Adhyaya 76

Verse 1

देवयान्याः पुत्रोत्पत्तिः।। 1 ।। अशोकवनिकायां शर्मिष्ठाया ययातिसमागमात्पुत्रोत्पत्तिः।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। ययातिः स्वपुरं प्राप्य महेन्द्रपुरसंनिभम्। प्रविश्यान्तःपुरं तत्र देवयानीं न्यवेशयत्।।

devayānyāḥ putrotpattiḥ|| 1 || aśokavanikāyāṃ śarmiṣṭhāyā yayātisamāgamātputrotpattiḥ|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| yayātiḥ svapuraṃ prāpya mahendrapurasaṃnibham| praviśyāntaḥpuraṃ tatra devayānīṃ nyaveśayat||

Verse 2

देवयान्याश्चानुमते सुतां तां वृषपर्वणः। अशोकवनिकाभ्याशे गृहं कृत्वा न्यवेशयत्।।

devayānyāścānumate sutāṃ tāṃ vṛṣaparvaṇaḥ| aśokavanikābhyāśe gṛhaṃ kṛtvā nyaveśayat||

Verse 3

वृतां दासीसहस्रेण शर्मिष्ठां वार्षपर्वणीम्। वासोभरन्नपानैश्च संविभज्य सुसत्कृताम्।।

vṛtāṃ dāsīsahasreṇa śarmiṣṭhāṃ vārṣaparvaṇīm| vāsobharannapānaiśca saṃvibhajya susatkṛtām||

Verse 4

देवयान्या तु सहितः स नृपो नहुषात्मजः। प्रीत्या परमया युक्तो मुमुदे शाश्वतीः समाः।।

devayānyā tu sahitaḥ sa nṛpo nahuṣātmajaḥ| prītyā paramayā yukto mumude śāśvatīḥ samāḥ||

Verse 5

अशोकवनिकामध्ये देवयानी समागता। शर्मिष्ठया सा क्रीडित्वा रमणीये मनोरमे।।

aśokavanikāmadhye devayānī samāgatā| śarmiṣṭhayā sā krīḍitvā ramaṇīye manorame||

Verse 6

तत्रैव तां तु निर्दिश्य राज्ञा सह ययौ गृहम्। एवमेव सह प्रीत्या बहु कालं मुमोद च।।

tatraiva tāṃ tu nirdiśya rājñā saha yayau gṛham| evameva saha prītyā bahu kālaṃ mumoda ca||

Verse 7

विजहार बहूनब्दान्देववन्मुदितः सुखी।।

vijahāra bahūnabdāndevavanmuditaḥ sukhī||

Verse 8

ऋतुकाले तु संप्राप्ते देवयानी वराङ्गना। लेभे गर्भं प्रथमतः कुमारं च व्यजायत।।

ṛtukāle tu saṃprāpte devayānī varāṅganā| lebhe garbhaṃ prathamataḥ kumāraṃ ca vyajāyata||

Verse 9

गते वर्षसहस्रे तु शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी। ददर्श यौवनं प्राप्ता ऋतुं सा चान्वचिन्तयत्।।

gate varṣasahasre tu śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī| dadarśa yauvanaṃ prāptā ṛtuṃ sā cānvacintayat||

Verse 10

शुद्धा स्नाता तु शर्मिष्ठा सर्वालङ्कारशोभिता। अशोकशाखामालम्ब्य सुपुष्पस्तबकैर्वृताम्।।

śuddhā snātā tu śarmiṣṭhā sarvālaṅkāraśobhitā| aśokaśākhāmālambya supuṣpastabakairvṛtām||

Verse 11

आदर्शे मुखमुद्वीक्ष्य भर्तुर्दर्शनलालसा। शोकमोहसमाविष्टा वचनं चेदमब्रवीत्।।

ādarśe mukhamudvīkṣya bharturdarśanalālasā| śokamohasamāviṣṭā vacanaṃ cedamabravīt||

Verse 12

अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसाम्। त्वन्नामानं कुरुष्वाद्य प्रियसंदर्शनेन माम्। एवमुक्तवती सा तु शर्मिष्ठा पुनरब्रवीत्।।

aśoka śokāpanuda śokopahatacetasām| tvannāmānaṃ kuruṣvādya priyasaṃdarśanena mām| evamuktavatī sā tu śarmiṣṭhā punarabravīt||

Verse 13

ऋतुकालश्च संप्राप्तो न च मेऽस्ति वृतः पतिः। किं प्राप्तं किं नु कर्तव्यं किं वा कृत्वा सुखं भवेत्।।

ṛtukālaśca saṃprāpto na ca me'sti vṛtaḥ patiḥ| kiṃ prāptaṃ kiṃ nu kartavyaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhaṃ bhavet||

Verse 14

देवयानी प्रजाताऽसौ वृथाऽहं प्राप्तयौवना। यथा तया वृतो भर्ता तथैवाहं वृणोमि तम्।।

devayānī prajātā'sau vṛthā'haṃ prāptayauvanā| yathā tayā vṛto bhartā tathaivāhaṃ vṛṇomi tam||

Verse 15

राज्ञा पुत्रफलं देयमिति मे निश्चिता मतिः। अपीदानीं स धर्मात्मा ईयान्मे दर्शनं रहः।।

rājñā putraphalaṃ deyamiti me niścitā matiḥ| apīdānīṃ sa dharmātmā īyānme darśanaṃ rahaḥ||

Verse 16

केशैर्बध्या तु राजानं याचेऽहं सदृशं पतिम्। स्पृहेदिदं देवयानी पुत्रमीक्ष्य पुनःपुनः। क्रीडन्नन्तःपुरे तस्याः क्वचित्क्षणमवाप्य च।।

keśairbadhyā tu rājānaṃ yāce'haṃ sadṛśaṃ patim| spṛhedidaṃ devayānī putramīkṣya punaḥpunaḥ| krīḍannantaḥpure tasyāḥ kvacitkṣaṇamavāpya ca||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। अथ निष्क्रम्य राजाऽसौ तस्मिन्काले यदृच्छया। अशोकवनिकाभ्याशे शर्मिष्ठां प्राप तिष्ठतीम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| atha niṣkramya rājā'sau tasminkāle yadṛcchayā| aśokavanikābhyāśe śarmiṣṭhāṃ prāpa tiṣṭhatīm||

Verse 18

तमेकं रहिते दृष्ट्वा शर्मिष्ठा चारुहासिनी। प्रत्युद्गम्याञ्जलिं कृत्वा राजानं वाक्यमब्रवीत्।।

tamekaṃ rahite dṛṣṭvā śarmiṣṭhā cāruhāsinī| pratyudgamyāñjaliṃ kṛtvā rājānaṃ vākyamabravīt||

Verse 19

शर्मिष्ठोवाच। सोमस्येन्द्रस्य विष्णोर्वा यमस्य वरुणस्य वा। तव वा नाहुष गृहे कः स्त्रियं द्रष्टुमर्हति।।

śarmiṣṭhovāca| somasyendrasya viṣṇorvā yamasya varuṇasya vā| tava vā nāhuṣa gṛhe kaḥ striyaṃ draṣṭumarhati||

Verse 20

रूपाभिजनशीलैर्हि त्वं राजन्वेत्थ मां सदा। सा त्वां याचे प्रसाद्याहमृतुं देहि नराधिप।।

rūpābhijanaśīlairhi tvaṃ rājanvettha māṃ sadā| sā tvāṃ yāce prasādyāhamṛtuṃ dehi narādhipa||

Verse 21

ययातिरुवाच। वेद्मि त्वां शीलसंपन्नां दैत्यकन्यामनिन्दिताम्। रूपं च ते न पश्यामि सूच्यग्रमपि निन्दितम्।।

yayātiruvāca| vedmi tvāṃ śīlasaṃpannāṃ daityakanyāmaninditām| rūpaṃ ca te na paśyāmi sūcyagramapi ninditam||

Verse 22

तदाप्रभृति दृष्ट्वा त्वां स्मराम्यनिशमुत्तमे। अब्रवीदुशना काव्यो देवयानीं यदाऽवहम्। नेयमाह्वयितव्या ते शयने वार्षपर्वणी।।

tadāprabhṛti dṛṣṭvā tvāṃ smarāmyaniśamuttame| abravīduśanā kāvyo devayānīṃ yadā'vaham| neyamāhvayitavyā te śayane vārṣaparvaṇī||

Verse 23

देवयान्याः प्रियं कृत्वा शर्मिष्ठामपि पोषय।।

devayānyāḥ priyaṃ kṛtvā śarmiṣṭhāmapi poṣaya||

Verse 24

शर्मिष्ठोवाच। न नर्मयुक्तमनृतं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले। प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि।।

śarmiṣṭhovāca| na narmayuktamanṛtaṃ hinasti na strīṣu rājanna vivāhakāle| prāṇātyaye sarvadhanāpahāre pañcānṛtānyāhurapātakāni||

Verse 25

पृष्टं तु साक्ष्ये प्रवदन्तमन्यथा वदन्ति मिथ्या पतितं नरेन्द्र। एकार्थतायां तु समाहितायां मिथ्या वदन्तं ह्यनृतं हिनस्ति।।

pṛṣṭaṃ tu sākṣye pravadantamanyathā vadanti mithyā patitaṃ narendra| ekārthatāyāṃ tu samāhitāyāṃ mithyā vadantaṃ hyanṛtaṃ hinasti||

Verse 26

अनृतं नानृतं स्त्रीषु परिहासविवाहयोः। आत्मप्राणार्थघाते च तदेवोत्तमतां व्रजेत्।।

anṛtaṃ nānṛtaṃ strīṣu parihāsavivāhayoḥ| ātmaprāṇārthaghāte ca tadevottamatāṃ vrajet||

Verse 27

ययातिरुवाच। राजा प्रमाणं भूतानां स नश्येत मृषा वदन्। अर्थकृच्छ्रमपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे।।

yayātiruvāca| rājā pramāṇaṃ bhūtānāṃ sa naśyeta mṛṣā vadan| arthakṛcchramapi prāpya na mithyā kartumutsahe||

Verse 28

शर्मिष्ठोवाच। समावेतौ मतो राजन्पतिः सख्याश्च यः पतिः। समं विवाहमित्याहुः सख्या मेऽसि वृतः पतिः।।

śarmiṣṭhovāca| samāvetau mato rājanpatiḥ sakhyāśca yaḥ patiḥ| samaṃ vivāhamityāhuḥ sakhyā me'si vṛtaḥ patiḥ||

Verse 29

सह दत्तास्मि काव्येन देवयान्या मनीषिणा। पूज्या पोषयितव्येति न मृषा कर्तुमर्हसि।।

saha dattāsmi kāvyena devayānyā manīṣiṇā| pūjyā poṣayitavyeti na mṛṣā kartumarhasi||

Verse 30

सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च। याचितॄणां ददासि त्वं गोभूम्यादीनि यानि च।।

suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇyābharaṇāni ca| yācitṝṇāṃ dadāsi tvaṃ gobhūmyādīni yāni ca||

Verse 31

बहिःस्थं दानमित्युक्तं न शरीराश्रितं नृप। दुष्करं पुत्रदानं च आत्मदानं च दुष्करम्।।

bahiḥsthaṃ dānamityuktaṃ na śarīrāśritaṃ nṛpa| duṣkaraṃ putradānaṃ ca ātmadānaṃ ca duṣkaram||

Verse 32

शरीरदानात्तत्सर्वं दत्तं भवति मारिष। यस्य यस्य यथा कामस्तस्य तस्य ददाम्यहम्।।

śarīradānāttatsarvaṃ dattaṃ bhavati māriṣa| yasya yasya yathā kāmastasya tasya dadāmyaham||

Verse 33

इत्युक्त्वा नगरे राजंस्त्रिकालं घोषितं त्वया। त्वयोक्तमनृतं राजन्वृथा घोषितमेव वा। तत्सत्यं कुरु राजेन्द्र यथा वैश्रवणस्तथा।।

ityuktvā nagare rājaṃstrikālaṃ ghoṣitaṃ tvayā| tvayoktamanṛtaṃ rājanvṛthā ghoṣitameva vā| tatsatyaṃ kuru rājendra yathā vaiśravaṇastathā||

Verse 34

ययातिरुवाच। दातव्यं याचमानेभ्य इति मे व्रतमाहितम्। त्वं च याचसि मां कामं ब्रूहि किं करवाणि ते।।

yayātiruvāca| dātavyaṃ yācamānebhya iti me vratamāhitam| tvaṃ ca yācasi māṃ kāmaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te||

Verse 35

धनं वा यदि वा किंचिद्राज्यं वाऽपि शुचिस्मिते। शर्मिष्ठोवाच। अधर्मात्पाहि मां राजन्धर्मं च प्रतिपादय।।

dhanaṃ vā yadi vā kiṃcidrājyaṃ vā'pi śucismite| śarmiṣṭhovāca| adharmātpāhi māṃ rājandharmaṃ ca pratipādaya||

Verse 36

नान्यं वृणे पुत्रकामा पुत्रात्परतरं न च। त्वत्तोऽपत्यवती लोके चरेयं धर्ममुत्तमम्।।

nānyaṃ vṛṇe putrakāmā putrātparataraṃ na ca| tvatto'patyavatī loke careyaṃ dharmamuttamam||

Verse 37

त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः। यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तद्धनम्।।

traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ| yatte samadhigacchanti yasyaite tasya taddhanam||

Verse 38

पुत्रार्थं भर्तृपोषार्थं स्त्रियः सृष्टाः स्वयंभुवा। अपतिर्वापि या कन्या अनपत्या च या भवेत्। तासां जन्म वृथा लोके गतिस्तासां न विद्यते।।

putrārthaṃ bhartṛpoṣārthaṃ striyaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā| apatirvāpi yā kanyā anapatyā ca yā bhavet| tāsāṃ janma vṛthā loke gatistāsāṃ na vidyate||

Verse 39

देवयान्या भुजिष्याऽस्मि वश्या च तव भार्गवी। सा चाहं च त्वया राजन्भजनीये भजस्व माम्।।

devayānyā bhujiṣyā'smi vaśyā ca tava bhārgavī| sā cāhaṃ ca tvayā rājanbhajanīye bhajasva mām||

Verse 40

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु राजा स तथ्यमित्यभिजज्ञिवान्। पूजयामास शर्मिष्ठां धर्मं च प्रत्यपादयत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu rājā sa tathyamityabhijajñivān| pūjayāmāsa śarmiṣṭhāṃ dharmaṃ ca pratyapādayat||

Verse 41

स समागम्य शर्मिष्ठां यथा काममवाप्य च। अन्योन्यं चाभिसंपूज्य जग्मतुस्तौ यथागतम्।।

sa samāgamya śarmiṣṭhāṃ yathā kāmamavāpya ca| anyonyaṃ cābhisaṃpūjya jagmatustau yathāgatam||

Verse 42

तस्मिन्समागमे सुभ्रूः शर्मिष्ठा चारुहासिनी। लेभे गर्भं प्रथमतस्तस्मान्नृपतिसत्तमात्।।

tasminsamāgame subhrūḥ śarmiṣṭhā cāruhāsinī| lebhe garbhaṃ prathamatastasmānnṛpatisattamāt||

Verse 43

प्रयज्ञे च ततः काले राजन्राजीवलोचना। कुमारं देवगर्भाभं राजीवनिभलोचनम्।।

prayajñe ca tataḥ kāle rājanrājīvalocanā| kumāraṃ devagarbhābhaṃ rājīvanibhalocanam||