Adhyaya 8

Verse 1

रुरुचरितं।। 1 ।। मेन्कात्मजायाः प्रमद्वरायाः रुरुणा सह विवाहप्रसङ्गः।। 2 ।। प्रमद्वरायाः सर्पदंशेन रुरोर्दुःखम्।। 3 ।। सौतिरुवाच। स चापि च्यवनो ब्रह्मन्भार्गवोऽजनयत्सुतम्। सुकन्यायां महात्मानं प्रमतिं दीप्ततेजसम्।।

rurucaritaṃ|| 1 || menkātmajāyāḥ pramadvarāyāḥ ruruṇā saha vivāhaprasaṅgaḥ|| 2 || pramadvarāyāḥ sarpadaṃśena rurorduḥkham|| 3 || sautiruvāca| sa cāpi cyavano brahmanbhārgavo'janayatsutam| sukanyāyāṃ mahātmānaṃ pramatiṃ dīptatejasam||

Verse 2

प्रमतिस्तु रुरुं नाम घृताच्यां समजीजनत्। रुरुः प्रमद्वरायां तु शुनकं समजीजनम्।।

pramatistu ruruṃ nāma ghṛtācyāṃ samajījanat| ruruḥ pramadvarāyāṃ tu śunakaṃ samajījanam||

Verse 3

शुनकस्तु महासत्वः सर्वभार्गवनन्दनः। जातस्तपसि तीव्रे च स्थितः स्थिरयशास्ततः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि अष्टमोऽध्यायः।। 8 ।।

śunakastu mahāsatvaḥ sarvabhārgavanandanaḥ| jātastapasi tīvre ca sthitaḥ sthirayaśāstataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi paulomaparvaṇi aṣṭamo'dhyāyaḥ|| 8 ||

Verse 4

तस्य ब्रह्मन्रुरोः सर्वं चरितं भूरितेजसः। विस्तरेण प्रवक्ष्यामि तच्छृणु त्वमशेषतः।।

tasya brahmanruroḥ sarvaṃ caritaṃ bhūritejasaḥ| vistareṇa pravakṣyāmi tacchṛṇu tvamaśeṣataḥ||

Verse 5

ऋषिरासीन्महान्पूर्वं तपोविद्यासमन्वितः। स्थूलकेश इति ख्यातः सर्वभूतहिते रतः।।

ṛṣirāsīnmahānpūrvaṃ tapovidyāsamanvitaḥ| sthūlakeśa iti khyātaḥ sarvabhūtahite rataḥ||

Verse 6

एतस्मिन्नेव काले तु मेनकायां प्रजज्ञिवान्। गन्धर्वराजो विप्रर्षे विश्वावसुरिति स्मृतः।। शुनकस्तु शौनकस्त्वमिति पाठान्तरम्।।

etasminneva kāle tu menakāyāṃ prajajñivān| gandharvarājo viprarṣe viśvāvasuriti smṛtaḥ|| śunakastu śaunakastvamiti pāṭhāntaram||

Verse 7

अप्सरा मेनका तस्य तं गर्भं भृगुनन्दन। उत्ससर्ज यथाकालं स्थूलकेशाश्रमं प्रति।।

apsarā menakā tasya taṃ garbhaṃ bhṛgunandana| utsasarja yathākālaṃ sthūlakeśāśramaṃ prati||

Verse 8

उत्सृज्य चैव तं गर्भं नद्यास्तीरे जगाम सा। अप्सरा मेनका ब्रह्मन्निर्दया निरपत्रपा।।

utsṛjya caiva taṃ garbhaṃ nadyāstīre jagāma sā| apsarā menakā brahmannirdayā nirapatrapā||

Verse 9

कन्याममरगर्भाभां ज्वलन्तीमिव च श्रिया। तां ददर्श समुत्सृष्टां नदीतीरे महानृषिः।।

kanyāmamaragarbhābhāṃ jvalantīmiva ca śriyā| tāṃ dadarśa samutsṛṣṭāṃ nadītīre mahānṛṣiḥ||

Verse 10

स्थूलकेशः स तेजस्वी विजने बन्धुवर्जिताम्। स तां दृष्ट्वा तदा कन्यां स्थूलकेशो महाद्विजः।।

sthūlakeśaḥ sa tejasvī vijane bandhuvarjitām| sa tāṃ dṛṣṭvā tadā kanyāṃ sthūlakeśo mahādvijaḥ||

Verse 11

जग्राह च मुनिश्रेष्ठः कृपाविष्टः पुपोष च। ववृधे सा वरारोहा तस्याश्रमपदे शुभे।।

jagrāha ca muniśreṣṭhaḥ kṛpāviṣṭaḥ pupoṣa ca| vavṛdhe sā varārohā tasyāśramapade śubhe||

Verse 12

जातकाद्याः क्रियाश्चास्या विधिपूर्वं यथाक्रमम्। स्थूलकेशो महाभागश्चकार सुमहानृषिः।।

jātakādyāḥ kriyāścāsyā vidhipūrvaṃ yathākramam| sthūlakeśo mahābhāgaścakāra sumahānṛṣiḥ||

Verse 13

प्रमदाभ्यो वरा सा तु सत्त्वरूपगुणान्विता। ततः प्रमद्वरेत्यस्या नाम चक्रे महानृषिः।।

pramadābhyo varā sā tu sattvarūpaguṇānvitā| tataḥ pramadvaretyasyā nāma cakre mahānṛṣiḥ||

Verse 14

तामाश्रमपदे तस्य रुरुर्दृष्ट्वा प्रमद्वराम्। बभूव किल धर्मात्मा मदनोपहतस्तदा।।

tāmāśramapade tasya rururdṛṣṭvā pramadvarām| babhūva kila dharmātmā madanopahatastadā||

Verse 15

पितरं सखिभिः सोऽथ श्रावयामास भार्गवम्। प्रमतिश्चाभ्ययाचत्तां स्थूलकेशं यशस्विनम्।।

pitaraṃ sakhibhiḥ so'tha śrāvayāmāsa bhārgavam| pramatiścābhyayācattāṃ sthūlakeśaṃ yaśasvinam||

Verse 16

ततः प्रादात्पिता कन्यां रुरवे तां प्रमद्वराम्। विवाहं स्थापयित्वाग्रे नक्षत्रे भगदैवते।।

tataḥ prādātpitā kanyāṃ rurave tāṃ pramadvarām| vivāhaṃ sthāpayitvāgre nakṣatre bhagadaivate||

Verse 17

ततः कतिपयाहस्य विवाहे समुपस्थिते। सखीभिः क्रीडती सार्धं सा कन्यावरवर्णिनी।। प्रजज्ञिवान् उत्पादितवान्।।

tataḥ katipayāhasya vivāhe samupasthite| sakhībhiḥ krīḍatī sārdhaṃ sā kanyāvaravarṇinī|| prajajñivān utpāditavān||

Verse 18

नापश्यत्संप्रसुप्तं वै भुजंगं तिर्यगायतम्। पदा चैनं समाक्रामन्मुमूर्षुः कालचोदिता।।

nāpaśyatsaṃprasuptaṃ vai bhujaṃgaṃ tiryagāyatam| padā cainaṃ samākrāmanmumūrṣuḥ kālacoditā||

Verse 19

स तस्याः संप्रमत्तायाश्चोदितः कालधर्मणा। विषोपलिप्तान्दशनान्भृशमङ्गे न्यपातयत्।। कतिपयाहस्य कतिपयाहस्सु इति पाठान्तरं। कतिपयाहस्सु हतेष्वित्यर्थः।।

sa tasyāḥ saṃpramattāyāścoditaḥ kāladharmaṇā| viṣopaliptāndaśanānbhṛśamaṅge nyapātayat|| katipayāhasya katipayāhassu iti pāṭhāntaraṃ| katipayāhassu hateṣvityarthaḥ||

Verse 20

सा दष्टा तेन सर्पेण पपात सहसा भुवि। विवर्णा विगतश्रीका भ्रष्टाभरणचेतना।।

sā daṣṭā tena sarpeṇa papāta sahasā bhuvi| vivarṇā vigataśrīkā bhraṣṭābharaṇacetanā||

Verse 21

निरानन्दकरी तेषां बन्धूनां मुक्तमूर्धजा। व्यसुरप्रेक्षणीया सा प्रेक्षणीयतमाऽभवत्।।

nirānandakarī teṣāṃ bandhūnāṃ muktamūrdhajā| vyasuraprekṣaṇīyā sā prekṣaṇīyatamā'bhavat||

Verse 22

प्रसुप्तेवाभवच्चापि भुवि सर्पविषार्दिता। भूयो मनोहरतरा बभूव तनुमध्यमा।।

prasuptevābhavaccāpi bhuvi sarpaviṣārditā| bhūyo manoharatarā babhūva tanumadhyamā||

Verse 23

ददर्श तां पिता चैव ये चैवान्ये तपस्विनः। विचेष्टमानां पतितां भूतले पद्मवर्चसम्।।

dadarśa tāṃ pitā caiva ye caivānye tapasvinaḥ| viceṣṭamānāṃ patitāṃ bhūtale padmavarcasam||

Verse 24

ततः सर्वे द्विजतराः समाजग्मुः कृपान्विताः। स्वस्त्यात्रेयो महाजानुः कुशिकः शङ्खमेखलः।।

tataḥ sarve dvijatarāḥ samājagmuḥ kṛpānvitāḥ| svastyātreyo mahājānuḥ kuśikaḥ śaṅkhamekhalaḥ||

Verse 25

उद्दालकः कठश्चैव श्वेतश्चैव महायशाः। भरद्वाजः कौणकृत्स्य आर्ष्टिषेणोऽथ गौतमः।।

uddālakaḥ kaṭhaścaiva śvetaścaiva mahāyaśāḥ| bharadvājaḥ kauṇakṛtsya ārṣṭiṣeṇo'tha gautamaḥ||

Verse 26

प्रमतिः सह पुत्रेण तथान्ये वनवासिनः। तां ते कन्यां व्यसुं दृष्ट्वा भुजंगस्य विषार्दिताम्।।

pramatiḥ saha putreṇa tathānye vanavāsinaḥ| tāṃ te kanyāṃ vyasuṃ dṛṣṭvā bhujaṃgasya viṣārditām||

Verse 27

रुरुदुः कृपयाऽविष्टा रुरुस्त्वार्तो बहिर्ययौ। ते च सर्वे द्विजश्रेष्ठास्तत्रैवोपाविशंस्तदा।।

ruruduḥ kṛpayā'viṣṭā rurustvārto bahiryayau| te ca sarve dvijaśreṣṭhāstatraivopāviśaṃstadā||