Adhyaya 74

Verse 1

शुक्रवृषपर्वणोः संवादः।। 1 ।। शुक्रकोपशान्तये वृषपर्वनियोगात् शर्मिष्ठया देवयानीदास्याङ्गीकारः।। 2 ।। प्रसन्नया देवयान्या सह शुक्रस्य पुरप्रवेशनम्।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततः काव्यो भृगुश्रेष्ठः समन्युरुपगम्य ह। वृषपर्वाणमासीनमित्युवाचाविचारयन्।।

śukravṛṣaparvaṇoḥ saṃvādaḥ|| 1 || śukrakopaśāntaye vṛṣaparvaniyogāt śarmiṣṭhayā devayānīdāsyāṅgīkāraḥ|| 2 || prasannayā devayānyā saha śukrasya purapraveśanam|| 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ kāvyo bhṛguśreṣṭhaḥ samanyurupagamya ha| vṛṣaparvāṇamāsīnamityuvācāvicārayan||

Verse 2

नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव। शनैरावर्त्यमानो हि कर्तुर्मूलानि कृन्तति।।

nādharmaścarito rājansadyaḥ phalati gauriva| śanairāvartyamāno hi karturmūlāni kṛntati||

Verse 3

पुत्रेषु वा नप्तृषु वा न चेदात्मनि पश्यति। फलत्येव ध्रुवं पायं गुरुभुक्तमिवोदरे।।

putreṣu vā naptṛṣu vā na cedātmani paśyati| phalatyeva dhruvaṃ pāyaṃ gurubhuktamivodare||

Verse 4

अधीयानं हितं राजन्क्षमावन्तं जितेन्द्रियम्। यदघातयथा विप्रं कचमाङ्गिरसं तदा। अपापशीलं धर्मज्ञं शुश्रूषुं मद्गृहे रतम्।।

adhīyānaṃ hitaṃ rājankṣamāvantaṃ jitendriyam| yadaghātayathā vipraṃ kacamāṅgirasaṃ tadā| apāpaśīlaṃ dharmajñaṃ śuśrūṣuṃ madgṛhe ratam||

Verse 5

शर्मिष्ठया देवयानी क्रूरमुक्ता बहु प्रभो। विप्रकृत्य च संरम्भात्कूपे क्षिप्ता मनस्विनी।।

śarmiṣṭhayā devayānī krūramuktā bahu prabho| viprakṛtya ca saṃrambhātkūpe kṣiptā manasvinī||

Verse 6

सा न कल्पेत वासाय तयाहं रहितः कथम्। वसेयमिह तस्मात्ते त्यजामि विषयं नृप।।

sā na kalpeta vāsāya tayāhaṃ rahitaḥ katham| vaseyamiha tasmātte tyajāmi viṣayaṃ nṛpa||

Verse 7

वधादनर्हतस्तस्य वधाच्च दुहितुर्मम। वषपर्वन्निबोधेयं त्यक्ष्यामि त्वां सबान्धवम्। स्थातुं त्वद्विषये राजन्न शक्ष्यामि त्वया सह।।

vadhādanarhatastasya vadhācca duhiturmama| vaṣaparvannibodheyaṃ tyakṣyāmi tvāṃ sabāndhavam| sthātuṃ tvadviṣaye rājanna śakṣyāmi tvayā saha||

Verse 8

मा शोच वृषपर्वंस्त्वं मा क्रुध्यस्व विशांपते। स्थातुं ते विषये राजन्न शक्ष्यामि तया विना। अस्या गतिर्गतिर्मह्यं प्रियमस्याः प्रियं मम।।

mā śoca vṛṣaparvaṃstvaṃ mā krudhyasva viśāṃpate| sthātuṃ te viṣaye rājanna śakṣyāmi tayā vinā| asyā gatirgatirmahyaṃ priyamasyāḥ priyaṃ mama||

Verse 9

वृषपर्वोवाच। यदि ब्रह्मन्घातयामि यदि वा क्रोशयाम्यहम्। शर्मिष्ठया देवयानीं तेन गच्छाम्यसद्गतिम्।।

vṛṣaparvovāca| yadi brahmanghātayāmi yadi vā krośayāmyaham| śarmiṣṭhayā devayānīṃ tena gacchāmyasadgatim||

Verse 10

शुक्र उवाच। अहो मामभिजानासि दैत्य मिथ्याप्रलापिनम्। यथेममात्मनो दोषं न नियच्छस्पुपेक्षसे।।

śukra uvāca| aho māmabhijānāsi daitya mithyāpralāpinam| yathemamātmano doṣaṃ na niyacchaspupekṣase||

Verse 11

वृषपर्वोवाच। नाधर्मं न मृषावादं त्वयि जानामि भार्गव। त्वयि धर्मश्च सत्यं च तत्प्रसीदतु नो भवान्।।

vṛṣaparvovāca| nādharmaṃ na mṛṣāvādaṃ tvayi jānāmi bhārgava| tvayi dharmaśca satyaṃ ca tatprasīdatu no bhavān||

Verse 12

यद्यस्मानपहाय त्वमितो गच्छसि भार्गव। समुद्रं संप्रवेक्ष्यामि पूर्वं मद्बान्धवैः सह।।

yadyasmānapahāya tvamito gacchasi bhārgava| samudraṃ saṃpravekṣyāmi pūrvaṃ madbāndhavaiḥ saha||

Verse 13

पातालमथवा चाग्निं नान्यदस्ति परायणम्। यद्येव देवान्गच्छेस्त्वं मां च त्यक्त्वा ग्रहाधिप। सर्वत्यागं ततः कृत्वा प्रविशामि हुताशनम्।।

pātālamathavā cāgniṃ nānyadasti parāyaṇam| yadyeva devāngacchestvaṃ māṃ ca tyaktvā grahādhipa| sarvatyāgaṃ tataḥ kṛtvā praviśāmi hutāśanam||

Verse 14

शुक्र उवाच। समुद्रं प्रविशध्वं वा दिशो वा द्रवतासुराः। दुहितुर्नाप्रियं सोहुं शक्तोऽहं दयिता हि मे।।

śukra uvāca| samudraṃ praviśadhvaṃ vā diśo vā dravatāsurāḥ| duhiturnāpriyaṃ sohuṃ śakto'haṃ dayitā hi me||

Verse 15

प्रसाद्यतां देवयानी जीवितं यत्र मे स्थितम्। योगक्षेमकरस्तेऽहमिन्द्रस्येव बृहस्पतिः।।

prasādyatāṃ devayānī jīvitaṃ yatra me sthitam| yogakṣemakaraste'hamindrasyeva bṛhaspatiḥ||

Verse 16

वृषपर्वोवाच। यत्किंचिदसुरेन्द्राणां विद्यते वसु भार्गव। भुवि हस्तिगवाश्वं च तस्य त्वं मम चेश्चरः।।

vṛṣaparvovāca| yatkiṃcidasurendrāṇāṃ vidyate vasu bhārgava| bhuvi hastigavāśvaṃ ca tasya tvaṃ mama ceścaraḥ||

Verse 17

शुक्र उवाच। यत्किंचिदस्ति द्रविणं दैत्येन्द्राणां महासुर। तस्येश्वरोस्मि यद्येषा देवयानी प्रसाद्यताम्।।

śukra uvāca| yatkiṃcidasti draviṇaṃ daityendrāṇāṃ mahāsura| tasyeśvarosmi yadyeṣā devayānī prasādyatām||

Verse 18

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तथेत्याह वृषपर्वा महाकविम्। देवयान्यन्तिकं गत्वा तमर्थं प्राह भार्गवः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastathetyāha vṛṣaparvā mahākavim| devayānyantikaṃ gatvā tamarthaṃ prāha bhārgavaḥ||

Verse 19

देवयान्युवाच। यदि त्वमीश्वरस्तात राज्ञो वित्तस्य भार्गव। नाभिजानामि तत्तेऽहं राजा तु वदतु स्वयम्।।

devayānyuvāca| yadi tvamīśvarastāta rājño vittasya bhārgava| nābhijānāmi tatte'haṃ rājā tu vadatu svayam||

Verse 20

वैशंपायन उवाच। शुक्रस्य वचनं श्रुत्वा वृषपर्वा सबान्धवः। देवयानि प्रसीदेति पपात भुवि पादयोः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śukrasya vacanaṃ śrutvā vṛṣaparvā sabāndhavaḥ| devayāni prasīdeti papāta bhuvi pādayoḥ||

Verse 21

वृषपर्वोवाच। स्तुत्यो वन्द्यश्च सततं मया तातश्च ते शुभे। यं काममभिकामाऽसि देवयानि शुचिस्मिते। तत्तेऽहं संप्रदास्यामि यदि वापि हि दुर्लभम्।।

vṛṣaparvovāca| stutyo vandyaśca satataṃ mayā tātaśca te śubhe| yaṃ kāmamabhikāmā'si devayāni śucismite| tatte'haṃ saṃpradāsyāmi yadi vāpi hi durlabham||

Verse 22

देवयान्युवाच। दासीं कन्यासहस्रेण शर्मिष्ठामभिकामये। अनु मां तत्र गच्छेत्सा यत्र दद्याच्च मे पिता।।

devayānyuvāca| dāsīṃ kanyāsahasreṇa śarmiṣṭhāmabhikāmaye| anu māṃ tatra gacchetsā yatra dadyācca me pitā||

Verse 23

वृषपर्वोवाच। उत्तिष्ठ त्वं गच्छ धात्रि शर्मिष्ठां शीघ्रमानय। यं च कामयते कामं देवयानी करोतु तम्।।

vṛṣaparvovāca| uttiṣṭha tvaṃ gaccha dhātri śarmiṣṭhāṃ śīghramānaya| yaṃ ca kāmayate kāmaṃ devayānī karotu tam||

Verse 24

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामार्थे च कुलं त्यजेत्। ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्।।

tyajedekaṃ kulasyārthe grāmārthe ca kulaṃ tyajet| grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet||

Verse 25

वैशंपायन उवाच। ततो धात्री तत्र गत्वा शर्मिष्ठां वाक्यमब्रवीत्। उत्तिष्ठ भद्रे शर्मिष्ठे ज्ञातीनां सुखमावह।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato dhātrī tatra gatvā śarmiṣṭhāṃ vākyamabravīt| uttiṣṭha bhadre śarmiṣṭhe jñātīnāṃ sukhamāvaha||

Verse 26

त्यजति ब्राह्मणः शिष्यान्देवयान्या प्रचोदितः। सायं कामयते कां स कार्योऽद्य त्वयाऽनघे।।

tyajati brāhmaṇaḥ śiṣyāndevayānyā pracoditaḥ| sāyaṃ kāmayate kāṃ sa kāryo'dya tvayā'naghe||

Verse 27

शर्मिष्ठोवाच। यं सा कामयते कां करवाण्यहमद्य तम्। यद्येवमाह्वयेच्छुक्रो देवयानीकृते हि माम्। मद्दोषान्मागमच्छुक्रो देवयानी च मत्कृते।।

śarmiṣṭhovāca| yaṃ sā kāmayate kāṃ karavāṇyahamadya tam| yadyevamāhvayecchukro devayānīkṛte hi mām| maddoṣānmāgamacchukro devayānī ca matkṛte||

Verse 28

वैशंपायन उवाच। ततः कन्यासहस्रेण वृता शिबिकया तदा। पितुर्नियोगात्त्वरिता निश्चक्राम पुरोत्तमात्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ kanyāsahasreṇa vṛtā śibikayā tadā| piturniyogāttvaritā niścakrāma purottamāt||

Verse 29

शर्मिष्ठोवाच। अहं दासीसहस्रेण दासी ते परिचारिका। अनु त्वां तत्र यास्यामि यत्र दास्यति ते पिता।।

śarmiṣṭhovāca| ahaṃ dāsīsahasreṇa dāsī te paricārikā| anu tvāṃ tatra yāsyāmi yatra dāsyati te pitā||

Verse 30

देवयान्युवाच। स्तुवतो दुहिताऽहं ते याचतः प्रतिगृह्णतः। स्तूयमानस्य दुहिता कथं दासी भविष्यसि।।

devayānyuvāca| stuvato duhitā'haṃ te yācataḥ pratigṛhṇataḥ| stūyamānasya duhitā kathaṃ dāsī bhaviṣyasi||

Verse 31

शर्मिष्ठोवाच। येनकेनचिदार्तानां ज्ञातीनां सुखमावहेत्। अतस्त्वामनुयास्यामि तत्र दास्यति ते पिता।।

śarmiṣṭhovāca| yenakenacidārtānāṃ jñātīnāṃ sukhamāvahet| atastvāmanuyāsyāmi tatra dāsyati te pitā||

Verse 32

वैशंपायन उवाच। प्रतिश्रुते दासभावे दुहित्रा वृषपर्वणः। देवयानी नृपश्रेष्ठ पितरं वाक्यमब्रवीत्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| pratiśrute dāsabhāve duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ| devayānī nṛpaśreṣṭha pitaraṃ vākyamabravīt||

Verse 33

देवयान्युवाच। प्रविशामि पुरं तात तुष्टाऽस्मि द्विजसत्तम। अमोघं तव विज्ञानमस्ति विद्याबलं च ते।।

devayānyuvāca| praviśāmi puraṃ tāta tuṣṭā'smi dvijasattama| amoghaṃ tava vijñānamasti vidyābalaṃ ca te||

Verse 34

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तो दुहित्रा स द्विजश्रेष्ठो महायशाः। प्रविवेश पुरं हृष्टः पूजितः सर्वदानैवः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamukto duhitrā sa dvijaśreṣṭho mahāyaśāḥ| praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadānaivaḥ||