Adhyaya 7

Verse 1

क्रोधेनाग्निकृत आत्मोपसंहारः।। 1 ।। ब्रह्मोक्तसान्त्ववचनेनाग्नेः संतोषः।। 2 ।। सौतिरुवाच। शप्तस्तु भृगुणा वह्निः क्रुद्धो वाक्यमथाब्रवीत्। किमिदं साहसं ब्रह्मन्कृतवानसि मां प्रति।।

krodhenāgnikṛta ātmopasaṃhāraḥ|| 1 || brahmoktasāntvavacanenāgneḥ saṃtoṣaḥ|| 2 || sautiruvāca| śaptastu bhṛguṇā vahniḥ kruddho vākyamathābravīt| kimidaṃ sāhasaṃ brahmankṛtavānasi māṃ prati||

Verse 2

धर्मे प्रयतमानस्य सत्यं च वदतः समम्। पृष्टो यदब्रवं सत्यं व्यभिचारोऽत्र को मम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि सप्तमोऽध्यायः।। 7 ।।

dharme prayatamānasya satyaṃ ca vadataḥ samam| pṛṣṭo yadabravaṃ satyaṃ vyabhicāro'tra ko mama|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi paulomaparvaṇi saptamo'dhyāyaḥ|| 7 ||

Verse 3

पृष्टो हिसाक्षीयः साक्ष्यं जानानोऽप्यन्यथा वदेत्। स पूर्वानात्मनः सप्त कुले हन्यात्तथाऽपरान्।।

pṛṣṭo hisākṣīyaḥ sākṣyaṃ jānāno'pyanyathā vadet| sa pūrvānātmanaḥ sapta kule hanyāttathā'parān||

Verse 4

यश्च कार्यार्थतत्त्वज्ञो जानानोऽपि न भाषते। सोऽपि तेनैव पापेन लिप्यते नात्र संशयः।।

yaśca kāryārthatattvajño jānāno'pi na bhāṣate| so'pi tenaiva pāpena lipyate nātra saṃśayaḥ||

Verse 5

शक्तोऽहमपि शप्तुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम। जानतोऽपि च ते ब्रह्मन्कथयिष्ये निबोध तत्।।

śakto'hamapi śaptuṃ tvāṃ mānyāstu brāhmaṇā mama| jānato'pi ca te brahmankathayiṣye nibodha tat||

Verse 6

योगेन बहुधाऽऽत्मानं कृत्वा तिष्ठामि मूर्तिषु। अग्निहोत्रेषु सत्रेषु क्रियासु च मखेषु च।।

yogena bahudhā''tmānaṃ kṛtvā tiṣṭhāmi mūrtiṣu| agnihotreṣu satreṣu kriyāsu ca makheṣu ca||

Verse 7

वेदोक्तेन विधानेन मयि यद्धूयते हविः। देवताः पितरश्चैव तेन तृप्ता भवन्ति वै।।

vedoktena vidhānena mayi yaddhūyate haviḥ| devatāḥ pitaraścaiva tena tṛptā bhavanti vai||

Verse 8

आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणास्तथा। दर्शश्च पौर्णमासश्च देवानां पितृभिः सह।। समं पक्षपातहीनां। व्यभिचारः अपराधः।। 2 ।।

āpo devagaṇāḥ sarve āpaḥ pitṛgaṇāstathā| darśaśca paurṇamāsaśca devānāṃ pitṛbhiḥ saha|| samaṃ pakṣapātahīnāṃ| vyabhicāraḥ aparādhaḥ|| 2 ||

Verse 9

देवताः पितरस्तस्मात्पितरश्चापि देवताः। एकीभूताश्च दृश्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु।। आपः सोमाज्य प्रभृतयोग्नौ हूयमाना देवपितृरूपाः। अग्नौ हुता आप एव देवताशरीररूपेण परिणमन्त इत्यर्थः।।

devatāḥ pitarastasmātpitaraścāpi devatāḥ| ekībhūtāśca dṛśyante pṛthaktvena ca parvasu|| āpaḥ somājya prabhṛtayognau hūyamānā devapitṛrūpāḥ| agnau hutā āpa eva devatāśarīrarūpeṇa pariṇamanta ityarthaḥ||

Verse 10

देवताः पितरश्चैव भुञ्जते मयि यद्भुतम्। देवतानां पितॄणां च मुखमेतदहं स्मृतम्।।

devatāḥ pitaraścaiva bhuñjate mayi yadbhutam| devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mukhametadahaṃ smṛtam||

Verse 11

अमावास्यां हि पितरः पौर्णमास्यां हि देवताः। मन्मुखेनैव हूयन्ते भुञ्जते च हुतं हविः।। देवादिभावस्यापि कर्मप्राप्यत्वाद्देवानां पितॄणां च मिथो भेदो नास्त्येव तुल्यहेतुकत्वादित्याह देवता इति।।

amāvāsyāṃ hi pitaraḥ paurṇamāsyāṃ hi devatāḥ| manmukhenaiva hūyante bhuñjate ca hutaṃ haviḥ|| devādibhāvasyāpi karmaprāpyatvāddevānāṃ pitṝṇāṃ ca mitho bhedo nāstyeva tulyahetukatvādityāha devatā iti||

Verse 12

सर्वभक्षः कथं त्वेषां भविष्यामि मुखं त्वहम्। सौतिरुवाच। चिन्तयित्वा ततो वह्निश्चके संहारमात्मनः।। अमावास्यां अमावास्यायां। हूयन्ते इज्यन्ते।।

sarvabhakṣaḥ kathaṃ tveṣāṃ bhaviṣyāmi mukhaṃ tvaham| sautiruvāca| cintayitvā tato vahniścake saṃhāramātmanaḥ|| amāvāsyāṃ amāvāsyāyāṃ| hūyante ijyante||

Verse 13

द्विजानामग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च। निरोंकारवषट्काराः स्वधास्वाहाविवर्जिताः।।

dvijānāmagnihotreṣu yajñasatrakriyāsu ca| niroṃkāravaṣaṭkārāḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ||

Verse 14

विनाऽग्निना प्रजाः सर्वास्तत आसन्सुदुःखिताः। अथर्षयः समुद्विग्ना देवान् गत्वाब्रुवन्वचः।।

vinā'gninā prajāḥ sarvāstata āsansuduḥkhitāḥ| atharṣayaḥ samudvignā devān gatvābruvanvacaḥ||

Verse 15

अग्निनाशात्क्रियाभ्रांशाद्भ्रान्ता लोकास्त्रयोऽनघाः। विधध्वमत्र यत्कार्यं न स्यात्कालात्ययो यथा।।

agnināśātkriyābhrāṃśādbhrāntā lokāstrayo'naghāḥ| vidhadhvamatra yatkāryaṃ na syātkālātyayo yathā||

Verse 16

अथर्षयश्च देवाश्च ब्रह्माणमुपगम्य तु। अग्नेरावेदयञ्शापं क्रियासंहारमेव च।।

atharṣayaśca devāśca brahmāṇamupagamya tu| agnerāvedayañśāpaṃ kriyāsaṃhārameva ca||

Verse 17

भृगुणा वै महाभाग शप्तोऽग्निः कारणान्तरे। कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक् तथा।।

bhṛguṇā vai mahābhāga śapto'gniḥ kāraṇāntare| kathaṃ devamukho bhūtvā yajñabhāgāgrabhuk tathā||

Verse 18

हुतभुक्सर्वलोकेषु सर्वभक्षत्वमेष्यति। सौतिरुवाच। श्रुत्वा तु तद्वचस्तेषामग्निमाहूय विश्वकृत्।।

hutabhuksarvalokeṣu sarvabhakṣatvameṣyati| sautiruvāca| śrutvā tu tadvacasteṣāmagnimāhūya viśvakṛt||

Verse 19

उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनमव्ययम्। लोकानामिह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च।।

uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ bhūtabhāvanamavyayam| lokānāmiha sarveṣāṃ tvaṃ kartā cānta eva ca||

Verse 20

त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन्क्रियाणां च प्रवर्तकः। स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन्यथा क्रियाः।।

tvaṃ dhārayasi lokāṃstrīnkriyāṇāṃ ca pravartakaḥ| sa tathā kuru lokeśa nocchidyeranyathā kriyāḥ||

Verse 21

कस्मादेवं विमूढस्त्वमीश्वरः सन् हुताशेन। त्वं पवित्रं सदा लोके सर्वभूतगतिश्च ह।।

kasmādevaṃ vimūḍhastvamīśvaraḥ san hutāśena| tvaṃ pavitraṃ sadā loke sarvabhūtagatiśca ha||

Verse 22

न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेष्यसि। अपाने ह्यर्चिषो यास्ते सर्वं भक्ष्यन्ति ताः शिखिन्।। संहारं तिरोभावं।।

na tvaṃ sarvaśarīreṇa sarvabhakṣatvameṣyasi| apāne hyarciṣo yāste sarvaṃ bhakṣyanti tāḥ śikhin|| saṃhāraṃ tirobhāvaṃ||

Verse 23

क्रव्यादा च तनुर्या ते सा सर्वं भक्षयिष्यति। यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते।। भक्ष्यन्ति भक्षयिष्यन्ति।।

kravyādā ca tanuryā te sā sarvaṃ bhakṣayiṣyati| yathā sūryāṃśubhiḥ spṛṣṭaṃ sarvaṃ śuci vibhāvyate|| bhakṣyanti bhakṣayiṣyanti||

Verse 24

तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति। त्वमग्ने परमं तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम्।। क्रव्यादा मांसभक्षिणी।।

tathā tvadarcirnirdagdhaṃ sarvaṃ śuci bhaviṣyati| tvamagne paramaṃ tejaḥ svaprabhāvādvinirgatam|| kravyādā māṃsabhakṣiṇī||

Verse 25

स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृषेर्विभो। देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम्।।

svatejasaiva taṃ śāpaṃ kuru satyamṛṣervibho| devānāṃ cātmano bhāgaṃ gṛhāṇa tvaṃ mukhe hutam||

Verse 26

सौतिरुवाच। एवमस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम्। जगाम शासनं कर्तुं देवस्य परमेष्ठिनः।।

sautiruvāca| evamastviti taṃ vahniḥ pratyuvāca pitāmaham| jagāma śāsanaṃ kartuṃ devasya parameṣṭhinaḥ||

Verse 27

देवर्षयश्च मुदितास्ततो जग्मुर्यथागतम्। ऋषयश्च यथा पूर्वं क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे।।

devarṣayaśca muditāstato jagmuryathāgatam| ṛṣayaśca yathā pūrvaṃ kriyāḥ sarvāḥ pracakrire||

Verse 28

दिवि देवा मुमुदिरे भूतसङ्घाश्च लौकिकाः। अग्निश्च परमां प्रीतिमवाप हतकल्मषः।।

divi devā mumudire bhūtasaṅghāśca laukikāḥ| agniśca paramāṃ prītimavāpa hatakalmaṣaḥ||

Verse 29

एवं स भगवाञ्छापं लेभेऽग्निर्भृगुतः पुरा। एवमेष पुरा वृत्त हतिहासोऽग्निशापजः। पुलोम्नश्च विनाशोऽयं च्यवनस्य च संभवः।।

evaṃ sa bhagavāñchāpaṃ lebhe'gnirbhṛgutaḥ purā| evameṣa purā vṛtta hatihāso'gniśāpajaḥ| pulomnaśca vināśo'yaṃ cyavanasya ca saṃbhavaḥ||