Adhyaya 87

Verse 1

वसुमतः शिबेश्च ययातिना संवादः।। 1 ।। पुनरष्टकययातिसंवादः।। 2 ।। तत्रागतया माधव्या स्वपुत्रान्प्रति यया तेर्मातामहत्वकथनम्।। 3 ।। तद्वचनेन ययातेरष्टकादिदत्तपुण्यस्वीकारपूर्वकमष्टकादिभिः सह स्वर्गगमनम्।। 4 ।। ययातिना मार्गे अष्टकादीन्प्रति विस्तरेण स्ववृत्तान्तकथनम्।। 5 ।। ययात्युपाख्यानश्रवणादिफलकथनम्।। 6 ।। वसुमानुवाच। पृच्छामि त्वां वसुमानौषदश्वि- र्यद्यस्ति लोको दिवि मे नरेन्द्र। यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन् क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये।।

vasumataḥ śibeśca yayātinā saṃvādaḥ|| 1 || punaraṣṭakayayātisaṃvādaḥ|| 2 || tatrāgatayā mādhavyā svaputrānprati yayā termātāmahatvakathanam|| 3 || tadvacanena yayāteraṣṭakādidattapuṇyasvīkārapūrvakamaṣṭakādibhiḥ saha svargagamanam|| 4 || yayātinā mārge aṣṭakādīnprati vistareṇa svavṛttāntakathanam|| 5 || yayātyupākhyānaśravaṇādiphalakathanam|| 6 || vasumānuvāca| pṛcchāmi tvāṃ vasumānauṣadaśvi- ryadyasti loko divi me narendra| yadyantarikṣe prathito mahātman kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye||

Verse 2

ययातिरुवाच। यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च यत्तेजसा तपते भानुमांश्च। लोकास्तावन्तो दिवि संस्थिता वै तेनान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्ताशीतितमोऽध्यायः।। 87 ।।

yayātiruvāca| yadantarikṣaṃ pṛthivī diśaśca yattejasā tapate bhānumāṃśca| lokāstāvanto divi saṃsthitā vai tenāntavantaḥ pratipālayanti|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi saptāśītitamo'dhyāyaḥ|| 87 ||

Verse 3

वसुमानुवाच। तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु। क्रीणीष्वैतांस्तृणकेनापि राज- न्प्रतिग्रहस्ते यदि धीमन्प्रदुष्टः।।

vasumānuvāca| tāṃste dadāni mā prapata prapātaṃ ye me lokāstava te vai bhavantu| krīṇīṣvaitāṃstṛṇakenāpi rāja- npratigrahaste yadi dhīmanpraduṣṭaḥ||

Verse 4

ययातिरुवाच। न मिथ्याऽहं विक्रयं वै स्मरामि वृथा गृहीतं शिशुकाच्छङ्कमानः। कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यै- र्विधित्समानः किमु तत्र साधुः।। यत् यत् तपते प्रकाशयति।।

yayātiruvāca| na mithyā'haṃ vikrayaṃ vai smarāmi vṛthā gṛhītaṃ śiśukācchaṅkamānaḥ| kuryāṃ na caivākṛtapūrvamanyai- rvidhitsamānaḥ kimu tatra sādhuḥ|| yat yat tapate prakāśayati||

Verse 5

वसुमानुवाच। तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज- न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते। अहं न तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु।।

vasumānuvāca| tāṃstvaṃ lokānpratipadyasva rāja- nmayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste| ahaṃ na tānvai pratigantā narendra sarve lokāstava te vai bhavantu||

Verse 6

शिबिरुवाच। पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोऽहं ममापि लोका यदि सन्तीह तात। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये।।

śibiruvāca| pṛcchāmi tvāṃ śibirauśīnaro'haṃ mamāpi lokā yadi santīha tāta| yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye||

Verse 7

ययातिरुवाच। यत्त्वं वाचा हृदयेनापि साधू- न्परीप्समानान्नावमंस्था नरेन्द्र। तेनानन्ता दिवि लोकाः श्रितास्ते विद्युद्रूपाः स्वनवन्तो महान्तः।। शिशुकात् शैशवमारभ्य।।

yayātiruvāca| yattvaṃ vācā hṛdayenāpi sādhū- nparīpsamānānnāvamaṃsthā narendra| tenānantā divi lokāḥ śritāste vidyudrūpāḥ svanavanto mahāntaḥ|| śiśukāt śaiśavamārabhya||

Verse 8

शिबिरुवाच। तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज- न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते। न चाहं तान्प्रतिपत्स्ये ह दत्त्वा यत्र गत्वा नानुशोचन्ति धीराः।।

śibiruvāca| tāṃstvaṃ lokānpratipadyasva rāja- nmayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste| na cāhaṃ tānpratipatsye ha dattvā yatra gatvā nānuśocanti dhīrāḥ||

Verse 9

ययातिरुवाच। यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभाव- स्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोकाः। तथाऽद्य लोके न रमेऽन्यदत्ते तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि दायम्।।

yayātiruvāca| yathā tvamindrapratimaprabhāva- ste cāpyanantā naradeva lokāḥ| tathā'dya loke na rame'nyadatte tasmācchibe nābhinandāmi dāyam||

Verse 10

अष्टक उवाच। न चेदेकैकशो राजँल्लोकान्नः प्रतिनन्दसि। सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम्।। परीप्समानान् याचकान्। नावमंस्था नावमानं कृतवानसि। स्वनवन्तः संगीतादिध्वनियुक्ताः।।

aṣṭaka uvāca| na cedekaikaśo rāja~llokānnaḥ pratinandasi| sarve pradāya bhavate gantāro narakaṃ vayam|| parīpsamānān yācakān| nāvamaṃsthā nāvamānaṃ kṛtavānasi| svanavantaḥ saṃgītādidhvaniyuktāḥ||

Verse 11

ययातिरुवाच। यदर्होऽहं तद्यतध्वं सन्तः सत्याभिनन्दिनः। अहं तन्नाभिजानामि यत्कृतं न मया पुरा।। गन्तारो मृत्वा प्राप्स्यामः। नरकं भूलोकम्।।

yayātiruvāca| yadarho'haṃ tadyatadhvaṃ santaḥ satyābhinandinaḥ| ahaṃ tannābhijānāmi yatkṛtaṃ na mayā purā|| gantāro mṛtvā prāpsyāmaḥ| narakaṃ bhūlokam||

Verse 12

अष्टक उवाच। कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः। यानारुह्य नरो लोकानभिवाञ्छति शाश्वतान्।।

aṣṭaka uvāca| kasyaite pratidṛśyante rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ| yānāruhya naro lokānabhivāñchati śāśvatān||

Verse 13

ययातिरुवाच। युष्मानेते वहिष्यन्ति रथाः पञ्च हिरण्मयाः। उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तोऽग्निशिखा इव।। यतध्वं कर्तुम्। नाभिजानामि नाङ्गीकरोमि।।

yayātiruvāca| yuṣmānete vahiṣyanti rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ| uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto'gniśikhā iva|| yatadhvaṃ kartum| nābhijānāmi nāṅgīkaromi||

Verse 14

वैशंपायन उवाच। अश्वमेधे महायज्ञे स्वयंभुविहिते पुरा। हयस्य यानि चाङ्गानि संनिकृत्य यथाक्रमम्।। प्रकाशन्ते दृश्यन्ते। ज्वलन्तो दीप्यमानाः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| aśvamedhe mahāyajñe svayaṃbhuvihite purā| hayasya yāni cāṅgāni saṃnikṛtya yathākramam|| prakāśante dṛśyante| jvalanto dīpyamānāḥ||

Verse 15

होताऽध्वर्युरथोद्गाता ब्रह्मणा सह भारत। अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः षोडशर्त्विजः।।

hotā'dhvaryurathodgātā brahmaṇā saha bhārata| agnau prāsyanti vidhivatsamastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ||

Verse 16

धूमगन्धं च पापिष्ठा ये जिघ्रन्ति नरा भुवि। विमुक्तपापाः पूतास्ते तत्क्षणेनाभवन्नराः।।

dhūmagandhaṃ ca pāpiṣṭhā ye jighranti narā bhuvi| vimuktapāpāḥ pūtāste tatkṣaṇenābhavannarāḥ||

Verse 17

एतस्मिन्नन्तरे चैव माधवी सा तपोधना। मृगचर्मपरीताङ्गी परिधाय मृगत्वचम्।।

etasminnantare caiva mādhavī sā tapodhanā| mṛgacarmaparītāṅgī paridhāya mṛgatvacam||

Verse 18

मृगैः परिचरन्ती सा मृगाहारविचेष्टिता। यज्ञवाटं मृगगणैः प्रविश्य भृशविस्मिता।।

mṛgaiḥ paricarantī sā mṛgāhāraviceṣṭitā| yajñavāṭaṃ mṛgagaṇaiḥ praviśya bhṛśavismitā||

Verse 19

आघ्रायन्ती धूमगन्धं मृगैरेव चचार सा। यज्ञवाटमटन्ती सा पुत्रांस्तानपराजितान्।।

āghrāyantī dhūmagandhaṃ mṛgaireva cacāra sā| yajñavāṭamaṭantī sā putrāṃstānaparājitān||

Verse 20

पश्यन्ती यज्ञमाहात्म्यं मुदं लेभे च माधवी। असंस्पृशन्तं वसुधां ययातिं नाहुषं यदा।।

paśyantī yajñamāhātmyaṃ mudaṃ lebhe ca mādhavī| asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ yayātiṃ nāhuṣaṃ yadā||

Verse 21

दिविष्ठं प्राप्तमाज्ञाय ववन्दे पितरं तदा। तदा वसुमनापृच्छन्मातरं वै तपस्विनीम्।।

diviṣṭhaṃ prāptamājñāya vavande pitaraṃ tadā| tadā vasumanāpṛcchanmātaraṃ vai tapasvinīm||

Verse 22

भवत्या यत्कृतमिदं वन्दनं पादयोरिह। कोयं देवोपमो राजा याऽभिवन्दसि मे वद।।

bhavatyā yatkṛtamidaṃ vandanaṃ pādayoriha| koyaṃ devopamo rājā yā'bhivandasi me vada||

Verse 23

माधव्युवाच। शृणुध्वं सहिताः पुत्रा नाहुषोयं पिता मम। ययातिर्मम पुत्राणां मातामह इति स्मृतः।।

mādhavyuvāca| śṛṇudhvaṃ sahitāḥ putrā nāhuṣoyaṃ pitā mama| yayātirmama putrāṇāṃ mātāmaha iti smṛtaḥ||

Verse 24

पूरुं मे भ्रातरं राज्ये समावेश्य दिवं गतः। केन वा कारणेनैवमिह प्राप्तो महायशाः।।

pūruṃ me bhrātaraṃ rājye samāveśya divaṃ gataḥ| kena vā kāraṇenaivamiha prāpto mahāyaśāḥ||

Verse 25

वैशंपायन उवाच। तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्वर्गाद्भ्रष्टेति चाब्रवीत्। सा पुत्रस्य वचः श्रुत्वा संभ्रमाविष्टचेतना।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasyāstadvacanaṃ śrutvā svargādbhraṣṭeti cābravīt| sā putrasya vacaḥ śrutvā saṃbhramāviṣṭacetanā||

Verse 26

माधवी पितरं प्राह दौहित्रपरिवारितम्। तपसा निर्जिताँल्लोकान्प्रतिगृह्णीष्व मामकान्।।

mādhavī pitaraṃ prāha dauhitraparivāritam| tapasā nirjitā~llokānpratigṛhṇīṣva māmakān||

Verse 27

पुत्राणामिव पौत्राणां धर्मादधिगतं धनम्। स्वार्थणेव वदन्तीह ऋषयो धर्मपाठकाः। तस्माद्दानेन तपसा चास्माकं दिवमाव्रज।।

putrāṇāmiva pautrāṇāṃ dharmādadhigataṃ dhanam| svārthaṇeva vadantīha ṛṣayo dharmapāṭhakāḥ| tasmāddānena tapasā cāsmākaṃ divamāvraja||

Verse 28

ययातिरुवाच। यदि धर्मफलं ह्येतच्छोभनं भविता तव। दुहित्रा चैव दौहित्रैस्तारितोऽहं महात्मभिः।।

yayātiruvāca| yadi dharmaphalaṃ hyetacchobhanaṃ bhavitā tava| duhitrā caiva dauhitraistārito'haṃ mahātmabhiḥ||

Verse 29

तस्मात्पवित्रं दौहित्रमद्यप्रभृति पैतृके। त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः।।

tasmātpavitraṃ dauhitramadyaprabhṛti paitṛke| trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ||

Verse 30

त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वराम्। भोक्तारः परिवेष्टारः श्रावितारः पवित्रकाः।।

trīṇi cātra praśaṃsanti śaucamakrodhamatvarām| bhoktāraḥ pariveṣṭāraḥ śrāvitāraḥ pavitrakāḥ||

Verse 31

दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करे। स कालः कुतपो नाम पितॄणां दत्तमक्षयम्।।

divasasyāṣṭame bhāge mandībhavati bhāskare| sa kālaḥ kutapo nāma pitṝṇāṃ dattamakṣayam||

Verse 32

तिलाः पिशाचाद्रक्षन्ति दर्भा रक्षन्ति राक्षसात्। रक्षन्ति श्रोत्रियाः पङ्क्तिं यतिभिर्भुक्तमक्षयम्।।

tilāḥ piśācādrakṣanti darbhā rakṣanti rākṣasāt| rakṣanti śrotriyāḥ paṅktiṃ yatibhirbhuktamakṣayam||

Verse 33

लब्ध्वा पात्रं तु विद्वांसं श्रोत्रियं सुव्रतं शुचिम्। स कालः कालतो दत्तं नान्यथा काल इष्यते।।

labdhvā pātraṃ tu vidvāṃsaṃ śrotriyaṃ suvrataṃ śucim| sa kālaḥ kālato dattaṃ nānyathā kāla iṣyate||

Verse 34

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा ययातिस्तु पुनः प्रोवाच बुद्धिमान्। सर्वे ह्यवभृथस्नातास्त्वरध्वं कार्यगौरवात्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā yayātistu punaḥ provāca buddhimān| sarve hyavabhṛthasnātāstvaradhvaṃ kāryagauravāt||

Verse 35

अष्टक उवाच। आतिष्ठ स्वरथं राजन्विक्रमस्व विहायसम्। वयमप्यनुयास्यामो यदा कालो भविष्यति।।

aṣṭaka uvāca| ātiṣṭha svarathaṃ rājanvikramasva vihāyasam| vayamapyanuyāsyāmo yadā kālo bhaviṣyati||

Verse 36

ययातिरुवाच। सर्वैरिदानीं गन्तव्यं सह स्वर्गजितो वयम्। एष नो विरजाः पन्था दृश्यते देवसद्मनः।।

yayātiruvāca| sarvairidānīṃ gantavyaṃ saha svargajito vayam| eṣa no virajāḥ panthā dṛśyate devasadmanaḥ||

Verse 37

वैशंपायन उवाच। अष्टकश्च शिबिश्चैव काशेयश्च प्रतर्दनः। ऐक्ष्वाकवो वसुमनाश्चत्वारो भूमिपास्तदा। सर्वे ह्यवभृथस्नाताः स्वर्गताः साधवः सह।।

vaiśaṃpāyana uvāca| aṣṭakaśca śibiścaiva kāśeyaśca pratardanaḥ| aikṣvākavo vasumanāścatvāro bhūmipāstadā| sarve hyavabhṛthasnātāḥ svargatāḥ sādhavaḥ saha||

Verse 38

तेऽधिरुह्य रथान्सर्वे प्रयाता नृपस्तमाः। आक्रमन्तो दिवं भाभिर्धर्मेणावृत्य रोदसी।।

te'dhiruhya rathānsarve prayātā nṛpastamāḥ| ākramanto divaṃ bhābhirdharmeṇāvṛtya rodasī||

Verse 39

अष्टक उवाच। अहं मन्ये पूर्वमेकोऽस्मि गन्ता सखा चेन्द्रः सर्वथा मे महात्मा। कस्मादेवं शिबिरौशीनरोऽय- मेकोऽत्यगात्सर्ववेगेन वाहान्।।

aṣṭaka uvāca| ahaṃ manye pūrvameko'smi gantā sakhā cendraḥ sarvathā me mahātmā| kasmādevaṃ śibirauśīnaro'ya- meko'tyagātsarvavegena vāhān||

Verse 40

ययातिरुवाच। अददद्याचमानाय यावद्वित्तमविन्दत। उशीनरस्य पुत्रोऽयं तस्माच्छ्रेष्ठोहि वः शिबिः।।

yayātiruvāca| adadadyācamānāya yāvadvittamavindata| uśīnarasya putro'yaṃ tasmācchreṣṭhohi vaḥ śibiḥ||

Verse 41

दानं तपः संत्यमथाऽपि धर्मो ह्रीः श्रीः क्षमा सौम्यमथो विधित्सा। राजन्नेतान्यप्रमेयाणि राज्ञः शिबेः स्थितान्यप्रतिमस्य बुद्ध्या।। अकृतहोमसमाप्तीनामवभृथायोगात् होमोपि समापित इत्याह। अश्वमेध इति। पुरा स्वयंभुविहिते कर्तव्यतया विहिते अश्वमेधे अष्टकादिभिः क्रियमाणे।।

dānaṃ tapaḥ saṃtyamathā'pi dharmo hrīḥ śrīḥ kṣamā saumyamatho vidhitsā| rājannetānyaprameyāṇi rājñaḥ śibeḥ sthitānyapratimasya buddhyā|| akṛtahomasamāptīnāmavabhṛthāyogāt homopi samāpita ityāha| aśvamedha iti| purā svayaṃbhuvihite kartavyatayā vihite aśvamedhe aṣṭakādibhiḥ kriyamāṇe||

Verse 42

एवं वृत्तो ह्रीनिषेवश्च यस्मा- त्तस्माच्छिबिरत्यगाद्वै रथेन। वैशंपायन उवाच। अथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छ- न्मातामहं कौतुकेनेन्द्रकल्पम्।। सौम्यमक्रूरत्वम्। विधित्सा पालनेच्छा।।

evaṃ vṛtto hrīniṣevaśca yasmā- ttasmācchibiratyagādvai rathena| vaiśaṃpāyana uvāca| athāṣṭakaḥ punarevānvapṛccha- nmātāmahaṃ kautukenendrakalpam|| saumyamakrūratvam| vidhitsā pālanecchā||

Verse 43

पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं कुतश्च कश्चासि सुतश्च कस्य। कृतं त्वया यद्धि न तस्य कर्ता लोके त्वदन्यः क्षत्रियो ब्राह्मणो वा।।

pṛcchāmi tvāṃ nṛpate brūhi satyaṃ kutaśca kaścāsi sutaśca kasya| kṛtaṃ tvayā yaddhi na tasya kartā loke tvadanyaḥ kṣatriyo brāhmaṇo vā||

Verse 44

ययातिरुवाच। ययातिरस्मि नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सार्वबौमस्त्विहासम्। गुह्यं चार्थं मामकेभ्यो ब्रवीमि मातामहोऽहं भवतां प्रकाशम्।। सत्यमेव श्रेयःसाधनमिति विधातुं पूर्वोक्तप्रश्नोत्तरे अनुवदति। अथाष्टक इत्यादिना।।

yayātiruvāca| yayātirasmi nahuṣasya putraḥ pūroḥ pitā sārvabaumastvihāsam| guhyaṃ cārthaṃ māmakebhyo bravīmi mātāmaho'haṃ bhavatāṃ prakāśam|| satyameva śreyaḥsādhanamiti vidhātuṃ pūrvoktapraśnottare anuvadati| athāṣṭaka ityādinā||

Verse 45

सर्वामिमां पृथिवीं निर्जिगाय दत्त्वा प्रतस्थे विपिनं ब्राह्मणेभ्यः। मेध्यानश्वानेकशतान्सुरूपां- स्तदा देवाः पुण्यभाजो भवन्ति।। प्रकाशं प्रागुक्तमपि स्पष्टतरम्।।

sarvāmimāṃ pṛthivīṃ nirjigāya dattvā pratasthe vipinaṃ brāhmaṇebhyaḥ| medhyānaśvānekaśatānsurūpāṃ- stadā devāḥ puṇyabhājo bhavanti|| prakāśaṃ prāguktamapi spaṣṭataram||

Verse 46

अदामहं पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यः पूर्णामिमामखिलां वाहनेन। गोभिः सुवर्णेन धनैश्च मुख्यै- स्तदाऽददं गाः शथमर्बुदानि।।

adāmahaṃ pṛthivīṃ brāhmaṇebhyaḥ pūrṇāmimāmakhilāṃ vāhanena| gobhiḥ suvarṇena dhanaiśca mukhyai- stadā'dadaṃ gāḥ śathamarbudāni||

Verse 47

सत्येन मे द्यौश्च वसुन्धरा च तथैवाग्निज्वर्लते मानुषेषु। न मे वृथा व्याहृतमेव वाक्यं सत्यं हि सन्तः प्रतिपूजयन्ति।।

satyena me dyauśca vasundharā ca tathaivāgnijvarlate mānuṣeṣu| na me vṛthā vyāhṛtameva vākyaṃ satyaṃ hi santaḥ pratipūjayanti||

Verse 48

यदष्टक प्रब्रवीमीह सत्यं प्रतर्दनं चौषदश्विं तथैव। सर्वे च लोका मुनयश्च देवाः सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम्।।

yadaṣṭaka prabravīmīha satyaṃ pratardanaṃ cauṣadaśviṃ tathaiva| sarve ca lokā munayaśca devāḥ satyena pūjyā iti me manogatam||

Verse 49

यो नः स्वर्गजितः सर्वान्यथावृत्तं निवेदयेत्। अनसूयुर्द्विजाग्र्येभ्यः स लभेन्नः सलोकताम्।।

yo naḥ svargajitaḥ sarvānyathāvṛttaṃ nivedayet| anasūyurdvijāgryebhyaḥ sa labhennaḥ salokatām||

Verse 50

वैशंपायन उवाच। एवं राजा स महात्मा ह्यतीव स्वैर्दौहित्रैस्तारितोऽमित्रसाह। त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा स्वर्गं गतः कर्मभिर्व्याप्य पृथ्वीम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ rājā sa mahātmā hyatīva svairdauhitraistārito'mitrasāha| tyaktvā mahīṃ paramodārakarmā svargaṃ gataḥ karmabhirvyāpya pṛthvīm||