Adhyaya 98

Verse 1

शकुन्तलायाः स्वपाणिग्रहणमनङ्कीकुर्वता दुष्यन्तेन सह विवादः।। १ ।। एवमुक्ता वरारोहा व्रीडितेव मनस्विनी। विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थूणेव निश्चला।।

śakuntalāyāḥ svapāṇigrahaṇamanaṅkīkurvatā duṣyantena saha vivādaḥ|| 1 || evamuktā varārohā vrīḍiteva manasvinī| visaṃjñeva ca duḥkhena tasthau sthūṇeva niścalā||

Verse 2

संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा। कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानमैक्षत।।

saṃrambhāmarṣatāmrākṣī sphuramāṇoṣṭhasaṃpuṭā| kaṭākṣairnirdahantīva tiryagrājānamaikṣata||

Verse 3

आकारं गूहमाना च मन्युना च समीरितम्। तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा।।

ākāraṃ gūhamānā ca manyunā ca samīritam| tapasā saṃbhṛtaṃ tejo dhārayāmāsa vai tadā||

Verse 4

सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता। भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य यथान्यायं वचोऽब्रवीत्।।

sā muhūrtamiva dhyātvā duḥkhāmarṣasamanvitā| bhartāramabhisaṃprekṣya yathānyāyaṃ vaco'bravīt||

Verse 5

जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे। न जानामीति निःशङ्कं यथान्यः प्राकृतस्तथा।।

jānannapi mahārāja kasmādevaṃ prabhāṣase| na jānāmīti niḥśaṅkaṃ yathānyaḥ prākṛtastathā||

Verse 6

तस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च। साक्षिणं बत कल्याणमात्मानमवमन्यसे।।

tasya te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca| sākṣiṇaṃ bata kalyāṇamātmānamavamanyase||

Verse 7

योऽन्यथा सन्तमात्मानन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा।।

yo'nyathā santamātmānanyathā pratipadyate| kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā||

Verse 8

एकोऽहमस्मीति च मन्यसे त्वं न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम्। यो वेदिता कर्मणः पापकस्य तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि।।

eko'hamasmīti ca manyase tvaṃ na hṛcchayaṃ vetsi muniṃ purāṇam| yo veditā karmaṇaḥ pāpakasya tasyāntike tvaṃ vṛjinaṃ karoṣi||

Verse 9

धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम्। नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत्।।

dharma eva hi sādhūnāṃ sarveṣāṃ hitakāraṇam| nityaṃ mithyāvihīnānāṃ na ca duḥkhāvaho bhavet||

Verse 10

मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति। विदन्ति चैनं देवाश्च यश्चैवान्तरपूरुषः।।

manyate pāpakaṃ kṛtvā na kaścidvetti māmiti| vidanti cainaṃ devāśca yaścaivāntarapūruṣaḥ||

Verse 11

आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च। अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्।।

ādityacandrāvanilo'nalaśca dyaurbhūmirāpo hṛdayaṃ yamaśca| ahaśca rātriśca ubhe ca sandhye dharmaśca jānāti narasya vṛttam||

Verse 12

यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम्। हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति।।

yamo vaivasvatastasya niryātayati duṣkṛtam| hṛdi sthitaḥ karmasākṣī kṣetrajño yasya tuṣyati||

Verse 13

न तुष्यति च यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः। तं यमः पापकर्माणं निर्भर्त्सयति दुष्कृतम्।।

na tuṣyati ca yasyaiṣa puruṣasya durātmanaḥ| taṃ yamaḥ pāpakarmāṇaṃ nirbhartsayati duṣkṛtam||

Verse 14

योऽवमत्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। न तस्य देवाः श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम्।।

yo'vamatyātmanātmānamanyathā pratipadyate| na tasya devāḥ śreyāṃso yasyātmāpi na kāraṇam||

Verse 15

स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावमंस्था पतिव्रताम्। अर्चार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम्।।

svayaṃ prāpteti māmevaṃ māvamaṃsthā pativratām| arcārhāṃ nārcayasi māṃ svayaṃ bhāryāmupasthitām||

Verse 16

किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि। नखल्वहमिदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे।।

kimarthaṃ māṃ prākṛtavadupaprekṣasi saṃsadi| nakhalvahamidaṃ śūnye raumi kiṃ na śṛṇoṣi me||

Verse 17

यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि। दुष्यन्त शतधा त्वद्य मूर्धा ते विफलिष्यति।।

yadi me yācamānāyā vacanaṃ na kariṣyasi| duṣyanta śatadhā tvadya mūrdhā te viphaliṣyati||

Verse 18

जायां पतिः संप्रविश्य यदस्यां जायते पुनः। जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणाः कवयो विदुः।।

jāyāṃ patiḥ saṃpraviśya yadasyāṃ jāyate punaḥ| jāyāyāstaddhi jāyātvaṃ paurāṇāḥ kavayo viduḥ||

Verse 19

यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते। तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान्।।

yadāgamavataḥ puṃsastadapatyaṃ prajāyate| tattārayati saṃtatyā pūrvapretānpitāmahān||

Verse 20

पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः। तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पूर्वमेव स्वयंभुवा।।

punnāmno narakādyasmātpitaraṃ trāyate sutaḥ| tasmātputra iti proktaḥ pūrvameva svayaṃbhuvā||

Verse 21

पुत्रेण लोकाञ्जयन्ति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते। अथ पौत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः।।

putreṇa lokāñjayanti pautreṇānantyamaśnute| atha pautrasya putreṇa modante prapitāmahāḥ||

Verse 22

सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती। सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता।।

sā bhāryā yā gṛhe dakṣā sā bhāryā yā prajāvatī| sā bhāryā yā patiprāṇā sā bhāryā yā pativratā||

Verse 23

अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा। भार्या मूलं त्रिवर्गस्य यः सभार्यः स बन्धुमान्।।

ardhaṃ bhāryā manuṣyasya bhāryā śreṣṭhatamaḥ sakhā| bhāryā mūlaṃ trivargasya yaḥ sabhāryaḥ sa bandhumān||

Verse 24

भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः। भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियावृताः।।

bhāryāvantaḥ kriyāvantaḥ sabhāryā gṛhamedhinaḥ| bhāryāvantaḥ pramodante bhāryāvantaḥ śriyāvṛtāḥ||

Verse 25

सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः। पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः।।

sakhāyaḥ pravivikteṣu bhavantyetāḥ priyaṃvadāḥ| pitaro dharmakāryeṣu bhavantyārtasya mātaraḥ||

Verse 26

कान्तारेष्वपि विश्रामो जनस्याध्वनि कस्य वै। यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद्दाराः परा गतिः।

kāntāreṣvapi viśrāmo janasyādhvani kasya vai| yaḥ sadāraḥ sa viśvāsyastasmāddārāḥ parā gatiḥ|

Verse 27

संसरन्तमभिप्रेतं विषमेष्वेकपातिनम्। भार्यैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता।।

saṃsarantamabhipretaṃ viṣameṣvekapātinam| bhāryaivānveti bhartāraṃ satataṃ yā pativratā||

Verse 28

प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते। पूर्वप्रेतं तु भर्तारं पश्चात्साप्यनुगच्छति।।

prathamaṃ saṃsthitā bhāryā patiṃ pretya pratīkṣate| pūrvapretaṃ tu bhartāraṃ paścātsāpyanugacchati||

Verse 29

एतस्मात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिष्यते। यदाप्नोति पतिर्भार्यामिह लोके परत्र च।।

etasmātkāraṇādrājanpāṇigrahaṇamiṣyate| yadāpnoti patirbhāryāmiha loke paratra ca||

Verse 30

पोषणार्थं शरीरस्य पाथेयं स्वर्गतस्य वै। आत्माऽऽत्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः।।

poṣaṇārthaṃ śarīrasya pātheyaṃ svargatasya vai| ātmā''tmanaiva janitaḥ putra ityucyate budhaiḥ||

Verse 31

तस्माद्भार्यां पतिः पश्येन्मातृवत्पुत्रमातरम्। अन्तरात्मैव सर्वस्य पुत्रो नामोच्यते सदा।।

tasmādbhāryāṃ patiḥ paśyenmātṛvatputramātaram| antarātmaiva sarvasya putro nāmocyate sadā||

Verse 32

गती रूपं च चेष्टा च आवर्ता लक्षणानि च। पितॄणां यानि दृश्यन्ते पुत्राणां सन्ति तानि च।।

gatī rūpaṃ ca ceṣṭā ca āvartā lakṣaṇāni ca| pitṝṇāṃ yāni dṛśyante putrāṇāṃ santi tāni ca||

Verse 33

तेषां शीलगुणाचारास्तत्संपर्काच्छुभाशुभात्। भार्यायां जनितं पुत्रमादर्शे स्वमिवाननम्।।

teṣāṃ śīlaguṇācārāstatsaṃparkācchubhāśubhāt| bhāryāyāṃ janitaṃ putramādarśe svamivānanam||

Verse 34

जनिता मोदते प्रेक्ष्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत्। पतिव्रतारूपधराः परबीजस्य संग्रहात्।।

janitā modate prekṣya svargaṃ prāpyeva puṇyakṛt| pativratārūpadharāḥ parabījasya saṃgrahāt||

Verse 35

कुलं विनाश्य भर्तॄणां नरकं यान्ति दारुणम्। परेण जनिताः पुत्राः स्वभार्यायां यथेष्टतः।।

kulaṃ vināśya bhartṝṇāṃ narakaṃ yānti dāruṇam| pareṇa janitāḥ putrāḥ svabhāryāyāṃ yatheṣṭataḥ||

Verse 36

मम पुत्रा इति मतास्ते पुत्रा अपि शत्रवः। द्विषन्ति प्रतिकुर्वन्ति न ते वचनंकारिणः।।

mama putrā iti matāste putrā api śatravaḥ| dviṣanti pratikurvanti na te vacanaṃkāriṇaḥ||

Verse 37

द्वेष्टि तांश्च पिता चापि स्वबीजे न तथा नृप। न द्वेष्टि पितरं पुत्रो जनितारमथापि वा।।

dveṣṭi tāṃśca pitā cāpi svabīje na tathā nṛpa| na dveṣṭi pitaraṃ putro janitāramathāpi vā||

Verse 38

न द्वेष्टि जनिता पुत्रं तस्मादात्मा सुतो भवेत्। दह्यमाना मनोदुःखैर्व्याधिभिस्तुमुलैर्जनः।।

na dveṣṭi janitā putraṃ tasmādātmā suto bhavet| dahyamānā manoduḥkhairvyādhibhistumulairjanaḥ||

Verse 39

ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव। विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवाससः।।

hlādante sveṣu dāreṣu gharmārtāḥ salileṣviva| vipravāsakṛśā dīnā narā malinavāsasaḥ||

Verse 40

तेऽपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत्। अप्रियोक्तोपि दाराणां न ब्रूयादप्रियं बुधः।।

te'pi svadārāṃstuṣyanti daridrā dhanalābhavat| apriyoktopi dārāṇāṃ na brūyādapriyaṃ budhaḥ||

Verse 41

रतिं प्रीतिं च धर्मं च तदायत्तमवेक्ष्य च। आत्मनोऽर्धमिति श्रौतं सा रक्षति धनं प्रजाः।।

ratiṃ prītiṃ ca dharmaṃ ca tadāyattamavekṣya ca| ātmano'rdhamiti śrautaṃ sā rakṣati dhanaṃ prajāḥ||

Verse 42

शरीरं लोकयात्रां वै धर्मं स्वर्गमृषीन्पितॄन्। आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्या रामाः सनातनाः।।

śarīraṃ lokayātrāṃ vai dharmaṃ svargamṛṣīnpitṝn| ātmano janmanaḥ kṣetraṃ puṇyā rāmāḥ sanātanāḥ||

Verse 43

ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजा-। देवानामपि का शक्तिः कर्तुं संभवमात्मनः।।

ṛṣīṇāmapi kā śaktiḥ sraṣṭuṃ rāmāmṛte prajā-| devānāmapi kā śaktiḥ kartuṃ saṃbhavamātmanaḥ||

Verse 44

पण्डितस्यापि लोकेषु स्त्रीषु सृष्टिः प्रतिष्ठिता। ऋषिभ्यो ह्यृषयः केचिच्चण्डालीष्वपि जज्ञिरे।।

paṇḍitasyāpi lokeṣu strīṣu sṛṣṭiḥ pratiṣṭhitā| ṛṣibhyo hyṛṣayaḥ keciccaṇḍālīṣvapi jajñire||

Verse 45

परिसृत्य यथा सूनुर्धरणीरेणुकुण्ठितः। पितुरालिङ्गतेऽङ्गानि किमस्त्यभ्यधिकं ततः।।

parisṛtya yathā sūnurdharaṇīreṇukuṇṭhitaḥ| piturāliṅgate'ṅgāni kimastyabhyadhikaṃ tataḥ||

Verse 46

स त्वं सूनुमनुप्राप्तं साभिलाषं मनस्विनम्। प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे।।

sa tvaṃ sūnumanuprāptaṃ sābhilāṣaṃ manasvinam| prekṣamāṇaṃ kaṭākṣeṇa kimarthamavamanyase||

Verse 47

अण्डानि बिभ्रति स्वानि न त्यजन्ति पिपीलिकाः। किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वथा पुत्रमीदृशम्।।

aṇḍāni bibhrati svāni na tyajanti pipīlikāḥ| kiṃ punastvaṃ na manyethāḥ sarvathā putramīdṛśam||

Verse 48

न भरेथाः कथं नु त्वं मयि जातं स्वमात्मजम्। ममाण्डानीति वर्ध्ते कोकिलाण्डानि वायसाः।।

na bharethāḥ kathaṃ nu tvaṃ mayi jātaṃ svamātmajam| mamāṇḍānīti vardhte kokilāṇḍāni vāyasāḥ||

Verse 49

किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वज्ञः पुत्रमीदृशम्। मलयाच्चन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै।।

kiṃ punastvaṃ na manyethāḥ sarvajñaḥ putramīdṛśam| malayāccandanaṃ jātamatiśītaṃ vadanti vai||

Verse 50

शिशोरालिङ्गनं तस्माच्चन्दनादधिकं भवेत्। न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथाविधः।।

śiśorāliṅganaṃ tasmāccandanādadhikaṃ bhavet| na vāsasāṃ na rāmāṇāṃ nāpāṃ sparśastathāvidhaḥ||

Verse 51

शिशुनालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः। पुत्रस्पर्शात्प्रियतरः स्पर्शो लोके न विद्यते।।

śiśunāliṅgyamānasya sparśaḥ sūnoryathā sukhaḥ| putrasparśātpriyataraḥ sparśo loke na vidyate||

Verse 52

स्पृशतु त्वां समालिङ्ग्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः। ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्।।

spṛśatu tvāṃ samāliṅgya putro'yaṃ priyadarśanaḥ| brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho gaurvariṣṭhā catuṣpadām||

Verse 53

मुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः।। त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजातोऽयमरिन्दमः।।

mururgarīyasāṃ śreṣṭhaḥ putraḥ sparśavatāṃ varaḥ|| triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu prajāto'yamarindamaḥ||

Verse 54

अद्यायं मन्नियोगात्तु तवाह्वानं प्रतीक्षते। कुमारो राजशार्दूल तव शोकप्रणाशनः।।

adyāyaṃ manniyogāttu tavāhvānaṃ pratīkṣate| kumāro rājaśārdūla tava śokapraṇāśanaḥ||

Verse 55

आहर्ता वाजिमेधस्य शतसङ्ख्यस्य पौरवः। राजसूयादिकानन्यान्क्रतूनमितदक्षिणान्।।

āhartā vājimedhasya śatasaṅkhyasya pauravaḥ| rājasūyādikānanyānkratūnamitadakṣiṇān||

Verse 56

इति गौरन्तरिक्षे मां सूतके ह्यवदत्पुरा। हन्त स्वमङ्कमारोप्य स्नेहाद्ग्रामान्तरं गताः।।

iti gaurantarikṣe māṃ sūtake hyavadatpurā| hanta svamaṅkamāropya snehādgrāmāntaraṃ gatāḥ||

Verse 57

मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः। वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रग्रामं द्विजातयः।।

mūrdhni putrānupāghrāya pratinandanti mānavāḥ| vedeṣvapi vadantīmaṃ mantragrāmaṃ dvijātayaḥ||

Verse 58

जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं ध्रुवम्। अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे।।

jātakarmaṇi putrāṇāṃ tavāpi viditaṃ dhruvam| aṅgādaṅgātsaṃbhavasi hṛdayādadhijāyase||

Verse 59

आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम्। उपजिघ्रन्ति पितरो मन्त्रेणानेन मूर्धनि।।

ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam| upajighranti pitaro mantreṇānena mūrdhani||

Verse 60

पोषणं त्वदधीनं मे सन्तानमपि चाक्षयम्। तस्मात्त्वं जीव मे पुत्र स सुखी शरदां शतम्।।

poṣaṇaṃ tvadadhīnaṃ me santānamapi cākṣayam| tasmāttvaṃ jīva me putra sa sukhī śaradāṃ śatam||

Verse 61

एको भूत्वा द्विधा भूत इति वादः प्रवर्तते। त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषः परः।।

eko bhūtvā dvidhā bhūta iti vādaḥ pravartate| tvadaṅgebhyaḥ prasūto'yaṃ puruṣātpuruṣaḥ paraḥ||

Verse 62

सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य ते सुतम्। सरसीवामले सोमं प्रेक्षात्मानं त्वमात्मनि।।

sarasīvāmale''tmānaṃ dvitīyaṃ paśya te sutam| sarasīvāmale somaṃ prekṣātmānaṃ tvamātmani||

Verse 63

यथाचाहवनीयोऽग्निर्वर्हपत्यात्प्रणीयते। एवं त्वत्तः प्रणीतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः।।

yathācāhavanīyo'gnirvarhapatyātpraṇīyate| evaṃ tvattaḥ praṇīto'yaṃ tvamekaḥ sandvidhā kṛtaḥ||

Verse 64

मृगापकृष्टेन हि वै मृगयां परिधावता। अहमासादिता राजन्कुमारी पितुराश्रमे।।

mṛgāpakṛṣṭena hi vai mṛgayāṃ paridhāvatā| ahamāsāditā rājankumārī piturāśrame||

Verse 65

उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका। विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वराः।।

urvaśī pūrvacittiśca sahajanyā ca menakā| viśvācī ca ghṛtācī ca ṣaḍevāpsarasāṃ varāḥ||

Verse 66

तासां वै मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः। दिवः संप्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत्।।

tāsāṃ vai menakā nāma brahmayonirvarāpsarāḥ| divaḥ saṃprāpya jagatīṃ viśvāmitrādajījanat||

Verse 67

श्रीमानृषिर्धर्मपरो वैश्वानर इवापरः। ब्रह्मयोनिः कुशो नाम विश्वामित्रपितामहः।।

śrīmānṛṣirdharmaparo vaiśvānara ivāparaḥ| brahmayoniḥ kuśo nāma viśvāmitrapitāmahaḥ||

Verse 68

कुशस्य पुत्रो बलवान्कुशनाभश्च धार्मिकः। गाधिस्तस्य सुतो राजन्विश्वामित्रस्तु गाधिजः।।

kuśasya putro balavānkuśanābhaśca dhārmikaḥ| gādhistasya suto rājanviśvāmitrastu gādhijaḥ||

Verse 69

एवंविधो मम पिता मेनका जननी वरा। सा मां हिमवतः पृष्ठे सुषुवे मेनकाऽप्सराः।।

evaṃvidho mama pitā menakā jananī varā| sā māṃ himavataḥ pṛṣṭhe suṣuve menakā'psarāḥ||

Verse 70

परित्यज्य च मां याता परात्मजमिवासती। पक्षिणः पुम्यवन्तस्ते सहिता धर्मतस्तदा।।

parityajya ca māṃ yātā parātmajamivāsatī| pakṣiṇaḥ pumyavantaste sahitā dharmatastadā||

Verse 71

पक्षैस्तैरभिगुप्ता च तस्मादस्मि शकुन्तला। ततोऽहमृषिणा दृष्टा काश्यपेन महात्मना।।

pakṣaistairabhiguptā ca tasmādasmi śakuntalā| tato'hamṛṣiṇā dṛṣṭā kāśyapena mahātmanā||

Verse 72

जलार्थमग्निहोत्रस्य गतं दृष्ट्वा तु पक्षिणः। न्यासभूतामिव मुनेः प्रददुर्मां दयावतः।।

jalārthamagnihotrasya gataṃ dṛṣṭvā tu pakṣiṇaḥ| nyāsabhūtāmiva muneḥ pradadurmāṃ dayāvataḥ||

Verse 73

कण्वस्त्वालोक्य मां प्रीतो हसन्तीति हविर्भुजः। स माऽरणिमिवादाय स्वमाश्रममुपागमत्।।

kaṇvastvālokya māṃ prīto hasantīti havirbhujaḥ| sa mā'raṇimivādāya svamāśramamupāgamat||

Verse 74

सा वै संभाविता राजन्ननुक्रोशान्महर्षिणा। तेनैव स्वसुतेवाहं राजन्वै वरवर्णिनी।।

sā vai saṃbhāvitā rājannanukrośānmaharṣiṇā| tenaiva svasutevāhaṃ rājanvai varavarṇinī||

Verse 75

विश्वामित्रसुता चाहं वर्धिता मुनिना नृप। यौवने वर्तमानां च दृष्टवानसि मां नृप।।

viśvāmitrasutā cāhaṃ vardhitā muninā nṛpa| yauvane vartamānāṃ ca dṛṣṭavānasi māṃ nṛpa||

Verse 76

आश्रमे पर्णशालायां कुमारीं विजने तदा। धात्रा प्रचोदितां शून्ये पित्रा विरहितां मिथः।।

āśrame parṇaśālāyāṃ kumārīṃ vijane tadā| dhātrā pracoditāṃ śūnye pitrā virahitāṃ mithaḥ||

Verse 77

वाग्भिस्त्वं सूनृताभिर्मामपत्यार्थमचूचुदः। अकार्षीस्त्वाश्रमे वासं धर्मकामार्थनिश्चितम्।।

vāgbhistvaṃ sūnṛtābhirmāmapatyārthamacūcudaḥ| akārṣīstvāśrame vāsaṃ dharmakāmārthaniścitam||

Verse 78

गान्धर्वेण विवाहेन विधिना पाणिमग्रहीः। साऽहं कुलं च शीलं च सत्यवादित्वमात्मनः।।

gāndharveṇa vivāhena vidhinā pāṇimagrahīḥ| sā'haṃ kulaṃ ca śīlaṃ ca satyavāditvamātmanaḥ||

Verse 79

स्वधर्मं च पुरस्कृत्य त्वामद्य शरणं गता। तस्मान्नर्हसि संश्रुत्य तथेति वितथं वचः।।

svadharmaṃ ca puraskṛtya tvāmadya śaraṇaṃ gatā| tasmānnarhasi saṃśrutya tatheti vitathaṃ vacaḥ||

Verse 80

स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा परित्यक्तुमुपस्थिताम्। त्वन्नाथां लोकनाथस्त्वं नार्हसि त्वमनागसम्।।

svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā parityaktumupasthitām| tvannāthāṃ lokanāthastvaṃ nārhasi tvamanāgasam||

Verse 81

किं नु कर्माशुभं पूर्वं कृतवत्यस्मि पार्थिव। यदहं बान्धवैस्त्यक्ता बाल्ये संप्रति वै त्वया।।

kiṃ nu karmāśubhaṃ pūrvaṃ kṛtavatyasmi pārthiva| yadahaṃ bāndhavaistyaktā bālye saṃprati vai tvayā||

Verse 82

कामं त्वया परित्यक्ता गमिष्याम्यहमाश्रमम्। इमं बालं तु संत्युक्तं नार्हस्यात्मजमात्मना।।

kāmaṃ tvayā parityaktā gamiṣyāmyahamāśramam| imaṃ bālaṃ tu saṃtyuktaṃ nārhasyātmajamātmanā||

Verse 83

दुष्यन्त उवाच। न पुत्रमभिजानामि त्वयि जातं शकुन्तले। असत्वचना नार्यः कस्ते श्रद्धास्यते वचः।।

duṣyanta uvāca| na putramabhijānāmi tvayi jātaṃ śakuntale| asatvacanā nāryaḥ kaste śraddhāsyate vacaḥ||

Verse 84

अश्रद्धेयमिदं वाक्यं कथयन्ती न लज्जसे। विशेषतो मत्सकाशे दुष्टतापसि गम्यताम्।।

aśraddheyamidaṃ vākyaṃ kathayantī na lajjase| viśeṣato matsakāśe duṣṭatāpasi gamyatām||

Verse 85

क्व महर्षिस्तपस्युग्रः क्वाप्सराः सा च मेनका। क्व च त्वमेवं कृपणा तापसीवेषधारिणी।।

kva maharṣistapasyugraḥ kvāpsarāḥ sā ca menakā| kva ca tvamevaṃ kṛpaṇā tāpasīveṣadhāriṇī||

Verse 86

अतिकायश्च पुत्रस्ते बालोऽतिबलवानयम्। कथमल्पेन कालेन सालस्कन्ध इवोद्गतः।।

atikāyaśca putraste bālo'tibalavānayam| kathamalpena kālena sālaskandha ivodgataḥ||

Verse 87

सुनिकृष्टा च योनिस्ते पुंश्चली प्रतिभासि मे। यदृच्छया कामरागाज्जाता मेनकया ह्यसि।।

sunikṛṣṭā ca yoniste puṃścalī pratibhāsi me| yadṛcchayā kāmarāgājjātā menakayā hyasi||

Verse 88

सर्वमेव परोक्षं मे यत्त्वं वदसि तापसि। सर्वा वामाः स्त्रियो लोके सर्वाः कामपरायणाः।।

sarvameva parokṣaṃ me yattvaṃ vadasi tāpasi| sarvā vāmāḥ striyo loke sarvāḥ kāmaparāyaṇāḥ||

Verse 89

सर्वाः स्त्रियः परवशाः सर्वाः क्रोधसमाकुलाः। असत्योक्ताः स्त्रियः सर्वा न कण्वं वक्तुमर्हसि।।

sarvāḥ striyaḥ paravaśāḥ sarvāḥ krodhasamākulāḥ| asatyoktāḥ striyaḥ sarvā na kaṇvaṃ vaktumarhasi||

Verse 90

मेनका निरनुक्रोशा वर्धकी जननी तव। यया हिमवतः पादे निर्माल्यवदुपेक्षिता।।

menakā niranukrośā vardhakī jananī tava| yayā himavataḥ pāde nirmālyavadupekṣitā||

Verse 91

स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव। विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामपरायणः।।

sa cāpi niranukrośaḥ kṣatrayoniḥ pitā tava| viśvāmitro brāhmaṇatve lubdhaḥ kāmaparāyaṇaḥ||

Verse 92

सुषाव सुरनारी मां विश्वामित्राद्यथेष्टतः। अहो जानामि ते जन्म कुत्सितं कुलटे जनैः।।

suṣāva suranārī māṃ viśvāmitrādyatheṣṭataḥ| aho jānāmi te janma kutsitaṃ kulaṭe janaiḥ||

Verse 93

मेनकाऽप्सरसां श्रेष्ठा महर्षिश्चापि ते पिता। तयोरपत्यं कस्मात्त्वं पुंश्चलीवाभिभाषसे।।

menakā'psarasāṃ śreṣṭhā maharṣiścāpi te pitā| tayorapatyaṃ kasmāttvaṃ puṃścalīvābhibhāṣase||

Verse 94

जातिश्चापि निकृष्टो ते कुलीनेति विजल्पसे। जनयित्वा त्वमुत्सृष्टा कोकिलेन परैर्भृता।।

jātiścāpi nikṛṣṭo te kulīneti vijalpase| janayitvā tvamutsṛṣṭā kokilena parairbhṛtā||

Verse 95

अरिष्टैरिव दुर्बद्धिः कण्वो वर्धयिता पिता। अश्रद्धेयमिदं वाक्यं यत्त्वं जल्पसि तापसि।।

ariṣṭairiva durbaddhiḥ kaṇvo vardhayitā pitā| aśraddheyamidaṃ vākyaṃ yattvaṃ jalpasi tāpasi||

Verse 96

ब्रुवन्ती राजसान्निध्ये गम्यतां यत्र चेच्छसि। सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च।।

bruvantī rājasānnidhye gamyatāṃ yatra cecchasi| suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇyābharaṇāni ca||

Verse 97

यदिहेच्छसि भोगार्थं तापसि प्रतिगृह्यताम्। नाहं त्वां द्रष्टुमिच्छामि यथेष्टं गम्यतामितः।।

yadihecchasi bhogārthaṃ tāpasi pratigṛhyatām| nāhaṃ tvāṃ draṣṭumicchāmi yatheṣṭaṃ gamyatāmitaḥ||