Adhyaya 73

Verse 1

शुक्रदेवयानीसंवादः।। 1 ।। शुक्र उवाच। यः परेषां नरो नित्यमतिवादांस्तितिक्षते। देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम्।।

śukradevayānīsaṃvādaḥ|| 1 || śukra uvāca| yaḥ pareṣāṃ naro nityamativādāṃstitikṣate| devayāni vijānīhi tena sarvamidaṃ jitam||

Verse 2

यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति इयं यथा। स यन्तेत्युच्यते सद्भिर्न यो रश्मिषु लम्बते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि त्रिसप्ततितमोऽध्यायः।। 73 ।।

yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ nigṛhṇāti iyaṃ yathā| sa yantetyucyate sadbhirna yo raśmiṣu lambate|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi trisaptatitamo'dhyāyaḥ|| 73 ||

Verse 3

यः समुत्पतितं क्रोधमक्रोधेन निरस्यति। देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम्।। रश्मिषु क्रोधफलभूतास्वापत्सु। पक्षे स्पष्टोऽर्थः।।

yaḥ samutpatitaṃ krodhamakrodhena nirasyati| devayāni vijānīhi tena sarvamidaṃ jitam|| raśmiṣu krodhaphalabhūtāsvāpatsu| pakṣe spaṣṭo'rthaḥ||

Verse 4

यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयेह निरस्यति। यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते।।

yaḥ samutpatitaṃ krodhaṃ kṣamayeha nirasyati| yathoragastvacaṃ jīrṇāṃ sa vai puruṣa ucyate||

Verse 5

यः संधारयते मन्युं योऽतिवादांस्तितिक्षते। यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम्।।

yaḥ saṃdhārayate manyuṃ yo'tivādāṃstitikṣate| yaśca tapto na tapati dṛḍhaṃ so'rthasya bhājanam||

Verse 6

यो यजेदपरिश्रान्तो मासिमासि शतं समाः। न क्रुद्ध्येद्यश्च सर्वस्य तयोरक्रोधनोऽधिकः।।

yo yajedapariśrānto māsimāsi śataṃ samāḥ| na kruddhyedyaśca sarvasya tayorakrodhano'dhikaḥ||

Verse 7

तस्मादक्रोधनः श्रेष्ठः कामक्रोधौ विगर्हितौ। क्रुद्धस्य निष्फलान्येव दानयज्ञतपांसि च।।

tasmādakrodhanaḥ śreṣṭhaḥ kāmakrodhau vigarhitau| kruddhasya niṣphalānyeva dānayajñatapāṃsi ca||

Verse 8

तस्मादक्रोधने यज्ञतपोदानफलं महत्। भवेदसंशयं भद्रे नेतरस्मिन्कदाचन।।

tasmādakrodhane yajñatapodānaphalaṃ mahat| bhavedasaṃśayaṃ bhadre netarasminkadācana||

Verse 9

न यतिर्न तपस्वी च न यज्वा न च धर्मभाक्। क्रोधस्य यो वशं गच्छेत्तस्य लोकद्वयं न च।।

na yatirna tapasvī ca na yajvā na ca dharmabhāk| krodhasya yo vaśaṃ gacchettasya lokadvayaṃ na ca||

Verse 10

पुत्रो भृत्यः सुहृद्भ्राता भार्या धर्मश्च सत्यता। तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम्।।

putro bhṛtyaḥ suhṛdbhrātā bhāryā dharmaśca satyatā| tasyaitānyapayāsyanti krodhaśīlasya niścitam||

Verse 11

यत्कुमाराः कुमार्यश्च वैरं कुर्युरचेतसः। न तत्प्राज्ञोऽनुकुर्वीत न विदुस्ते बलाबलम्।।

yatkumārāḥ kumāryaśca vairaṃ kuryuracetasaḥ| na tatprājño'nukurvīta na viduste balābalam||

Verse 12

देवयान्युवाच। वेदाहं तात बालाऽपि धर्माणां यदिहान्तरम्। अक्रोधे चातिवादे च वेद चापि बलाबलम्।।

devayānyuvāca| vedāhaṃ tāta bālā'pi dharmāṇāṃ yadihāntaram| akrodhe cātivāde ca veda cāpi balābalam||

Verse 13

स्ववृत्तिमननुष्ठाय धर्ममुत्सृज्य तत्त्वतः। शिष्यस्याशिष्यवृत्तेस्तु न क्षन्तव्यं बुभूषता।।

svavṛttimananuṣṭhāya dharmamutsṛjya tattvataḥ| śiṣyasyāśiṣyavṛttestu na kṣantavyaṃ bubhūṣatā||

Verse 14

प्रेष्यः शिष्यः स्ववृत्तिं हि विसृज्य विफलं गतः। तस्मात्संकीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते।।

preṣyaḥ śiṣyaḥ svavṛttiṃ hi visṛjya viphalaṃ gataḥ| tasmātsaṃkīrṇavṛtteṣu vāso mama na rocate||

Verse 15

पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च। न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु।।

pumāṃso ye hi nindanti vṛttenābhijanena ca| na teṣu nivasetprājñaḥ śreyo'rthī pāpabuddhiṣu||

Verse 16

ये त्वेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन वा। तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते।।

ye tvenamabhijānanti vṛttenābhijanena vā| teṣu sādhuṣu vastavyaṃ sa vāsaḥ śreṣṭha ucyate||

Verse 17

सुयन्त्रितपरा नित्यं विहीनाश्च धनैर्वराः। दुर्वृत्ताः पापकर्माणश्चण्डाला धनिनोपि च।।

suyantritaparā nityaṃ vihīnāśca dhanairvarāḥ| durvṛttāḥ pāpakarmāṇaścaṇḍālā dhaninopi ca||

Verse 18

नैव जात्या हि चण्डालाः स्वकर्मविहितैर्विना। धनाभिजनविद्यासु सक्ताश्चण्डालधर्मिणः।।

naiva jātyā hi caṇḍālāḥ svakarmavihitairvinā| dhanābhijanavidyāsu saktāścaṇḍāladharmiṇaḥ||

Verse 19

अकारणाश्च द्वेष्यन्ति परिवादं वदन्ति ते। साधोस्तत्र न वासोस्ति पापिभिः पापतां व्रजेत्।।

akāraṇāśca dveṣyanti parivādaṃ vadanti te| sādhostatra na vāsosti pāpibhiḥ pāpatāṃ vrajet||

Verse 20

सुकृते दुष्कृते वापि यत्र सज्जति यो नरः। ध्रुवं रतिर्भवेत्तस्य तस्माद्द्वेषं न रोचयेत्।।

sukṛte duṣkṛte vāpi yatra sajjati yo naraḥ| dhruvaṃ ratirbhavettasya tasmāddveṣaṃ na rocayet||

Verse 21

वाग्दुरुक्तं महाघोरं दुहितुर्वृषपर्वणः। मम मथ्नाति हृदयमग्निकाम इवारणिम्।।

vāgduruktaṃ mahāghoraṃ duhiturvṛṣaparvaṇaḥ| mama mathnāti hṛdayamagnikāma ivāraṇim||

Verse 22

न ह्यतो दुष्करतरं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु। यः सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्रीः पर्युपासते।।

na hyato duṣkarataraṃ manye lokeṣvapi triṣu| yaḥ sapatnaśriyaṃ dīptāṃ hīnaśrīḥ paryupāsate||

Verse 23

मरणं शोभनं तस्य इति विद्वज्जना विदुः। अवमानमवाप्नोति शनैर्नीचसमागमात्।।

maraṇaṃ śobhanaṃ tasya iti vidvajjanā viduḥ| avamānamavāpnoti śanairnīcasamāgamāt||

Verse 24

अतिवादा वक्त्रतो निःसरन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य वै मर्मसु ते पतन्ति तस्माद्धीरो नैव मुच्येत्परेषु।।

ativādā vaktrato niḥsaranti yairāhataḥ śocati rātryahāni| parasya vai marmasu te patanti tasmāddhīro naiva mucyetpareṣu||

Verse 25

निरोहेदायुधैश्छिन्नं संरोहेद्दग्धमाग्निना। वाक्क्षतं च न संरोहेदाशरीरं शरीरिणाम्।।

nirohedāyudhaiśchinnaṃ saṃroheddagdhamāgninā| vākkṣataṃ ca na saṃrohedāśarīraṃ śarīriṇām||

Verse 26

संरोहित शरैर्विद्धं नवं परशुना हतम्। वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहेत वाक्क्षतम्।।

saṃrohita śarairviddhaṃ navaṃ paraśunā hatam| vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃroheta vākkṣatam||