणमनेकक्रतुयाजिनम्।।

ahamenaṃ dadāmyeṣāṃ piṇḍadaṃ kīrtivardhanam| rājarṣiṃ puṇyakarmāṇamanekakratuyājinam||

Verse 36

एवं कुरु न चान्या ते बुद्धिः कार्या कथञ्चन। आगर्भात्पाण्डवेयानां कृत्वा पातं विनङ्क्ष्यति।।

evaṃ kuru na cānyā te buddhiḥ kāryā kathañcana| āgarbhātpāṇḍaveyānāṃ kṛtvā pātaṃ vinaṅkṣyati||

Verse 37

एवं ब्रुवाणं गोविन्दं वृषभं सर्वसात्वताम्। द्रौणिः परमसङ्क्रुद्धः प्रत्युवाचेदमुत्तरम्।।

evaṃ bruvāṇaṃ govindaṃ vṛṣabhaṃ sarvasātvatām| drauṇiḥ paramasaṅkruddhaḥ pratyuvācedamuttaram||

Verse 38

नैतदेवं यदात्थ त्वं पक्षपातेन केशव। वचनात्पुण्डरीकाक्ष तव मद्वाक्यमन्यथा।।

naitadevaṃ yadāttha tvaṃ pakṣapātena keśava| vacanātpuṇḍarīkākṣa tava madvākyamanyathā||

Verse 39

पतिष्यत्येतदस्त्रं वै गर्भे तस्या मयोद्यतम्। विराटदुहितुः कृष्ण यं त्वं रक्षितुमर्हसि।।

patiṣyatyetadastraṃ vai garbhe tasyā mayodyatam| virāṭaduhituḥ kṛṣṇa yaṃ tvaṃ rakṣitumarhasi||

Verse 40

वासुदेव उवाच। अमोघः परमास्त्रस्य पातस्त्वद्य भविष्यति। अभिमन्योः सृजैषीकां गर्भस्थः शाम्यतां शिशुः।।

vāsudeva uvāca| amoghaḥ paramāstrasya pātastvadya bhaviṣyati| abhimanyoḥ sṛjaiṣīkāṃ garbhasthaḥ śāmyatāṃ śiśuḥ||

Verse 41

अहमेनं मृतं जातं जीवयिष्यामि बालकम्। स तु गर्भो मृतो जातो दीर्घमायुरवाप्स्यति।।

ahamenaṃ mṛtaṃ jātaṃ jīvayiṣyāmi bālakam| sa tu garbho mṛto jāto dīrghamāyuravāpsyati||

Verse 42

इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं द्रोणपुत्रः स्मयन्निव। यद्यस्त्रदग्धं गोविन्द जीवयस्येवमस्त्विति।।

ityuktaḥ pratyuvācainaṃ droṇaputraḥ smayanniva| yadyastradagdhaṃ govinda jīvayasyevamastviti||

Verse 43

ततः परममस्त्रं तु द्रौणिरुद्यतमाहवे। द्वैपायनमनादृत्य गर्भेषु प्रमुमोच ह।।

tataḥ paramamastraṃ tu drauṇirudyatamāhave| dvaipāyanamanādṛtya garbheṣu pramumoca ha||