Adhyaya 75

Verse 1

मृगयार्थं गतस्य ययातेः पुनर्देवयानीसमागमः।। 1 ।। शुक्राज्ञया तयोर्विवाहः।। 2 ।। देवयानीशर्मिष्ठायां सह ययातेः स्वपुरप्रवेशः।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। अथ दीर्घस्य कालस्य देवयानी नृपोत्तम। वनं तदेव निर्याता क्रीडार्थं वरवर्णिनी।।

mṛgayārthaṃ gatasya yayāteḥ punardevayānīsamāgamaḥ|| 1 || śukrājñayā tayorvivāhaḥ|| 2 || devayānīśarmiṣṭhāyāṃ saha yayāteḥ svapurapraveśaḥ|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| atha dīrghasya kālasya devayānī nṛpottama| vanaṃ tadeva niryātā krīḍārthaṃ varavarṇinī||

Verse 2

तेन दासीसहस्रेण सार्धं शर्मिष्ठया तदा। तमेव देशं संप्राप्ता यथाकामं चचार सा।।

tena dāsīsahasreṇa sārdhaṃ śarmiṣṭhayā tadā| tameva deśaṃ saṃprāptā yathākāmaṃ cacāra sā||

Verse 3

ताभिः सखीभिः सहिता सर्वाभिर्मुदिता भृशम्। क्रीडन्त्योऽभिरताः सर्वाः पिबन्त्यो मधुमाधवीं।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः।। 75 ।।

tābhiḥ sakhībhiḥ sahitā sarvābhirmuditā bhṛśam| krīḍantyo'bhiratāḥ sarvāḥ pibantyo madhumādhavīṃ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 75 ||

Verse 4

खादन्त्यो विविधान्भक्ष्यान्विदशन्त्यः फलानि च। पुनश्च नाडुषो राजा मृगलिप्सुर्यदृच्छया।।

khādantyo vividhānbhakṣyānvidaśantyaḥ phalāni ca| punaśca nāḍuṣo rājā mṛgalipsuryadṛcchayā||

Verse 5

तमेव देशं संप्राप्तो जलार्थी श्रमकर्शितः। ददर्श देवयानीं स शर्मिष्ठां ताश्च योषितः।।

tameva deśaṃ saṃprāpto jalārthī śramakarśitaḥ| dadarśa devayānīṃ sa śarmiṣṭhāṃ tāśca yoṣitaḥ||

Verse 6

पिबन्तीर्ललमानाश्च दिव्याभरणभूषिताः। आसनप्रवरे दिव्ये सर्वरत्नविभूषिते। उपविष्टां च ददृशे देवयानीं शुचिस्मिताम्।।

pibantīrlalamānāśca divyābharaṇabhūṣitāḥ| āsanapravare divye sarvaratnavibhūṣite| upaviṣṭāṃ ca dadṛśe devayānīṃ śucismitām||

Verse 7

रूपेणाप्रतिमां तासां स्त्रीणां मध्ये वराङ्गनम्। आसनाच्च ततः किंचिद्विहीनां हेमभीषिताम्।।

rūpeṇāpratimāṃ tāsāṃ strīṇāṃ madhye varāṅganam| āsanācca tataḥ kiṃcidvihīnāṃ hemabhīṣitām||

Verse 8

असुरेन्द्रसुतां चापि निषण्णां चारुहासिनीम्। ददर्श पादौ विप्रायाः संवहन्तीमनिन्दिताम्।।

asurendrasutāṃ cāpi niṣaṇṇāṃ cāruhāsinīm| dadarśa pādau viprāyāḥ saṃvahantīmaninditām||

Verse 9

गायन्त्योऽथ प्रनृत्यन्त्यो वादयन्त्योऽथ भारत। दृष्ट्वा ययातिमतुलं लज्जयाऽवनताः स्थिताः।।

gāyantyo'tha pranṛtyantyo vādayantyo'tha bhārata| dṛṣṭvā yayātimatulaṃ lajjayā'vanatāḥ sthitāḥ||

Verse 10

ययातिरुवाच। द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां द्वे कन्ये परिवारिते। गोत्रे च नामनी चैव द्वयोः पृच्छाम्यहं शुभे।

yayātiruvāca| dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dve kanye parivārite| gotre ca nāmanī caiva dvayoḥ pṛcchāmyahaṃ śubhe|

Verse 11

देवयान्युवाच। आख्यास्याम्यहमादत्स्व वचनं मे नराधिप। शुक्रो नामासुरगुरुः सुतां जानीहि तस्य माम्।।

devayānyuvāca| ākhyāsyāmyahamādatsva vacanaṃ me narādhipa| śukro nāmāsuraguruḥ sutāṃ jānīhi tasya mām||

Verse 12

इयं च मे सखी दासी यत्राहं तत्र गामिनी। दुहिता दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा वृषपर्वणः।।

iyaṃ ca me sakhī dāsī yatrāhaṃ tatra gāminī| duhitā dānavendrasya śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ||

Verse 13

ययातिरुवाच। कथं तु ते सखी दासी कन्येयं वरवर्णिनी। असुरेन्द्रसुता सुभ्रूः परं कौतूहलं हि मे।।

yayātiruvāca| kathaṃ tu te sakhī dāsī kanyeyaṃ varavarṇinī| asurendrasutā subhrūḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me||

Verse 14

नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किन्नरी। नैवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले।।

naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kinnarī| naivaṃrūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale||

Verse 15

श्रीरिवायतपद्माक्षी सर्वलक्षणशोभना। असुरेन्द्रसुता कन्या सर्वालङ्कारभूषिता।।

śrīrivāyatapadmākṣī sarvalakṣaṇaśobhanā| asurendrasutā kanyā sarvālaṅkārabhūṣitā||

Verse 16

दैवेनोपहता सुभ्रूरुताहो तपसापि वा। अन्यथैषाऽनवद्याङ्गी दासी नेह भविष्यति।।

daivenopahatā subhrūrutāho tapasāpi vā| anyathaiṣā'navadyāṅgī dāsī neha bhaviṣyati||

Verse 17

अस्या रूपेण ते रूपं न किंचित्सदृशं भवेत्। पुरा दुश्चरितेनेयं तव दासी भवत्यहो।।

asyā rūpeṇa te rūpaṃ na kiṃcitsadṛśaṃ bhavet| purā duścariteneyaṃ tava dāsī bhavatyaho||

Verse 18

देवयान्युवाच। सर्व एव नरश्रेष्ठ विधानमनुवर्तते। विधानविहितं मत्वा मा विचित्राः कथाःकृथाः।। मधुमाधवीं मधुवृक्षमदिराम्।।

devayānyuvāca| sarva eva naraśreṣṭha vidhānamanuvartate| vidhānavihitaṃ matvā mā vicitrāḥ kathāḥkṛthāḥ|| madhumādhavīṃ madhuvṛkṣamadirām||

Verse 19

राजवद्रूपवेषौ ते ब्राह्मीं वाचं बिभर्षि च। को नाम त्वं कुतश्चासि कस्य पुत्रश्च शस मे।।

rājavadrūpaveṣau te brāhmīṃ vācaṃ bibharṣi ca| ko nāma tvaṃ kutaścāsi kasya putraśca śasa me||

Verse 20

ययातिरुवाच। ब्रहमचर्येण वेदो मे कृत्स्रः श्रुतिपथं गतः। राजाहं राजपुत्रश्च ययातिरिति विश्रुतः।।

yayātiruvāca| brahamacaryeṇa vedo me kṛtsraḥ śrutipathaṃ gataḥ| rājāhaṃ rājaputraśca yayātiriti viśrutaḥ||

Verse 21

देवयान्युवाच। केनास्यर्थेन नृपते इमं देशमुपागतः। जिघृक्षुर्वारिजं किंचिदथवा मृगलिप्सया।। विधानं दैवं अनुवर्तते अनुसृत्यास्ति।।

devayānyuvāca| kenāsyarthena nṛpate imaṃ deśamupāgataḥ| jighṛkṣurvārijaṃ kiṃcidathavā mṛgalipsayā|| vidhānaṃ daivaṃ anuvartate anusṛtyāsti||

Verse 22

ययातिरुवाच। मृगलिप्सुरहं भद्रे पानीयार्थमुपागतः। बहुधाऽप्यनुयुक्तोऽस्मि तदनुज्ञातुमर्हसि।। अर्थेन कार्येण। वारिजं मीनं पद्मादि वा।।

yayātiruvāca| mṛgalipsurahaṃ bhadre pānīyārthamupāgataḥ| bahudhā'pyanuyukto'smi tadanujñātumarhasi|| arthena kāryeṇa| vārijaṃ mīnaṃ padmādi vā||

Verse 23

देवयान्युवाच। द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां दास्या शर्मिष्ठया सह। त्वदधीनाऽस्मि भद्रं ते सखा भर्ता च मे भव।।

devayānyuvāca| dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dāsyā śarmiṣṭhayā saha| tvadadhīnā'smi bhadraṃ te sakhā bhartā ca me bhava||

Verse 24

वैशंपायन उवाच। असुरेन्द्रसुतामीक्ष्य तस्यां सक्तेन चेतसा। शर्मिष्ठा महिषी मह्यमिति मत्वा वचोऽब्रवीत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| asurendrasutāmīkṣya tasyāṃ saktena cetasā| śarmiṣṭhā mahiṣī mahyamiti matvā vaco'bravīt||

Verse 25

ययातिरुवाच। विद्ध्यौशनसि भद्रं ते न त्वामर्होऽस्मि भामिनि। अविवाह्या हि राजानो देवयानि पितुस्तव।।

yayātiruvāca| viddhyauśanasi bhadraṃ te na tvāmarho'smi bhāmini| avivāhyā hi rājāno devayāni pitustava||

Verse 26

परभार्या स्वसा श्रेष्ठा सगोत्रा पतिता स्नुषा। अवरा भिक्षुकाऽस्वस्था अगम्याः कीर्तिता बुधैः।।

parabhāryā svasā śreṣṭhā sagotrā patitā snuṣā| avarā bhikṣukā'svasthā agamyāḥ kīrtitā budhaiḥ||

Verse 27

देवयान्युवाच। संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रेण ब्रह्म संहितम्। अन्यत्वमस्ति न तयोरेकान्ततरमास्थिते। ऋषिश्चाप्यृषिपुत्रश्च नाहुषाङ्ग वहस्व माम्।। अनुयुक्तोस्मि पलायिते मृगे श्रान्तोस्मि।।

devayānyuvāca| saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ kṣatreṇa brahma saṃhitam| anyatvamasti na tayorekāntataramāsthite| ṛṣiścāpyṛṣiputraśca nāhuṣāṅga vahasva mām|| anuyuktosmi palāyite mṛge śrāntosmi||

Verse 28

ययातिरुवाच। एकदेहोद्भवा वर्णाश्चत्वारोऽपि वराङ्गने। पृथग्धर्माः पृथक्शौचास्तेषां तु ब्राह्मणो वरः।। संसृष्टं उच्छिन्नस्य क्षत्रस्य ब्राह्मणवीर्यादेव पुनरुद्भवाद्ब्रह्मणा क्षत्रं संसृष्टम्। क्षत्रियकन्यासु लोपामुद्रादिषु ब्राह्मणानामुत्पत्तिदर्शनात्क्षत्रेण ब्रह्म संहितं मिश्रम्।।

yayātiruvāca| ekadehodbhavā varṇāścatvāro'pi varāṅgane| pṛthagdharmāḥ pṛthakśaucāsteṣāṃ tu brāhmaṇo varaḥ|| saṃsṛṣṭaṃ ucchinnasya kṣatrasya brāhmaṇavīryādeva punarudbhavādbrahmaṇā kṣatraṃ saṃsṛṣṭam| kṣatriyakanyāsu lopāmudrādiṣu brāhmaṇānāmutpattidarśanātkṣatreṇa brahma saṃhitaṃ miśram||

Verse 29

देवयान्युवाच। पाणि धर्मो नाहुषाऽयं न पुंभिः सेवितः पुरा। तं मे त्वमग्रहीरग्रे वृणोमि त्वामहं ततः।।

devayānyuvāca| pāṇi dharmo nāhuṣā'yaṃ na puṃbhiḥ sevitaḥ purā| taṃ me tvamagrahīragre vṛṇomi tvāmahaṃ tataḥ||

Verse 30

कथं नु मे मनस्विन्याः पाणिमन्यः पुमान्स्पृशेत्। गृहीतमृषिपुत्रेण स्वयं वाप्यृषिणा त्वया।।

kathaṃ nu me manasvinyāḥ pāṇimanyaḥ pumānspṛśet| gṛhītamṛṣiputreṇa svayaṃ vāpyṛṣiṇā tvayā||

Verse 31

ययातिरुवाच। क्रुद्धादाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात्। दुराधर्षतरो विप्रो ज्ञेयः पुंसा विजानता।।

yayātiruvāca| kruddhādāśīviṣātsarpājjvalanātsarvatomukhāt| durādharṣataro vipro jñeyaḥ puṃsā vijānatā||

Verse 32

देवयान्युवाच। कथमाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात्। दुराधर्षतरो विप्र इत्यात्थ पुरुषर्षभ।।

devayānyuvāca| kathamāśīviṣātsarpājjvalanātsarvatomukhāt| durādharṣataro vipra ityāttha puruṣarṣabha||

Verse 33

ययातिरुवाच। एकमाशीविषो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते। हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराण्यपि हि कोपितः।।

yayātiruvāca| ekamāśīviṣo hanti śastreṇaikaśca vadhyate| hanti vipraḥ sarāṣṭrāṇi purāṇyapi hi kopitaḥ||

Verse 34

दुराधर्षतरो विप्रस्तस्माद्भीरु मतो मम। अतोऽदत्तां च पित्रा त्वां भद्रे न विवहाम्यहम्।।

durādharṣataro viprastasmādbhīru mato mama| ato'dattāṃ ca pitrā tvāṃ bhadre na vivahāmyaham||

Verse 35

देवयान्युवाच। दत्तां वहस्व तन्मा त्वं पित्रा राजन्वृतो मया। आयचतो भयं नास्ति दत्तां च प्रतिगृह्णतः।। एकस्येश्वरस्य देहो देहावयवाः मुखबाहूरुपादास्तदुद्भवाः।।

devayānyuvāca| dattāṃ vahasva tanmā tvaṃ pitrā rājanvṛto mayā| āyacato bhayaṃ nāsti dattāṃ ca pratigṛhṇataḥ|| ekasyeśvarasya deho dehāvayavāḥ mukhabāhūrupādāstadudbhavāḥ||

Verse 36

तिष्ठ राजन्मुहूर्तं च प्रेषयिष्याम्यहं पितुः। गच्छ त्वं धात्रिके शीघ्रं ब्रह्मकल्पमिहानय। स्वयंवरे वृतं शीघ्रं निवेदय च नाहुषम्।।

tiṣṭha rājanmuhūrtaṃ ca preṣayiṣyāmyahaṃ pituḥ| gaccha tvaṃ dhātrike śīghraṃ brahmakalpamihānaya| svayaṃvare vṛtaṃ śīghraṃ nivedaya ca nāhuṣam||

Verse 37

वैशंपायन उवाच। त्वरितं देवयान्याथ संदिष्टं पितुरात्मनः। सर्वं निवेदयामास धात्री तस्मै यथातथम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tvaritaṃ devayānyātha saṃdiṣṭaṃ piturātmanaḥ| sarvaṃ nivedayāmāsa dhātrī tasmai yathātatham||

Verse 38

श्रुत्वैव च स राजानं दर्शयामास भार्गवः। दृष्ट्वैव चागतं शुक्रं ययातिः पृथिवीपतिः। ववन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः।।

śrutvaiva ca sa rājānaṃ darśayāmāsa bhārgavaḥ| dṛṣṭvaiva cāgataṃ śukraṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ| vavande brāhmaṇaṃ kāvyaṃ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ||

Verse 39

देवयान्युवाच। राजायं नाहुषस्तात दुर्गमे पाणिमग्रहीत्। नान्यपूर्वगृहीतं मे तेनाहमभया कृता। नमस्ते देहि मामस्मै लोके नान्यं पतिं वृणे।। मा मां भयं क्षत्रियेण ब्राह्मणीपरिणयनदोषजम्।।

devayānyuvāca| rājāyaṃ nāhuṣastāta durgame pāṇimagrahīt| nānyapūrvagṛhītaṃ me tenāhamabhayā kṛtā| namaste dehi māmasmai loke nānyaṃ patiṃ vṛṇe|| mā māṃ bhayaṃ kṣatriyeṇa brāhmaṇīpariṇayanadoṣajam||

Verse 40

शुक्र उवाच। अन्यो धर्मः प्रियस्त्वन्यो वृतस्ते नाहुषः पतिः। कचशापात्त्वया पूर्वं नान्यद्भवितुमर्हति।।

śukra uvāca| anyo dharmaḥ priyastvanyo vṛtaste nāhuṣaḥ patiḥ| kacaśāpāttvayā pūrvaṃ nānyadbhavitumarhati||

Verse 41

वृतोऽनया पतिर्वीर सुतया त्वं ममेष्टया। स्वयं ग्रहे महान्दोषो ब्राह्मण्या वर्णसंकरात्। गृहाणेमां मया दत्तां महिषीं नहुषात्मज।।

vṛto'nayā patirvīra sutayā tvaṃ mameṣṭayā| svayaṃ grahe mahāndoṣo brāhmaṇyā varṇasaṃkarāt| gṛhāṇemāṃ mayā dattāṃ mahiṣīṃ nahuṣātmaja||

Verse 42

ययातिरुवाच। अधर्मो न स्पृशेदेष महान्मामिह भार्गव। वर्णसंकरजो ब्रह्मन्निति त्वां प्रवृणोम्यहम्।।

yayātiruvāca| adharmo na spṛśedeṣa mahānmāmiha bhārgava| varṇasaṃkarajo brahmanniti tvāṃ pravṛṇomyaham||

Verse 43

शुक्र उवाच। अधर्मात्त्वां विमुञ्चामि शृणु त्वं वरमीप्सितम्। अस्मिन्विवाहे मा म्लासीरहं पापं नुदामि ते।। दुर्गमे संकटे।।

śukra uvāca| adharmāttvāṃ vimuñcāmi śṛṇu tvaṃ varamīpsitam| asminvivāhe mā mlāsīrahaṃ pāpaṃ nudāmi te|| durgame saṃkaṭe||

Verse 44

वहस्व भार्यां धर्मेण देवयानीं सुमध्यमाम्। अनया सह संप्रीतिमतुलां समवाप्नुहि।।

vahasva bhāryāṃ dharmeṇa devayānīṃ sumadhyamām| anayā saha saṃprītimatulāṃ samavāpnuhi||

Verse 45

इयं चापि कुमारी ते शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी। संपूज्या सततं राजन्मा चैनां शयने ह्वयेः।।

iyaṃ cāpi kumārī te śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī| saṃpūjyā satataṃ rājanmā caināṃ śayane hvayeḥ||

Verse 46

रहस्येनां समाहूय न वदेर्न च संस्पृशेः। वहस्व भार्यां भद्रं ते यथा काममवाप्स्यसि।।

rahasyenāṃ samāhūya na vaderna ca saṃspṛśeḥ| vahasva bhāryāṃ bhadraṃ te yathā kāmamavāpsyasi||

Verse 47

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तो ययातिस्तु शुक्रं कृत्वा प्रदक्षिणम्। शास्त्रोक्तविधिना राजा विवाहमकरोच्छुभम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamukto yayātistu śukraṃ kṛtvā pradakṣiṇam| śāstroktavidhinā rājā vivāhamakarocchubham||

Verse 48

लब्ध्वा शुक्रान्महद्वित्तं देवयानीं तदोत्तमाम्। द्विसहस्रेण कन्यानां तथा शर्मिष्ठया सह।।

labdhvā śukrānmahadvittaṃ devayānīṃ tadottamām| dvisahasreṇa kanyānāṃ tathā śarmiṣṭhayā saha||

Verse 49

संपूजितश्च शुक्रेण दैत्यैश्च नृपसत्तमः। जगाम स्वपुरं हृष्टोऽनुज्ञातोऽथ महात्मना।।

saṃpūjitaśca śukreṇa daityaiśca nṛpasattamaḥ| jagāma svapuraṃ hṛṣṭo'nujñāto'tha mahātmanā||