Adhyaya 17

Verse 1

युधिष्ठिरेण द्रौणेरेकस्य बहुमारणशक्तिप्रश्ने कृष्णेन रुद्रप्रसादादित्युक्त्वा रुद्रमहिमकथनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। हतेषु सर्वसैन्येषु सौप्तिकै तै रथैस्त्रिभिः। शोचन्युधिष्ठिरो राजा दाशार्हमिदमब्रवीत्।।

yudhiṣṭhireṇa drauṇerekasya bahumāraṇaśaktipraśne kṛṣṇena rudraprasādādityuktvā rudramahimakathanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| hateṣu sarvasainyeṣu sauptikai tai rathaistribhiḥ| śocanyudhiṣṭhiro rājā dāśārhamidamabravīt||

Verse 2

कथं नु कृष्ण पापेन क्षुद्रेण शठबुद्धिना। द्रौणिना निहताः सर्वे मम पुत्रा महारथाः।।

kathaṃ nu kṛṣṇa pāpena kṣudreṇa śaṭhabuddhinā| drauṇinā nihatāḥ sarve mama putrā mahārathāḥ||

Verse 3

तथा कृतास्‌रविक्रान्ताः सङ्ग्रामेष्वपलायिनः। द्रुपदस्यात्मजाश्चैव द्रोणपुत्रेण पातिताः।।

tathā kṛtās‌ravikrāntāḥ saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ| drupadasyātmajāścaiva droṇaputreṇa pātitāḥ||

Verse 4

यस्य द्रोणो महेष्वासो न प्रादादाहवे मुखम्। निजघ्ने रथिनां श्रेष्ठं धृष्टद्युम्नं कथं नु सः।।

yasya droṇo maheṣvāso na prādādāhave mukham| nijaghne rathināṃ śreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃ nu saḥ||

Verse 5

किन्नु तेन कृतं कर्म तथायुक्तं नरर्षभ। यदेकः समरे सर्वानवधीन्नो गुरोः सुतः।।

kinnu tena kṛtaṃ karma tathāyuktaṃ nararṣabha| yadekaḥ samare sarvānavadhīnno guroḥ sutaḥ||

Verse 6

श्रीभगवानुवाच। नूनं स देवदेवानामीश्वरेश्वरमव्ययम्। जगाम शरणं द्रौणिरेकस्तेनावधीद्बहून्।।

śrībhagavānuvāca| nūnaṃ sa devadevānāmīśvareśvaramavyayam| jagāma śaraṇaṃ drauṇirekastenāvadhīdbahūn||

Verse 7

प्रसन्नो हि महादेवो दद्यादमरतामपि। वीर्यं च गिरिशो दद्याद्येनेन्द्रमपि शातयेत्।।

prasanno hi mahādevo dadyādamaratāmapi| vīryaṃ ca giriśo dadyādyenendramapi śātayet||

Verse 8

वेदाहं हि महादेवं तत्त्वेन भरतर्षभ। यानि चास्यपुराणानि कर्माणि विविधानि च।।

vedāhaṃ hi mahādevaṃ tattvena bharatarṣabha| yāni cāsyapurāṇāni karmāṇi vividhāni ca||

Verse 9

आदिरेष हि भूतानां मध्यमन्तश्च भारत। विचेष्टते जगच्चेदं सर्वमस्यैव कर्मणा।।

ādireṣa hi bhūtānāṃ madhyamantaśca bhārata| viceṣṭate jagaccedaṃ sarvamasyaiva karmaṇā||

Verse 10

एवं सिसृक्षुर्भूतानि ददर्श प्रथमं विभुः। पितामहोऽब्रवीच्चैनं भूतानि सृज माचिरम्।।

evaṃ sisṛkṣurbhūtāni dadarśa prathamaṃ vibhuḥ| pitāmaho'bravīccainaṃ bhūtāni sṛja māciram||

Verse 11

हरिकेशस्तथेत्युक्‌वा दीर्घदर्शी तदा प्रभुः। दीर्घकालं तपस्तेपे मग्नोऽम्भसि महातपाः।।

harikeśastathetyuk‌vā dīrghadarśī tadā prabhuḥ| dīrghakālaṃ tapastepe magno'mbhasi mahātapāḥ||

Verse 12

सुमहान्तं ततः कालं प्रतीक्ष्यैनं पितामहः। स्रष्टारं सर्वभूतानां ससर्ज मनसाऽपरम्।।

sumahāntaṃ tataḥ kālaṃ pratīkṣyainaṃ pitāmahaḥ| sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ sasarja manasā'param||

Verse 13

सोऽब्रवीद्वातरं दृष्ट्वा गिरिशं सुप्तमम्भसि। यदि मे नाग्रजोऽस्त्यन्यस्ततः स्रक्ष्याम्यहं प्रजाः।।

so'bravīdvātaraṃ dṛṣṭvā giriśaṃ suptamambhasi| yadi me nāgrajo'styanyastataḥ srakṣyāmyahaṃ prajāḥ||

Verse 14

तमब्रवीत्पिता नास्ति त्वदन्यः पुरुषोऽग्रजः। स्थाणुरेष जले मग्नो विस्रब्धः कुरु वै प्रजाः।।

tamabravītpitā nāsti tvadanyaḥ puruṣo'grajaḥ| sthāṇureṣa jale magno visrabdhaḥ kuru vai prajāḥ||

Verse 15

भूतान्यन्वसृजत्सप्त दक्षः क्षिप्रं प्रजापतिः। यैरिमं व्यकरोत्सर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम्।।

bhūtānyanvasṛjatsapta dakṣaḥ kṣipraṃ prajāpatiḥ| yairimaṃ vyakarotsarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham||

Verse 16

ताः सृष्टमात्राः क्षुधिताः प्रजाः सर्वाः प्रजापतिम्। बिभक्षयिवो राजन्सहसा प्राद्रवंस्तदा।।

tāḥ sṛṣṭamātrāḥ kṣudhitāḥ prajāḥ sarvāḥ prajāpatim| bibhakṣayivo rājansahasā prādravaṃstadā||

Verse 17

स भक्ष्यमाणस्त्राणार्थी पितामहमुपाद्रवत्। आभ्यो मां भगवांस्त्रातु वृत्तिरासां विधीयताम्।।

sa bhakṣyamāṇastrāṇārthī pitāmahamupādravat| ābhyo māṃ bhagavāṃstrātu vṛttirāsāṃ vidhīyatām||

Verse 18

ततस्ताभ्यो ददावन्नमोषधीः स्थावराणि च। जङ्गमानि च भूतानि दुर्बलानि बलीयसाम्।।

tatastābhyo dadāvannamoṣadhīḥ sthāvarāṇi ca| jaṅgamāni ca bhūtāni durbalāni balīyasām||

Verse 19

विहितान्नाः प्रजास्तास्तु जग्मुस्तुष्टा यथागतम्। ततो ववृधिरे राजन्प्रीतिमत्यः स्वयोनिषु।।

vihitānnāḥ prajāstāstu jagmustuṣṭā yathāgatam| tato vavṛdhire rājanprītimatyaḥ svayoniṣu||

Verse 20

भूतग्रामे विवृद्वे तु सृष्टे देवासुरे तदा। उदतिष्ठज्जलाज्ज्येष्ठः प्रजाश्चेमा ददर्श सः।।

bhūtagrāme vivṛdve tu sṛṣṭe devāsure tadā| udatiṣṭhajjalājjyeṣṭhaḥ prajāścemā dadarśa saḥ||

Verse 21

बहुरूपाः प्रजाः सृष्टा विवृद्धाश्च स्वतेजसा। चुक्रोध बलवद्दृष्ट्वा लिङ्गं स्वं चाप्यविध्यत।।

bahurūpāḥ prajāḥ sṛṣṭā vivṛddhāśca svatejasā| cukrodha balavaddṛṣṭvā liṅgaṃ svaṃ cāpyavidhyata||

Verse 22

तत्प्रविद्धं तथा भूमौ तथैव प्रत्यतिष्ठत। तमुवाचाव्ययो ब्रह्मा वचोभिः शमयन्निव।।

tatpraviddhaṃ tathā bhūmau tathaiva pratyatiṣṭhata| tamuvācāvyayo brahmā vacobhiḥ śamayanniva||

Verse 23

किं कृतं सलिले शर्व चिरकालस्थितेन ते। किमर्थं चेदमुत्पाद्य लिङ्गं भूमौ प्रवेशितम्।।

kiṃ kṛtaṃ salile śarva cirakālasthitena te| kimarthaṃ cedamutpādya liṅgaṃ bhūmau praveśitam||

Verse 24

सोऽब्रवीज्जातसंरम्भस्तथा लोकगुरुर्गुरुम्। प्रजाः सृष्टाः परेणेमाः किं करिष्याम्यनेन वै।।

so'bravījjātasaṃrambhastathā lokagururgurum| prajāḥ sṛṣṭāḥ pareṇemāḥ kiṃ kariṣyāmyanena vai||

Verse 25

प्रजाः सृष्टाः परेणेमाः प्रजार्थं मे पितामह। ओषध्यः परिवर्तेरन्यथैवं सततं प्रजाः।।

prajāḥ sṛṣṭāḥ pareṇemāḥ prajārthaṃ me pitāmaha| oṣadhyaḥ parivarteranyathaivaṃ satataṃ prajāḥ||

Verse 26

एवमुक्त्वा स सक्रोधो जगाम विमना भवः। गिरेर्मुञ्जवतः पादं तपस्तप्तुं महातपाः।।

evamuktvā sa sakrodho jagāma vimanā bhavaḥ| girermuñjavataḥ pādaṃ tapastaptuṃ mahātapāḥ||