Adhyaya 99

Verse 1

दुष्यन्तशकुन्तलाविवादः।। १ ।। शकुन्तलोवाच। राजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि। आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि।।

duṣyantaśakuntalāvivādaḥ|| 1 || śakuntalovāca| rājansarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyasi| ātmano bilvamātrāṇi paśyannapi na paśyasi||

Verse 2

मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम्। ममैवोद्रिच्यते जन्म दुष्यन्त तव जन्मतः।।

menakā tridaśeṣveva tridaśāścānu menakām| mamaivodricyate janma duṣyanta tava janmataḥ||

Verse 3

क्षितौ चरसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम्। आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव।।

kṣitau carasi rājaṃstvamantarikṣe carāmyaham| āvayorantaraṃ paśya merusarṣapayoriva||

Verse 4

महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च। भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप।।

mahendrasya kuberasya yamasya varuṇasya ca| bhavanānyanusaṃyāmi prabhāvaṃ paśya me nṛpa||

Verse 5

पुरा नरवरः पुत्र उर्वश्यां जनितस्तदा। आयुर्नाम महाराज तव पूर्वपितामहः।।

purā naravaraḥ putra urvaśyāṃ janitastadā| āyurnāma mahārāja tava pūrvapitāmahaḥ||

Verse 6

महर्षयश्च बहवः क्षत्रियाश्च परन्तपाः। अप्सरःसु ऋषीणां च मातृदोषो न विद्यते।।

maharṣayaśca bahavaḥ kṣatriyāśca parantapāḥ| apsaraḥsu ṛṣīṇāṃ ca mātṛdoṣo na vidyate||

Verse 7

सत्यश्चापि प्रवादोऽयं प्रवक्ष्यामि च ते नृप। निदर्शनार्थं न द्वेषाच्छ्रुत्वा तत्क्षन्तुमर्हसि।।

satyaścāpi pravādo'yaṃ pravakṣyāmi ca te nṛpa| nidarśanārthaṃ na dveṣācchrutvā tatkṣantumarhasi||

Verse 8

विरूपो यावदादर्शे नात्मनो वीक्षते मुखम्। मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम्।।

virūpo yāvadādarśe nātmano vīkṣate mukham| manyate tāvadātmānamanyebhyo rūpavattaram||

Verse 9

यदा तु रूपमादर्शे विरूपं सोऽभिवीक्षते। तदा ह्रीमांस्तु जानीयादन्तरं नेतरं जनम्।।

yadā tu rūpamādarśe virūpaṃ so'bhivīkṣate| tadā hrīmāṃstu jānīyādantaraṃ netaraṃ janam||

Verse 10

अतीव रूपसंपन्नो न कंचिदवमन्यते। अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेतुकः।।

atīva rūpasaṃpanno na kaṃcidavamanyate| atīva jalpandurvāco bhavatīha vihetukaḥ||

Verse 11

पांसुपातेन हृष्यन्ति कुञ्जरा मदशालिनः। तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्मतिः।।

pāṃsupātena hṛṣyanti kuñjarā madaśālinaḥ| tathā parivadannanyānhṛṣṭo bhavati durmatiḥ||

Verse 12

सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव। सुनास्तिकोप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः।।

satyadharmacyutātpuṃsaḥ kruddhādāśīviṣādiva| sunāstikopyudvijate janaḥ kiṃ punarāstikaḥ||

Verse 13

स्वयमुत्पाद्य पुत्रं वै सदृशं योऽवमन्यते। तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति तत्रैनं कलिराविशेत्।।

svayamutpādya putraṃ vai sadṛśaṃ yo'vamanyate| tasya devāḥ śriyaṃ ghnanti tatrainaṃ kalirāviśet||

Verse 14

अभव्येऽप्यनृतेऽशुद्धे नास्तिके पापकर्मणि। दुराचारे कलिर्ह्याशु न कलिर्धर्मचारिषु।।

abhavye'pyanṛte'śuddhe nāstike pāpakarmaṇi| durācāre kalirhyāśu na kalirdharmacāriṣu||

Verse 15

मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः। अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः।।

mūrkho hi jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ| aśubhaṃ vākyamādatte purīṣamiva sūkaraḥ||

Verse 16

प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः। गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसि।।

prājñastu jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ| guṇavadvākyamādatte haṃsaḥ kṣīramivāmbhasi||

Verse 17

आत्मनो दुष्टभावत्वं जानन्नीचोऽप्रसन्नधीः। परेषामपि जानाति स्वधर्मसदृशान्गुणान्।।

ātmano duṣṭabhāvatvaṃ jānannīco'prasannadhīḥ| pareṣāmapi jānāti svadharmasadṛśānguṇān||

Verse 18

दह्यमानास्तु तीव्रेण नीचाः परयशोग्निना। अशक्तास्तद्गतिं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते।।

dahyamānāstu tīvreṇa nīcāḥ parayaśogninā| aśaktāstadgatiṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate||

Verse 19

अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते। तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्जनः।।

anyānparivadansādhuryathā hi paritapyate| tathā parivadannanyānhṛṣṭo bhavati durjanaḥ||

Verse 20

अपवादरता मूर्खा भवन्ति हि विशेषतः। नापवादरताः सन्तो भवन्ति स्म विशेषतः।।

apavādaratā mūrkhā bhavanti hi viśeṣataḥ| nāpavādaratāḥ santo bhavanti sma viśeṣataḥ||

Verse 21

अभिवाद्य यथा वृद्धान्साधुर्गच्छति निर्वृतिम्। एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः।।

abhivādya yathā vṛddhānsādhurgacchati nirvṛtim| evaṃ sajjanamākruśya mūrkho bhavati nirvṛtaḥ||

Verse 22

सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः। यथा वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान्।।

sukhaṃ jīvantyadoṣajñā mūrkhā doṣānudarśinaḥ| yathā vācyāḥ paraiḥ santaḥ parānāhustathāvidhān||

Verse 23

अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते। यदि दुर्जन इत्याहुः सज्जनं दुर्जनाः स्वयम्।।

ato hāsyataraṃ loke kiṃcidanyanna vidyate| yadi durjana ityāhuḥ sajjanaṃ durjanāḥ svayam||

Verse 24

दारुणाल्लोकसंक्लेशाद्दुःखमाप्नोत्यसंशयम्।। कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन्।।

dāruṇāllokasaṃkleśādduḥkhamāpnotyasaṃśayam|| kulavaṃśapratiṣṭhāṃ hi pitaraḥ putramabruvan||

Verse 25

उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं तु न त्यजेत्। स्वपत्नीप्रभवाँल्लब्धान्कृतान्समयवर्धितान्।।

uttamaṃ sarvadharmāṇāṃ tasmātputraṃ tu na tyajet| svapatnīprabhavā~llabdhānkṛtānsamayavardhitān||

Verse 26

क्रीतान्कन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुरब्रवीत्। ते च षड्वन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः।।

krītānkanyāsu cotpannānputrānvai manurabravīt| te ca ṣaḍvandhudāyādāḥ ṣaḍadāyādabāndhavāḥ||

Verse 27

धर्मकृत्यवहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः। त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन्।।

dharmakṛtyavahā nṝṇāṃ manasaḥ prītivardhanāḥ| trāyante narakājjātāḥ putrā dharmaplavāḥ pitṝn||

Verse 28

स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि। तस्मात्पुत्रं च सत्यं च पालयस्व महीपते।।

sa tvaṃ nṛpatiśārdūla na putraṃ tyaktumarhasi| tasmātputraṃ ca satyaṃ ca pālayasva mahīpate||

Verse 29

उभयं पालयस्वैतन्नानृतं वक्तुमर्हसि। आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयेथा महीपते। नरेन्द्रसिंह कपटं न हि वोढुं त्वमर्हसि।।

ubhayaṃ pālayasvaitannānṛtaṃ vaktumarhasi| ātmānaṃ satyadharmau ca pālayethā mahīpate| narendrasiṃha kapaṭaṃ na hi voḍhuṃ tvamarhasi||

Verse 30

वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः। वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम्।।

varaṃ kūpaśatādvāpī varaṃ vāpīśatātkratuḥ| varaṃ kratuśatātputraḥ satyaṃ putraśatādvaram||

Verse 31

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्। अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते।।

aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam| aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate||

Verse 32

सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्। सत्यस्यैव च राजेन्द्र कलां नार्हति षोडशीम्।।

sarvavedādhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam| satyasyaiva ca rājendra kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm||

Verse 33

नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम्। न हि तीव्रतरं पापमनृतादिह विद्यते।।

nāsti satyasamo dharmo na satyādvidyate param| na hi tīvrataraṃ pāpamanṛtādiha vidyate||

Verse 34

राजन्सत्यं परो धर्मः सत्याच्च समयः परः। मात्याक्षीः समयं राजन्सत्यं सङ्गतमस्तु ते।।

rājansatyaṃ paro dharmaḥ satyācca samayaḥ paraḥ| mātyākṣīḥ samayaṃ rājansatyaṃ saṅgatamastu te||

Verse 35

यः पापो न विजानीयात्कर्म कृत्वा नराधिप। न हि तादृक्परं पापमनृतादिह विद्यते।।

yaḥ pāpo na vijānīyātkarma kṛtvā narādhipa| na hi tādṛkparaṃ pāpamanṛtādiha vidyate||

Verse 36

यस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च। कल्याणावेक्षणं तस्मात्कर्तुमर्हसि धर्मतः।।

yasya te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca| kalyāṇāvekṣaṇaṃ tasmātkartumarhasi dharmataḥ||

Verse 37

यो न कामान्न च क्रोधान्न द्रोहादतिवर्तते। अमित्रं वापि मित्रं वा स एवोत्तमपूरुषः।।

yo na kāmānna ca krodhānna drohādativartate| amitraṃ vāpi mitraṃ vā sa evottamapūruṣaḥ||

Verse 38

अनृतश्चेत्प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम्। आश्रमं गन्तुमिच्छामि त्वादृशो नास्ति सङ्गतं।।

anṛtaścetprasaṅgaste śraddadhāsi na cetsvayam| āśramaṃ gantumicchāmi tvādṛśo nāsti saṅgataṃ||

Verse 39

पुत्रत्वे शङ्कमानस्य त्वं बुद्ध्या निश्चयं कुरु। गतिः स्वरः स्मृतिः सत्वं शीलं विद्या च विक्रमः।।

putratve śaṅkamānasya tvaṃ buddhyā niścayaṃ kuru| gatiḥ svaraḥ smṛtiḥ satvaṃ śīlaṃ vidyā ca vikramaḥ||

Verse 40

धृष्णुप्रकृतिभावौ च आवर्ता रोमराजयः। समा यस्य यदा स्युस्ते तस्य पुत्रो न संशयः।।

dhṛṣṇuprakṛtibhāvau ca āvartā romarājayaḥ| samā yasya yadā syuste tasya putro na saṃśayaḥ||

Verse 41

सादृश्येनोद्धऋतं बिम्बं तव देहाद्विशांपते। तातेति भाषमाणं वै मा स्म राजन्वृथा कृथाः।।

sādṛśyenoddhaṛtaṃ bimbaṃ tava dehādviśāṃpate| tāteti bhāṣamāṇaṃ vai mā sma rājanvṛthā kṛthāḥ||

Verse 42

ऋते च गर्दभीक्षीरात्पयः पास्यति मे सुतः। ऋतेपि त्वां च दुष्यन्त शैलराजावतंसिकाम्। चतुरन्तामिमामुर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति।।

ṛte ca gardabhīkṣīrātpayaḥ pāsyati me sutaḥ| ṛtepi tvāṃ ca duṣyanta śailarājāvataṃsikām| caturantāmimāmurvīṃ putro me pālayiṣyati||

Verse 43

शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति। एवमुक्तं महेन्द्रेण भविष्यति न चान्यथा।।

śakuntale tava sutaścakravartī bhaviṣyati| evamuktaṃ mahendreṇa bhaviṣyati na cānyathā||

Verse 44

साक्षित्वे बहवो ह्युक्ता देवदूतादयो मया। न ब्रुवन्ति तथा सत्यमुताहो नानृतं किल।।

sākṣitve bahavo hyuktā devadūtādayo mayā| na bruvanti tathā satyamutāho nānṛtaṃ kila||

Verse 45

असाक्षिणी मन्दबाग्या गमिष्यामि यथागतम्।।

asākṣiṇī mandabāgyā gamiṣyāmi yathāgatam||

Verse 46

वैशंपायन उवाच। एतावदुक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला। तस्याः क्रोधसमुत्थोग्निः सधूमो मूर्ध्न्यदृश्यत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etāvaduktvā vacanaṃ prātiṣṭhata śakuntalā| tasyāḥ krodhasamutthogniḥ sadhūmo mūrdhnyadṛśyata||

Verse 47

संनियम्यात्मनोऽङ्गेषु ततः क्रोधाग्निमात्मजम्। प्रस्थितैवानवद्याङ्गी सह पुत्रेण वै वनम्।।

saṃniyamyātmano'ṅgeṣu tataḥ krodhāgnimātmajam| prasthitaivānavadyāṅgī saha putreṇa vai vanam||