Adhyaya 86

Verse 1

स्वर्गाच्च्युतस्य ययातेरष्टकादियज्ञभूमिं प्रत्यागमननिमित्तकथनम्।। 1 ।। अष्टकप्रतर्दनयोर्ययातिना संवादः।। 2 ।। अष्टक उवाच। कतरस्त्वनयोः पूर्वं देवानामेति साम्यताम्। उभयोर्धावतो राजन्सूर्याचन्द्रमसोरिव।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि षडशीतितमोऽध्यायः।। 86 ।।

svargāccyutasya yayāteraṣṭakādiyajñabhūmiṃ pratyāgamananimittakathanam|| 1 || aṣṭakapratardanayoryayātinā saṃvādaḥ|| 2 || aṣṭaka uvāca| katarastvanayoḥ pūrvaṃ devānāmeti sāmyatām| ubhayordhāvato rājansūryācandramasoriva|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ|| 86 ||

Verse 2

ययातिरुवाच। अनिकेतो गृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः। ग्राम एव वसन्भिक्षुस्तयोः पूर्वतरं गतः।। अनयोः कुटीचकबहूदकयोः।।

yayātiruvāca| aniketo gṛhastheṣu kāmavṛtteṣu saṃyataḥ| grāma eva vasanbhikṣustayoḥ pūrvataraṃ gataḥ|| anayoḥ kuṭīcakabahūdakayoḥ||

Verse 3

अप्राप्य दीर्घमायुस्तु यः प्राप्तो विकृतिं चरेत्। तप्यते यदि तत्कृत्वा चरेत्सोऽन्यत्तपस्ततः।। गृहस्थेषु शरीरस्थेष्विन्द्रियेषु।।

aprāpya dīrghamāyustu yaḥ prāpto vikṛtiṃ caret| tapyate yadi tatkṛtvā caretso'nyattapastataḥ|| gṛhastheṣu śarīrastheṣvindriyeṣu||

Verse 4

पापानां कर्मणां नित्यं बिभीयाद्यस्तु मानवः। सुखमप्याचरन्नित्यं सोऽत्यन्तं सुखमेधते।। दीर्घमायुः प्राप्तः सिद्धिमप्राप्य यो विकृतिं पापं चरेत्। तत्कृत्वा तप्येत यदि सोन्यत्तपः प्रायश्चित्तं चरेत्।।

pāpānāṃ karmaṇāṃ nityaṃ bibhīyādyastu mānavaḥ| sukhamapyācarannityaṃ so'tyantaṃ sukhamedhate|| dīrghamāyuḥ prāptaḥ siddhimaprāpya yo vikṛtiṃ pāpaṃ caret| tatkṛtvā tapyeta yadi sonyattapaḥ prāyaścittaṃ caret||

Verse 5

यद्वै नृशंसं तदसत्यमाहु- र्यः सेवते धर्ममनर्थबुद्धिः। अस्वोऽप्यनीशश्च तथैव राजं- स्तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम्।। कर्मणां सकाशात् बिभीयात्। सुखं यथेच्छम्।।

yadvai nṛśaṃsaṃ tadasatyamāhu- ryaḥ sevate dharmamanarthabuddhiḥ| asvo'pyanīśaśca tathaiva rājaṃ- stadārjavaṃ sa samādhistadāryam|| karmaṇāṃ sakāśāt bibhīyāt| sukhaṃ yatheccham||

Verse 6

अष्टक उवाच। केनासि हूतः प्रहितोऽसि राज- न्युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः। कुतऋ आयातः कतरस्यां दिशि त्व- मुताहोस्वित्पार्थिवं स्थानमस्ति।। नृशंसं हिंस्रं यत्कर्म तदसत्यं असत्संबन्धि। अनर्थबुद्धिः फलेच्छारहितः। अनीशः ईशत्वबुद्धिरहितः।।

aṣṭaka uvāca| kenāsi hūtaḥ prahito'si rāja- nyuvā sragvī darśanīyaḥ suvarcāḥ| kutaṛ āyātaḥ katarasyāṃ diśi tva- mutāhosvitpārthivaṃ sthānamasti|| nṛśaṃsaṃ hiṃsraṃ yatkarma tadasatyaṃ asatsaṃbandhi| anarthabuddhiḥ phalecchārahitaḥ| anīśaḥ īśatvabuddhirahitaḥ||

Verse 7

ययातिरुवाच। त्वरन्ति मां लोकपा ब्राह्मणा ये।। केन कतरस्यां दिशि प्रहिहितोसीत्यन्वयः।।

yayātiruvāca| tvaranti māṃ lokapā brāhmaṇā ye|| kena katarasyāṃ diśi prahihitosītyanvayaḥ||

Verse 8

सतां सकाशे तु वृतः प्रपात- स्ते सङ्गता गुणवन्तश्च सर्वे। शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष पतिष्यता भूमितलं नरेन्द्र।।

satāṃ sakāśe tu vṛtaḥ prapāta- ste saṅgatā guṇavantaśca sarve| śakrācca labdho hi varo mayaiṣa patiṣyatā bhūmitalaṃ narendra||

Verse 9

अष्टक उवाच। पृच्छामि त्वां मा प्रपत प्रपातं यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मेऽत्र। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि स्थिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये।।

aṣṭaka uvāca| pṛcchāmi tvāṃ mā prapata prapātaṃ yadi lokāḥ pārthiva santi me'tra| yadyantarikṣe yadi vā divi sthitāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye||

Verse 10

ययातिरुवाच। यावत्पृथिव्यां विहितं गवाश्वं सहारण्यैः पशुभिः पार्वतैश्च। तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह।।

yayātiruvāca| yāvatpṛthivyāṃ vihitaṃ gavāśvaṃ sahāraṇyaiḥ paśubhiḥ pārvataiśca| tāvallokā divi te saṃsthitā vai tathā vijānīhi narendrasiṃha||

Verse 11

अष्टक उवाच। तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता- स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः।।

aṣṭaka uvāca| tāṃste dadāmi mā prapata prapātaṃ ye me lokā divi rājendra santi| yadyantarikṣe yadi vā divi śritā- stānākrama kṣipramapetamohaḥ||

Verse 12

ययातिरुवाच। नास्मद्विधोऽब्राह्मणो ब्रह्मविच्च प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य। यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्य- स्तथाऽददं पूर्वमहं नरेन्द्र।। विप्रहीणश्च्युतः। उक्त्वा आपृच्छ्य। वो युष्मान्। ब्राह्मणाः ब्रह्मनियुक्ताः।।

yayātiruvāca| nāsmadvidho'brāhmaṇo brahmavicca pratigrahe vartate rājamukhya| yathā pradeyaṃ satataṃ dvijebhya- stathā'dadaṃ pūrvamahaṃ narendra|| viprahīṇaścyutaḥ| uktvā āpṛcchya| vo yuṣmān| brāhmaṇāḥ brahmaniyuktāḥ||

Verse 13

नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवे- द्या चाप्यस्याऽब्राह्मणी वीरपत्नी। सोऽहं नैवाकृतपूर्वं चरेयं विधित्समानः किमु तत्र साधुः।। अब्राह्मणः ब्राह्मणेतरः ब्राह्मणस्यैव भिक्षावृत्तित्वात्। ब्रह्मविद्वेदार्थवेत्। न वर्तते न प्रवर्तते। प्रत्युत पूर्वमददमेव।।

nābrāhmaṇaḥ kṛpaṇo jātu jīve- dyā cāpyasyā'brāhmaṇī vīrapatnī| so'haṃ naivākṛtapūrvaṃ careyaṃ vidhitsamānaḥ kimu tatra sādhuḥ|| abrāhmaṇaḥ brāhmaṇetaraḥ brāhmaṇasyaiva bhikṣāvṛttitvāt| brahmavidvedārthavet| na vartate na pravartate| pratyuta pūrvamadadameva||

Verse 14

प्रतर्दन उवाच। पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप प्रतर्दनोऽहं यदि मे सन्ति लोकाः। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये।।

pratardana uvāca| pṛcchāmi tvāṃ spṛhaṇīyarūpa pratardano'haṃ yadi me santi lokāḥ| yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye||

Verse 15

ययातिरुवाच। सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र अप्येकैकः सप्तसप्ताप्यहानि। मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोका- स्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति।। कृपणो याचकः। या चाप्यस्य क्षत्रियस्य अब्राह्मणी क्षत्रिया सापि कृपणा नजीवेत्। तद्विधित्समानः कर्तुमिच्छुः तत्र तदा किमु साधुः स्यां अपितु नैवेत्यर्थः।।

yayātiruvāca| santi lokā bahavaste narendra apyekaikaḥ saptasaptāpyahāni| madhucyuto ghṛtapṛktā viśokā- ste nāntavantaḥ pratipālayanti|| kṛpaṇo yācakaḥ| yā cāpyasya kṣatriyasya abrāhmaṇī kṣatriyā sāpi kṛpaṇā najīvet| tadvidhitsamānaḥ kartumicchuḥ tatra tadā kimu sādhuḥ syāṃ apitu naivetyarthaḥ||

Verse 16

प्रतर्दन उवाच। तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु। यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता- स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः।।

pratardana uvāca| tāṃste dadāni mā prapata prapātaṃ ye me lokāstava te vai bhavantu| yadyantarikṣe yadi vā divi śritā- stānākrama kṣipramapetamohaḥ||

Verse 17

ययातिरुवाच। न तुल्यतेजाः सुकृतं कामयेत योगक्षेमं पार्थिव पार्थिवः सन्। दैवादेशादापदं प्राप्य विद्वां- श्चरेन्नृशंसं न हि जातु राजा।। प्रत्येकं सप्तसप्ताप्यहानि सेविताः सन्तो नान्तवन्तः। मधुच्युतः सुखस्रवः। घृतपृक्तास्तेजोयुक्ताः। ते त्वां प्रतिपालयन्ति प्रतीक्षन्ते।।

yayātiruvāca| na tulyatejāḥ sukṛtaṃ kāmayeta yogakṣemaṃ pārthiva pārthivaḥ san| daivādeśādāpadaṃ prāpya vidvāṃ- ścarennṛśaṃsaṃ na hi jātu rājā|| pratyekaṃ saptasaptāpyahāni sevitāḥ santo nāntavantaḥ| madhucyutaḥ sukhasravaḥ| ghṛtapṛktāstejoyuktāḥ| te tvāṃ pratipālayanti pratīkṣante||

Verse 18

धर्म्यं मार्गं यतमानो यशस्यं कुर्यान्नृपो धर्ममवेक्षमाणः। न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजान- न्कुर्यादेवं कृपणं मां यथाऽत्थ।।

dharmyaṃ mārgaṃ yatamāno yaśasyaṃ kuryānnṛpo dharmamavekṣamāṇaḥ| na madvidho dharmabuddhiḥ prajāna- nkuryādevaṃ kṛpaṇaṃ māṃ yathā'ttha||

Verse 19

कुर्यादपूर्वं न कृतं यदन्यै- र्विधित्समानः किमु तत्र साधु। धर्माधर्मौ सुविनिश्चित्य सम्य- क्कार्याकार्येष्वप्रमत्तश्चरेद्यः।। नृशंसं निन्द्यं।।

kuryādapūrvaṃ na kṛtaṃ yadanyai- rvidhitsamānaḥ kimu tatra sādhu| dharmādharmau suviniścitya samya- kkāryākāryeṣvapramattaścaredyaḥ|| nṛśaṃsaṃ nindyaṃ||

Verse 20

स वै धीमान्सत्यसन्धः कृतात्मा राजा भवेल्लोकपालो महिम्ना। यदा भवेत्संशयो धर्मकार्ये कामार्थौ वा यत्र विन्दन्ति सम्यक्।।

sa vai dhīmānsatyasandhaḥ kṛtātmā rājā bhavellokapālo mahimnā| yadā bhavetsaṃśayo dharmakārye kāmārthau vā yatra vindanti samyak||

Verse 21

कार्यं तत्र प्रथमं धर्मकार्यं यन्नो विरुध्यादर्थकामौ स धर्मः वैशंपायन उवाच। ब्रुवाणमेवं नृपतिं ययातिं नृपोत्तमो वसुमानब्रवीत्तम्।।

kāryaṃ tatra prathamaṃ dharmakāryaṃ yanno virudhyādarthakāmau sa dharmaḥ vaiśaṃpāyana uvāca| bruvāṇamevaṃ nṛpatiṃ yayātiṃ nṛpottamo vasumānabravīttam||