Adhyaya 85

Verse 1

ब्रह्मचर्याद्याश्रमविषयकाष्टकययातिप्रश्नप्रतिवचनम्।। 1 ।। अष्टक उवाच। चरन्गृहस्थः कथमेति धर्मान्कथं भिक्षुः कथमाचार्यकर्मा। वानप्रस्थः सत्पथे सन्निविष्टो बहून्यस्मिन्संप्रति वेदयन्ति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पञ्चाशीतितमोऽध्यायः।। 85 ।।

brahmacaryādyāśramaviṣayakāṣṭakayayātipraśnaprativacanam|| 1 || aṣṭaka uvāca| carangṛhasthaḥ kathameti dharmānkathaṃ bhikṣuḥ kathamācāryakarmā| vānaprasthaḥ satpathe sanniviṣṭo bahūnyasminsaṃprati vedayanti|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi pañcāśītitamo'dhyāyaḥ|| 85 ||

Verse 2

ययातिरुवाच। आहूताध्यायी गुरुकर्मस्वचोद्यः पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी। मृदुर्दान्तो धृतिमानप्रमत्तः स्वाध्याशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी।।

yayātiruvāca| āhūtādhyāyī gurukarmasvacodyaḥ pūrvotthāyī caramaṃ copaśāyī| mṛdurdānto dhṛtimānapramattaḥ svādhyāśīlaḥ sidhyati brahmacārī||

Verse 3

धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत दद्यात्सदैवातिथीन्भोजयेच्च। अनाददानश्च परैरदत्तं सैषा गृहस्थोपनिषत्पुराणी।।

dharmāgataṃ prāpya dhanaṃ yajeta dadyātsadaivātithīnbhojayecca| anādadānaśca parairadattaṃ saiṣā gṛhasthopaniṣatpurāṇī||

Verse 4

स्ववीर्यजीवी वृजिनान्निवृत्तो दाता परेभ्यो न परोपतापी। तादृङ्मुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां वसन्नरण्ये नियताहारचेष्टः।। अस्मिन्धर्मे विषये बहूनि प्राप्तिद्वाराणि वेदयन्ति वैदिकाः।।

svavīryajīvī vṛjinānnivṛtto dātā parebhyo na paropatāpī| tādṛṅmuniḥ siddhimupaiti mukhyāṃ vasannaraṇye niyatāhāraceṣṭaḥ|| asmindharme viṣaye bahūni prāptidvārāṇi vedayanti vaidikāḥ||

Verse 5

अशिल्पजीवी गुणवांश्चैव नित्यं जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रयुक्तः। अनोकशायी लघुरल्पप्रसार- श्चरन्देशानेकचरः स भिक्षुः।। स्ववीर्यजीवी स्वप्रयत्नलब्धजीविकः।।

aśilpajīvī guṇavāṃścaiva nityaṃ jitendriyaḥ sarvato viprayuktaḥ| anokaśāyī laghuralpaprasāra- ścarandeśānekacaraḥ sa bhikṣuḥ|| svavīryajīvī svaprayatnalabdhajīvikaḥ||

Verse 6

रात्र्या यया वाऽभिजिताश्च लोका भवन्ति कामाभिजिताः सुखाश्च। तामेव रात्रिं प्रयतेत विद्वा- नरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा।। अनोकशायी यत्र क्वचनशायी। लघुः परिग्रहशून्यः।।

rātryā yayā vā'bhijitāśca lokā bhavanti kāmābhijitāḥ sukhāśca| tāmeva rātriṃ prayateta vidvā- naraṇyasaṃstho bhavituṃ yatātmā|| anokaśāyī yatra kvacanaśāyī| laghuḥ parigrahaśūnyaḥ||

Verse 7

दशैव पूर्वान्दश चापरांश्च ज्ञातीनथात्मानमथैकविंशम्। अरण्यवासी सुकृते दधाति विमुच्यारण्ये स्वशरीरधातून्।।

daśaiva pūrvāndaśa cāparāṃśca jñātīnathātmānamathaikaviṃśam| araṇyavāsī sukṛte dadhāti vimucyāraṇye svaśarīradhātūn||

Verse 8

अष्टक उवाच। कतिस्विदेव मुनयः कति मौनानि चाप्युत। भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुमिच्छामहे वयम्।। तामेव रात्रिं तदैव सर्वपरिग्रहं संन्यस्य अरण्यसंस्थो भवितुं प्रयतेत।।

aṣṭaka uvāca| katisvideva munayaḥ kati maunāni cāpyuta| bhavantīti tadācakṣva śrotumicchāmahe vayam|| tāmeva rātriṃ tadaiva sarvaparigrahaṃ saṃnyasya araṇyasaṃstho bhavituṃ prayateta||

Verse 9

ययातिरुवाच। अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः। ग्रामे वा वसतोऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप।। संन्यासः कतिधेति पृच्छति। कतिस्विदिति।।

yayātiruvāca| araṇye vasato yasya grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ| grāme vā vasato'raṇyaṃ sa muniḥ syājjanādhipa|| saṃnyāsaḥ katidheti pṛcchati| katisviditi||

Verse 10

अष्टक उवाच। कथंस्विद्वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः। ग्रामे वा वसतोऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः।। संन्यासं चतुष्प्रकारमभिप्रेत्य प्रथमं कुटीचकबहूदकरूपं भेदद्वयमाह। अरण्येति।।

aṣṭaka uvāca| kathaṃsvidvasato'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ| grāme vā vasato'raṇyaṃ kathaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ|| saṃnyāsaṃ catuṣprakāramabhipretya prathamaṃ kuṭīcakabahūdakarūpaṃ bhedadvayamāha| araṇyeti||

Verse 11

ययातिरुवाच। न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत्। तथास्य वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः।। ग्रामारण्ययोः पृष्ठतःकरणं कथमिति पृच्छति। कथमिति।।

yayātiruvāca| na grāmyamupayuñjīta ya āraṇyo munirbhavet| tathāsya vasato'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ|| grāmāraṇyayoḥ pṛṣṭhataḥkaraṇaṃ kathamiti pṛcchati| kathamiti||

Verse 12

अनग्निरनिकेतश्चाप्यगोत्रचरणो मुनिः। कौपीनाच्छादनं यावत्तावदिच्छेच्च चीवरम्।। कृटीचकं विशिनष्टि। न ग्राम्यमिति।।

anagniraniketaścāpyagotracaraṇo muniḥ| kaupīnācchādanaṃ yāvattāvadicchecca cīvaram|| kṛṭīcakaṃ viśinaṣṭi| na grāmyamiti||

Verse 13

यावत्प्राणाभिसन्धानं तावदिच्छेच्च भोजनम्। तथाऽस्य वसतो ग्रामेऽरण्यं भवति पृष्ठतः।।

yāvatprāṇābhisandhānaṃ tāvadicchecca bhojanam| tathā'sya vasato grāme'raṇyaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ||

Verse 14

यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः। आतिष्ठेच्च मुनिर्मौनं स लोके सिद्धिमाप्नुयात्।। बहूदकं विशिनष्टि। अनग्निरिति।।

yastu kāmānparityajya tyaktakarmā jitendriyaḥ| ātiṣṭhecca munirmaunaṃ sa loke siddhimāpnuyāt|| bahūdakaṃ viśinaṣṭi| anagniriti||

Verse 15

धौतदन्तं कृत्तनखं सदा स्नातमलङ्कृतम्। असितं सितकर्माणं कस्तमर्हति नार्चितुम्।। हंसपरमहंसौ प्रस्तौति। यस्त्विति।।

dhautadantaṃ kṛttanakhaṃ sadā snātamalaṅkṛtam| asitaṃ sitakarmāṇaṃ kastamarhati nārcitum|| haṃsaparamahaṃsau prastauti| yastviti||

Verse 16

तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः। स च लोकमिमं जित्वा लोकं विजयते परम्।।

tapasā karśitaḥ kṣāmaḥ kṣīṇamāṃsāsthiśoṇitaḥ| sa ca lokamimaṃ jitvā lokaṃ vijayate param||

Verse 17

यदा भवति निर्द्वन्द्वो मुनिर्मौनं समास्थितः। अथ लोकमिमं जित्वा लोकं विजयते परम्।।

yadā bhavati nirdvandvo munirmaunaṃ samāsthitaḥ| atha lokamimaṃ jitvā lokaṃ vijayate param||

Verse 18

आस्येन तु यदाऽहारं गोवन्मृगयते मुनिः। अथास्य लोकः सर्वोऽयं सोऽमृतत्वाय कल्पते।। धौतदन्तं शुद्धाहारम्। कृत्तनखं त्यक्तहिंसासाधनम्। सदा स्नातं नित्यं शुद्धचित्तम्। अलंकृतं शमादिना। असितं बन्धरहितम्। सितकर्माणं शुद्धकर्माणम्।।

āsyena tu yadā'hāraṃ govanmṛgayate muniḥ| athāsya lokaḥ sarvo'yaṃ so'mṛtatvāya kalpate|| dhautadantaṃ śuddhāhāram| kṛttanakhaṃ tyaktahiṃsāsādhanam| sadā snātaṃ nityaṃ śuddhacittam| alaṃkṛtaṃ śamādinā| asitaṃ bandharahitam| sitakarmāṇaṃ śuddhakarmāṇam||

Verse 19

सामान्यधर्मः सर्वेषां क्रोधो लोभो द्रुहाऽक्षमा। विहाय मत्सरं शाठ्यं दर्पं दम्भं च पैशुनम्। क्रोधं लोभं ममत्वं च यस्य नास्ति स धर्मवित्।।

sāmānyadharmaḥ sarveṣāṃ krodho lobho druhā'kṣamā| vihāya matsaraṃ śāṭhyaṃ darpaṃ dambhaṃ ca paiśunam| krodhaṃ lobhaṃ mamatvaṃ ca yasya nāsti sa dharmavit||

Verse 20

अष्टक उवाच। नित्याशनो ब्रह्मचारी गृहस्थो वनगो मुनिः। नाधर्ममशनात्प्राप्येत्कथं ब्रूहीह पृच्छते।।

aṣṭaka uvāca| nityāśano brahmacārī gṛhastho vanago muniḥ| nādharmamaśanātprāpyetkathaṃ brūhīha pṛcchate||

Verse 21

ययातिरुवाच। अष्टौ ग्रासा मुनेः प्रोक्ताः षोडशारण्यवासिनः। द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्य अमितं ब्रह्मचारिणः।।

yayātiruvāca| aṣṭau grāsā muneḥ proktāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ| dvātriṃśattu gṛhasthasya amitaṃ brahmacāriṇaḥ||

Verse 22

इत्येवं कारणैर्ज्ञेयमष्टकैतच्छुभाशुभम्।।

ityevaṃ kāraṇairjñeyamaṣṭakaitacchubhāśubham||