Adhyaya 79

Verse 1

विषयानुभवेन ययातेर्वैराग्यप्राप्तिः।। 1 ।। पूरोः ययातिना यौवनप्रत्यर्पणम्।। 2 ।। तस्य राज्याभिषेकः।। 3 ।। ययातेर्वनं प्रति गमनम्।। 4 ।। यदुप्रभृतीनां वंशकथनम्।। 5 ।। वैशंपायन उवाच। पौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः। रूपयौवनसंपन्नः कुमारः समपद्यत। प्रीतियुक्तो नृपश्रेष्ठश्चरा विषयान्प्रियान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि ऊनाशीतितमोऽध्यायः।। 79 ।।

viṣayānubhavena yayātervairāgyaprāptiḥ|| 1 || pūroḥ yayātinā yauvanapratyarpaṇam|| 2 || tasya rājyābhiṣekaḥ|| 3 || yayātervanaṃ prati gamanam|| 4 || yaduprabhṛtīnāṃ vaṃśakathanam|| 5 || vaiśaṃpāyana uvāca| pauraveṇātha vayasā yayātirnahuṣātmajaḥ| rūpayauvanasaṃpannaḥ kumāraḥ samapadyata| prītiyukto nṛpaśreṣṭhaścarā viṣayānpriyān|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ūnāśītitamo'dhyāyaḥ|| 79 ||

Verse 2

यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्। धर्माविरुद्धं राजेन्द्रो यथा भवति सोऽन्वभूत्।।

yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham| dharmāviruddhaṃ rājendro yathā bhavati so'nvabhūt||

Verse 3

देवानतर्पयद्यज्ञैः श्राद्धैस्तद्वित्पितॄनपि। दीनाननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान्।।

devānatarpayadyajñaiḥ śrāddhaistadvitpitṝnapi| dīnānanugrahairiṣṭaiḥ kāmaiśca dvijasattamān||

Verse 4

अतिथीनन्नपानैश्च विशश्च परिपालनैः। आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्सन्निग्रहेण च।।

atithīnannapānaiśca viśaśca paripālanaiḥ| ānṛśaṃsyena śūdrāṃśca dasyūnsannigraheṇa ca||

Verse 5

धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयन्। ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः।।

dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvadanurañjayan| yayātiḥ pālayāmāsa sākṣādindra ivāparaḥ||

Verse 6

स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः। अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम्।। चचार बुभोज।।

sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ| avirodhena dharmasya cacāra sukhamuttamam|| cacāra bubhoja||

Verse 7

स संप्राप्य शुभान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः। कालं वर्षसहस्रान्तं सस्मार मनुजाधिपः।।

sa saṃprāpya śubhānkāmāṃstṛptaḥ khinnaśca pārthivaḥ| kālaṃ varṣasahasrāntaṃ sasmāra manujādhipaḥ||

Verse 8

परिसंख्याय कालज्ञः कलाः काष्ठाश्च वीर्यवान्। यौवनं प्राप्य राजर्षिः सहस्रपरिवत्सरान्।।

parisaṃkhyāya kālajñaḥ kalāḥ kāṣṭhāśca vīryavān| yauvanaṃ prāpya rājarṣiḥ sahasraparivatsarān||

Verse 9

विश्वाच्या सहितो रेमे व्यभ्राजन्नन्दने वने। अलकायां स कालं तु मेरुशृङ्गे तथोत्तरे।।

viśvācyā sahito reme vyabhrājannandane vane| alakāyāṃ sa kālaṃ tu meruśṛṅge tathottare||

Verse 10

यदा स पश्यते कालं धर्मात्मा तं महीपतिः। पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह।।

yadā sa paśyate kālaṃ dharmātmā taṃ mahīpatiḥ| pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putramuvāca ha||

Verse 11

ययातिरुवाच। यथाकामं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम। सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव।।

yayātiruvāca| yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālamarindama| sevitā viṣayāḥ putra yauvanena mayā tava||

Verse 12

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते।।

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati| haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate||

Verse 13

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः। एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मान्नृष्णां परित्यजेत्।।

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ| ekasyāpi na paryāptaṃ tasmānnṛṣṇāṃ parityajet||

Verse 14

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः। योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तांतृष्णां त्यजतः सुखम्।।

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ| yo'sau prāṇāntiko rogastāṃtṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham||

Verse 15

पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयासक्तचेतसः। तथाप्यनुदिनं तृष्णा ममैतेष्वभिजायते।।

pūrṇaṃ varṣasahasraṃ me viṣayāsaktacetasaḥ| tathāpyanudinaṃ tṛṣṇā mamaiteṣvabhijāyate||

Verse 16

तस्मादेनामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्याधाय मानसम्। निर्द्वन्द्वो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सह।।

tasmādenāmahaṃ tyaktvā brahmaṇyādhāya mānasam| nirdvandvo nirmamo bhūtvā cariṣyāmi mṛgaiḥ saha||

Verse 17

पूरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाणेदं स्वयौवनम्। राज्यं चेदं गृहाण त्वं यावदिच्छसि यौवनम्। तावद्दीर्घायुषा भुङ्ख त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः।।

pūro prīto'smi bhadraṃ te gṛhāṇedaṃ svayauvanam| rājyaṃ cedaṃ gṛhāṇa tvaṃ yāvadicchasi yauvanam| tāvaddīrghāyuṣā bhuṅkha tvaṃ hi me priyakṛtsutaḥ||

Verse 18

वैशंपायन उवाच। प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नाहुषस्तदा। यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मवान्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| pratipede jarāṃ rājā yayātirnāhuṣastadā| yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punarātmavān||

Verse 19

अभिषेक्तुकामं नृपतिं पूरुं पुत्रं कनीयसम्। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन्।। विषया दिव्यगन्धादयो गोचरे वशे यस्य स विषयगोचरः।।

abhiṣektukāmaṃ nṛpatiṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam| brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanamabruvan|| viṣayā divyagandhādayo gocare vaśe yasya sa viṣayagocaraḥ||

Verse 20

कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो। ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रयच्छसि।।

kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho| jyeṣṭhaṃ yadumatikramya rājyaṃ pūroḥ prayacchasi||

Verse 21

यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः। शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततोऽनुः पूरुरेव च।।

yadurjyeṣṭhastava suto jātastamanu turvasuḥ| śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyustato'nuḥ pūrureva ca||

Verse 22

कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति। एतत्संबोधयामस्त्वां धर्मं त्वं प्रतिपालय।।

kathaṃ jyeṣṭhānatikramya kanīyānrājyamarhati| etatsaṃbodhayāmastvāṃ dharmaṃ tvaṃ pratipālaya||

Verse 23

ययातिरुवाच। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः। ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथंचन।।

yayātiruvāca| brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ| jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathaṃcana||

Verse 24

मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः। प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः।।

mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ| pratikūlaḥ pituryaśca na sa putraḥ satāṃ mataḥ||

Verse 25

मातापित्रोर्वचनकृद्धितः पथ्यश्च यः सुतः। स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमातृषु।।

mātāpitrorvacanakṛddhitaḥ pathyaśca yaḥ sutaḥ| sa putraḥ putravadyaśca vartate pitṛmātṛṣu||

Verse 26

पुदिति नरकस्याख्या दुःखं च नरकं विदुः। पुतस्त्राणात्ततः पुत्त्रमिहेच्छन्ति परत्र च।।

puditi narakasyākhyā duḥkhaṃ ca narakaṃ viduḥ| putastrāṇāttataḥ puttramihecchanti paratra ca||

Verse 27

आत्मनः सदृशः पुत्रः पितृदेवर्षिपूजने। यो बहूनां गुणकरः स पुत्रो ज्येष्ठ उच्यते।।

ātmanaḥ sadṛśaḥ putraḥ pitṛdevarṣipūjane| yo bahūnāṃ guṇakaraḥ sa putro jyeṣṭha ucyate||

Verse 28

मूकोऽन्धो बधिरः श्वित्री स्वधर्मं नानुतिष्ठति। चोरः किल्बिषिकः पुत्रो ज्येष्ठो न ज्येष्ठ उच्यते।।

mūko'ndho badhiraḥ śvitrī svadharmaṃ nānutiṣṭhati| coraḥ kilbiṣikaḥ putro jyeṣṭho na jyeṣṭha ucyate||

Verse 29

ज्येष्ठांशहारी गुणकृदिह लोके परत्र च। श्रेयान्पुत्रो गुणोपेतः स पुत्रो नेतरो वृथा। वदन्ति धर्मं धर्मज्ञाः पितॄणां पुत्रकारणात्।।

jyeṣṭhāṃśahārī guṇakṛdiha loke paratra ca| śreyānputro guṇopetaḥ sa putro netaro vṛthā| vadanti dharmaṃ dharmajñāḥ pitṝṇāṃ putrakāraṇāt||

Verse 30

वेदोक्तं संभवं मह्यमनेन हृदयोद्भवम्। तस्य जातमिदं कृत्स्नमात्मा पुत्र इति श्रुतिः।।

vedoktaṃ saṃbhavaṃ mahyamanena hṛdayodbhavam| tasya jātamidaṃ kṛtsnamātmā putra iti śrutiḥ||

Verse 31

यदुनाऽहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च। द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञ कृता भृशम्।।

yadunā'hamavajñātastathā turvasunāpi ca| druhyunā cānunā caiva mayyavajña kṛtā bhṛśam||

Verse 32

पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितं च विशेषतः। कनीयान्मम दायादो धृता येन जरा मम।।

pūruṇā tu kṛtaṃ vākyaṃ mānitaṃ ca viśeṣataḥ| kanīyānmama dāyādo dhṛtā yena jarā mama||

Verse 33

मम कामः स च कृतः पूरुणा मित्ररूपिणा। शुक्रेण च वरोदत्तः काव्येनोशनसा स्वयम्।।

mama kāmaḥ sa ca kṛtaḥ pūruṇā mitrarūpiṇā| śukreṇa ca varodattaḥ kāvyenośanasā svayam||

Verse 34

पुत्रो यस्त्वाऽनुवर्तेत स राजा पृथिवीपतिः। यो वानुवर्ती पुत्राणां स पुत्रो दायभाग्भवेत्।।

putro yastvā'nuvarteta sa rājā pṛthivīpatiḥ| yo vānuvartī putrāṇāṃ sa putro dāyabhāgbhavet||

Verse 35

भवतोऽनुनयाम्येवं पूरू राज्येऽभिषिच्यताम्। यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा।।

bhavato'nunayāmyevaṃ pūrū rājye'bhiṣicyatām| yaḥ putro guṇasaṃpanno mātāpitrorhitaḥ sadā||

Verse 36

प्रकृतय ऊचुः। सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि सत्तमः। वेद धमार्थशास्त्रेषु मुनिभिः कथितं पुरा।।

prakṛtaya ūcuḥ| sarvamarhati kalyāṇaṃ kanīyānapi sattamaḥ| veda dhamārthaśāstreṣu munibhiḥ kathitaṃ purā||

Verse 37

अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतः प्रियकृत्तव। वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम्।।

arhaḥ pūruridaṃ rājyaṃ yaḥ sutaḥ priyakṛttava| varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktumuttaram||

Verse 38

वैशंपायन उवाच। पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा। अभ्यषिञ्चत्ततः पूरुं राज्ये स्वे सुतमात्मनः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| paurajānapadaistuṣṭairityukto nāhuṣastadā| abhyaṣiñcattataḥ pūruṃ rājye sve sutamātmanaḥ||

Verse 39

यदुं च तुर्वसुं चोभौ द्रुह्युं चैव सहानुजम्। अन्तेषु स विनिक्षिप्य नाहुषः स्वात्मजान्सुतान्।।

yaduṃ ca turvasuṃ cobhau druhyuṃ caiva sahānujam| anteṣu sa vinikṣipya nāhuṣaḥ svātmajānsutān||

Verse 40

दत्त्वा च पूरवे राज्यं वनवासाय दीक्षितः। पुरात्स निर्ययौ राजा ब्राह्मणैस्तापसैः सह।।

dattvā ca pūrave rājyaṃ vanavāsāya dīkṣitaḥ| purātsa niryayau rājā brāhmaṇaistāpasaiḥ saha||

Verse 41

देवयान्या च सहितः शर्मिष्ठया च भारत। अकरोत्स वने राजा सभार्यस्तप उत्तमम्।।

devayānyā ca sahitaḥ śarmiṣṭhayā ca bhārata| akarotsa vane rājā sabhāryastapa uttamam||

Verse 42

यदोस्तु यादवा जातास्तुर्वसोर्यवनाः स्मृताः। द्रुह्योः सुतास्तु वै भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः।।

yadostu yādavā jātāsturvasoryavanāḥ smṛtāḥ| druhyoḥ sutāstu vai bhojā anostu mlecchajātayaḥ||

Verse 43

पूरोस्तु पौरवो वंशो यत्र जातोऽसि पार्थिव। इदं वर्षसहस्राणि राज्यं कारयितुं वशी।।

pūrostu pauravo vaṃśo yatra jāto'si pārthiva| idaṃ varṣasahasrāṇi rājyaṃ kārayituṃ vaśī||