Adhyaya 81

Verse 1

इन्द्रययातिसंवादः।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। स्वर्गतः स तु राजेन्द्रो निवसन्देववेश्मनि। पूजितस्त्रिदशैः साध्यैर्मरुद्भिर्वसुभिस्तथा।।

indrayayātisaṃvādaḥ|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| svargataḥ sa tu rājendro nivasandevaveśmani| pūjitastridaśaiḥ sādhyairmarudbhirvasubhistathā||

Verse 2

देवलोकं ब्रह्मलोकं संचरन्पुण्यकृद्वशी। अवसत्पृथिवीपालो दीर्घकालमिति श्रुतिः।।

devalokaṃ brahmalokaṃ saṃcaranpuṇyakṛdvaśī| avasatpṛthivīpālo dīrghakālamiti śrutiḥ||

Verse 3

स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो ययातिः शक्रमागमत्। कथान्ते तत्र शक्रेण स पृष्टः पृथिवीपतिः।।

sa kadācinnṛpaśreṣṭho yayātiḥ śakramāgamat| kathānte tatra śakreṇa sa pṛṣṭaḥ pṛthivīpatiḥ||

Verse 4

शक्र उवाच। यदा स पूरुस्तव रूपेण राज- ञ्जरां गृहीत्वा प्रचचार भूमौ। तदा च राज्यं संप्रदायैव तस्मै त्वया किमुक्तः कथयेह सत्यम्।।

śakra uvāca| yadā sa pūrustava rūpeṇa rāja- ñjarāṃ gṛhītvā pracacāra bhūmau| tadā ca rājyaṃ saṃpradāyaiva tasmai tvayā kimuktaḥ kathayeha satyam||

Verse 5

ययातिरुवाच। गङ्गायमुनयोर्मध्ये कृत्स्नोयं विषयस्तव। मध्ये पृथिव्यास्त्वं राजा भ्रातरोऽन्त्याधिपास्तव।।

yayātiruvāca| gaṅgāyamunayormadhye kṛtsnoyaṃ viṣayastava| madhye pṛthivyāstvaṃ rājā bhrātaro'ntyādhipāstava||

Verse 6

न च कुर्यान्नरो दैन्यं शाठ्यं क्रोधं तथैव च। जैहयं च मत्सरं वैरं सर्वत्रेदं न कारयेत्।।

na ca kuryānnaro dainyaṃ śāṭhyaṃ krodhaṃ tathaiva ca| jaihayaṃ ca matsaraṃ vairaṃ sarvatredaṃ na kārayet||

Verse 7

मातरं पितरं ज्येष्ठं विद्वांसं च तपोधनम्। क्षमावन्तं च राजेन्द्र नावमन्येत बुद्धिमान्।।

mātaraṃ pitaraṃ jyeṣṭhaṃ vidvāṃsaṃ ca tapodhanam| kṣamāvantaṃ ca rājendra nāvamanyeta buddhimān||

Verse 8

ळशक्तस्तु क्षमते नित्यमशक्तः क्रुध्यते नरः। दुर्जनः सुजनं द्वेष्टि दुर्बलो बलवत्तरम्।।

ḻaśaktastu kṣamate nityamaśaktaḥ krudhyate naraḥ| durjanaḥ sujanaṃ dveṣṭi durbalo balavattaram||

Verse 9

रूपवन्तमरूपी च धनवन्तं च निर्धनः। अकर्मी कर्मिणं द्वेष्टि धार्मिकं च नधार्मिकः।।

rūpavantamarūpī ca dhanavantaṃ ca nirdhanaḥ| akarmī karmiṇaṃ dveṣṭi dhārmikaṃ ca nadhārmikaḥ||

Verse 10

निर्गुणो गुणवन्तं च पुत्रैतत्कलिलक्षणम्। विपरीतं च राजेन्द्र एतेषु कृतलक्षणम्।।

nirguṇo guṇavantaṃ ca putraitatkalilakṣaṇam| viparītaṃ ca rājendra eteṣu kṛtalakṣaṇam||

Verse 11

ब्राह्मणो वाथ वा राजा वैश्यो वा शूद्र एव वा। प्रशस्तेषु प्रसक्ताश्चेत्प्रशस्यन्ते यशस्विनः।।

brāhmaṇo vātha vā rājā vaiśyo vā śūdra eva vā| praśasteṣu prasaktāścetpraśasyante yaśasvinaḥ||

Verse 12

तस्मात्प्रशस्ते राजेन्द्र नरः सक्तमना भवेत्। अलोकज्ञा ह्यप्रशस्ता भ्रातरस्ते ह्यबुद्धयः।।

tasmātpraśaste rājendra naraḥ saktamanā bhavet| alokajñā hyapraśastā bhrātaraste hyabuddhayaḥ||

Verse 13

अन्त्याधिपतयः सर्वे ह्यभवन्गुरुशासनात्। इन्द्र उवाच। त्वं हि धर्मविदो राजन्कत्थसे धर्मसुत्तमम्। कथयस्व पुनर्मेऽद्य लोकवृत्तान्तमुत्तमम्।।

antyādhipatayaḥ sarve hyabhavanguruśāsanāt| indra uvāca| tvaṃ hi dharmavido rājankatthase dharmasuttamam| kathayasva punarme'dya lokavṛttāntamuttamam||

Verse 14

ययातिरुवाच अक्रोधनः क्रोधनेभ्यो विशिष्ट- स्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः। अमानुषेभ्यो मानुषाश्च प्रधाना विद्वांस्तथैवाविदुषः प्रधानः।।

yayātiruvāca akrodhanaḥ krodhanebhyo viśiṣṭa- stathā titikṣuratitikṣorviśiṣṭaḥ| amānuṣebhyo mānuṣāśca pradhānā vidvāṃstathaivāviduṣaḥ pradhānaḥ||

Verse 15

आक्रुश्यमानो नाकोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः। आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति।।

ākruśyamāno nākośenmanyureva titikṣataḥ| ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati||

Verse 16

नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत। ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकाशीतितमोऽध्यायः।। 81 ।।

nāruntudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta| yayā'sya vācā para udvijeta na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ekāśītitamo'dhyāyaḥ|| 81 ||

Verse 17

अरुन्तुदं पुरुषं तीक्ष्णवाचं वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यन्। विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां मुखे निबद्धां निर्ऋतिं वहन्तम्।। अस्य आक्रोष्टुः सुकृतं तितिक्षुर्विन्दति। रुशतीं अकल्याणी।।

aruntudaṃ puruṣaṃ tīkṣṇavācaṃ vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyan| vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam|| asya ākroṣṭuḥ sukṛtaṃ titikṣurvindati| ruśatīṃ akalyāṇī||

Verse 18

सद्भिः पुरस्तादभिपूजितः स्या- त्सद्भिस्तथा पृष्ठतो रक्षितः स्यात्। सदाऽसतामतिवादांस्तितिक्षे- त्सतां वृत्तं चाददीतार्यवृत्तः।।

sadbhiḥ purastādabhipūjitaḥ syā- tsadbhistathā pṛṣṭhato rakṣitaḥ syāt| sadā'satāmativādāṃstitikṣe- tsatāṃ vṛttaṃ cādadītāryavṛttaḥ||

Verse 19

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य ये मर्मसु संपतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु।।

vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni| parasya ye marmasu saṃpatanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu||

Verse 20

नहीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते। दया मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक्।। निर्ऋति दुर्देवताम्।।

nahīdṛśaṃ saṃvananaṃ triṣu lokeṣu vidyate| dayā maitrī ca bhūteṣu dānaṃ ca madhurā ca vāk|| nirṛti durdevatām||

Verse 21

तस्मात्सान्त्वं सदा वाच्यं न वाच्यं परुषं क्वचित्। पूज्यान्संपूजयेद्दद्यान्न च याचेत्कदाचन।।

tasmātsāntvaṃ sadā vācyaṃ na vācyaṃ paruṣaṃ kvacit| pūjyānsaṃpūjayeddadyānna ca yācetkadācana||