Adhyaya 72

Verse 1

स्वर्गंप्रत्यागतात्कचात्संजीविन्यध्ययनेन देवानां कृतार्थता।। 1 ।। शुक्रवृषपर्वणोर्विरोधोत्पादनार्थमिन्द्रकृतं कन्यानां वस्त्रमिश्रणम्।। 2 ।। वस्त्रमिश्रणेन शर्मिष्ठादेवयान्योर्विरोधः।। 3 ।। शर्मिष्ठया कूपे प्रक्षिप्ताया देवयान्या ययातिना कूपादुद्धरणम्।। 4 ।। शुक्रस्य कूपसमीपागमनं देवयानीसान्त्वनं च।। 5 ।। वैशंपायन उवाच। कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः। कचादधीत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ।।

svargaṃpratyāgatātkacātsaṃjīvinyadhyayanena devānāṃ kṛtārthatā|| 1 || śukravṛṣaparvaṇorvirodhotpādanārthamindrakṛtaṃ kanyānāṃ vastramiśraṇam|| 2 || vastramiśraṇena śarmiṣṭhādevayānyorvirodhaḥ|| 3 || śarmiṣṭhayā kūpe prakṣiptāyā devayānyā yayātinā kūpāduddharaṇam|| 4 || śukrasya kūpasamīpāgamanaṃ devayānīsāntvanaṃ ca|| 5 || vaiśaṃpāyana uvāca| kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ| kacādadhītya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha||

Verse 2

सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन्। कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरन्दर।।

sarva eva samāgamya śatakratumathābruvan| kālaste vikramasyādya jahi śatrūnpurandara||

Verse 3

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदा। तथेत्युक्त्वा प्रचक्राम सोऽपश्यत वने स्त्रियः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि द्विसप्ततितमोऽध्यायः।। 72 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu sahitaistridaśairmaghavāṃstadā| tathetyuktvā pracakrāma so'paśyata vane striyaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi dvisaptatitamo'dhyāyaḥ|| 72 ||

Verse 4

क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे। वायुभूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्।।

krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopame| vāyubhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇyeva vyamiśrayat||

Verse 5

ततो जलात्समुत्तीर्य कन्यास्ताः सहितास्तदा। वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथाऽऽसन्नान्यनेकशः।।

tato jalātsamuttīrya kanyāstāḥ sahitāstadā| vastrāṇi jagṛhustāni yathā''sannānyanekaśaḥ||

Verse 6

तत्र वासो देवयानयाः शर्मिष्ठा जगृहे तदा। व्यतिमिश्रमजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः।।

tatra vāso devayānayāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā| vyatimiśramajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ||

Verse 7

ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोधः समजायत। देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते।।

tatastayormithastatra virodhaḥ samajāyata| devayānyāśca rājendra śarmiṣṭhāyāśca tatkṛte||

Verse 8

देवयान्युवाच। कस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि। समुदाचारहीनाया न ते साधु भविष्यति।। प्रचक्राम भूतलं प्रतीति शेषः।।

devayānyuvāca| kasmādgṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri| samudācārahīnāyā na te sādhu bhaviṣyati|| pracakrāma bhūtalaṃ pratīti śeṣaḥ||

Verse 9

सर्मिष्ठोवाच। आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम। स्तौतिबन्दीव चाभीक्ष्णं नीचैः स्थित्वा विनीतवत्।।

sarmiṣṭhovāca| āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama| stautibandīva cābhīkṣṇaṃ nīcaiḥ sthitvā vinītavat||

Verse 10

याचतस्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः। सुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः।।

yācatastvaṃ hi duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ| sutāhaṃ stūyamānasya dadato'pratigṛhṇataḥ||

Verse 11

आदुन्वस्व विदुन्वस्व द्रुह्य कुप्यस्व याचकि। अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि।। समुदाचारः सदाचारः।।

ādunvasva vidunvasva druhya kupyasva yācaki| anāyudhā sāyudhāyā riktā kṣubhyasi bhikṣuki|| samudācāraḥ sadācāraḥ||

Verse 12

लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्यहम्। प्रतिकूलं वदसि चेदितःप्रभृति याचकि।। आदुन्वस्व आभिमुख्येन वक्षस्ताडनादिना संतापं प्राप्नुहि। विदुन्वस्व पांसुषु लुण्ठनादिना। द्रुह्य द्रोहं चिरकालिकं क्रोधं कुरु। कुप्यस्व सद्यः परानिष्टफलो यत्नः कोपस्तं कुरु। रिक्ता दरिद्रा।।

lapsyase pratiyoddhāraṃ na hi tvāṃ gaṇayāmyaham| pratikūlaṃ vadasi ceditaḥprabhṛti yācaki|| ādunvasva ābhimukhyena vakṣastāḍanādinā saṃtāpaṃ prāpnuhi| vidunvasva pāṃsuṣu luṇṭhanādinā| druhya drohaṃ cirakālikaṃ krodhaṃ kuru| kupyasva sadyaḥ parāniṣṭaphalo yatnaḥ kopastaṃ kuru| riktā daridrā||

Verse 13

वैशंपायन उवाच। समुच्छ्रयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि। शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमागमत्। हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया।।

vaiśaṃpāyana uvāca| samucchrayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi| śarmiṣṭhā prākṣipatkūpe tataḥ svapuramāgamat| hateyamiti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā||

Verse 14

अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा। प्रविश्य स्वगृहं स्वस्था धर्ममासुरमास्थिता। अथ तं देशमभ्यागाद्ययातिर्नहुषात्मजः।।

anavekṣya yayau veśma krodhavegaparāyaṇā| praviśya svagṛhaṃ svasthā dharmamāsuramāsthitā| atha taṃ deśamabhyāgādyayātirnahuṣātmajaḥ||

Verse 15

श्रान्तयुग्यः श्रान्तहयो मृगलिप्सुः पिपासितः। स नाहुषः प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम्।। प्रतियोद्धारं प्रहर्तारम्।।

śrāntayugyaḥ śrāntahayo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ| sa nāhuṣaḥ prekṣamāṇa udapānaṃ gatodakam|| pratiyoddhāraṃ prahartāram||

Verse 16

ददर्श राजा तां तत्र कन्यामग्निशिखामिव। तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम्।।

dadarśa rājā tāṃ tatra kanyāmagniśikhāmiva| tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmamaravarṇinīm||

Verse 17

सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना। का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला।।

sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā| kā tvaṃ tāmranakhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā||

Verse 18

दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा। कथं च पतिताऽस्यस्मिन्कूपे वीरुत्तृणावृते।।

dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmācchvasiṣi cāturā| kathaṃ ca patitā'syasminkūpe vīruttṛṇāvṛte||

Verse 19

दुहिता चैव कस्य त्वं वद सत्यं सुमध्यमे। योऽसौ देवैर्हतान्दैत्यानुत्थापयति विद्यया।।

duhitā caiva kasya tvaṃ vada satyaṃ sumadhyame| yo'sau devairhatāndaityānutthāpayati vidyayā||

Verse 20

देवयान्युवाच। तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते। एष मे दक्षिणो राजन्पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिः।।

devayānyuvāca| tasya śukrasya kanyāhaṃ sa māṃ nūnaṃ na budhyate| eṣa me dakṣiṇo rājanpāṇistāmranakhāṅguliḥ||

Verse 21

समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः। जानामि हि त्वां संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम्।।

samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnastvaṃ hi me mataḥ| jānāmi hi tvāṃ saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinam||

Verse 22

तस्मान्मां पतितामस्मात्कूपादुद्धर्तुमर्हसि। वैशंपायन उवाच। तामथो ब्राह्मणीं कन्यां विज्ञायनहुषात्मजः।।

tasmānmāṃ patitāmasmātkūpāduddhartumarhasi| vaiśaṃpāyana uvāca| tāmatho brāhmaṇīṃ kanyāṃ vijñāyanahuṣātmajaḥ||

Verse 23

गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोऽवटात्। उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः।। युग्या रथवाहकाः। हयाः केवलाश्वाः। उदकं पीयतेस्मादित्युदपानं कूपः।।

gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāvujjahāra tato'vaṭāt| uddhṛtya caināṃ tarasā tasmātkūpānnarādhipaḥ|| yugyā rathavāhakāḥ| hayāḥ kevalāśvāḥ| udakaṃ pīyatesmādityudapānaṃ kūpaḥ||

Verse 24

ययातिरुवाच। गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव। इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानीदमुत्तरम्।।

yayātiruvāca| gaccha bhadre yathākāmaṃ na bhayaṃ vidyate tava| ityucyamānā nṛpatiṃ devayānīdamuttaram||

Verse 25

उवाच मामुपादाय गच्छ शीघ्रं प्रियो हि मे। गृहीताहं त्वया पाणौ तस्माद्भर्ता भविष्यसि।।

uvāca māmupādāya gaccha śīghraṃ priyo hi me| gṛhītāhaṃ tvayā pāṇau tasmādbhartā bhaviṣyasi||

Verse 26

इत्येवमुक्तो नृपतिराह क्षत्रकुलोद्भवः। त्वं भद्रे ब्राह्मणी तस्मान्मया नार्हसि सङ्गमम्।।

ityevamukto nṛpatirāha kṣatrakulodbhavaḥ| tvaṃ bhadre brāhmaṇī tasmānmayā nārhasi saṅgamam||

Verse 27

सर्वलोकगुरुः काव्यस्त्वं तस्य दुहिता शुभे। तस्मादपि भयं मेऽद्य ततः कल्याणि नार्हसि।।

sarvalokaguruḥ kāvyastvaṃ tasya duhitā śubhe| tasmādapi bhayaṃ me'dya tataḥ kalyāṇi nārhasi||

Verse 28

देवयान्युवाच। यदि मद्वचनान्नाद्य मां नेच्छसि नराधिप। त्वामेव वरये पित्रा तस्माल्लप्स्यसि गच्छ हि।।

devayānyuvāca| yadi madvacanānnādya māṃ necchasi narādhipa| tvāmeva varaye pitrā tasmāllapsyasi gaccha hi||

Verse 29

वैशंपायन उवाच। आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ। गते तु नाहुषे तस्मिन्देवयान्यप्यनिन्दिता।।

vaiśaṃpāyana uvāca| āmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau| gate tu nāhuṣe tasmindevayānyapyaninditā||

Verse 30

क्वचिद्गत्वा च रुदती वृक्षमाश्रित्य धिष्ठिता। ततश्चिरायमाणायां दुहितर्यथ भार्गवः।।

kvacidgatvā ca rudatī vṛkṣamāśritya dhiṣṭhitā| tataścirāyamāṇāyāṃ duhitaryatha bhārgavaḥ||

Verse 31

संस्मृत्योवाच धात्रीं तां दुहितुः स्नेहविक्लवः। धात्रि त्वमानय क्षिप्रं देवयानीं समुध्यमाम्।।

saṃsmṛtyovāca dhātrīṃ tāṃ duhituḥ snehaviklavaḥ| dhātri tvamānaya kṣipraṃ devayānīṃ samudhyamām||

Verse 32

इत्युक्तमात्रे सा धात्री त्वरिताऽऽनयितुं गता। यत्रयत्र सशीभिः सा गता पदममार्गत।।

ityuktamātre sā dhātrī tvaritā''nayituṃ gatā| yatrayatra saśībhiḥ sā gatā padamamārgata||

Verse 33

सा ददर्श तथा दीनां श्रमार्तां रुदतीं स्थिताम्। वृत्तान्तं किमिदं भद्रे शीघ्रं वद पिताह्वयत्।।

sā dadarśa tathā dīnāṃ śramārtāṃ rudatīṃ sthitām| vṛttāntaṃ kimidaṃ bhadre śīghraṃ vada pitāhvayat||

Verse 34

एवमुक्ताह धात्रीं तां शर्मिष्ठावृजिनं कृतम्। उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकामागतां पुरः।। अवटाद्गर्तात्।।

evamuktāha dhātrīṃ tāṃ śarmiṣṭhāvṛjinaṃ kṛtam| uvāca śokasaṃtaptā ghūrṇikāmāgatāṃ puraḥ|| avaṭādgartāt||

Verse 35

देवयान्युवाच। त्वरितं घूर्णिके गच्छ शीघ्रमाचक्ष्व मे पितुः।।

devayānyuvāca| tvaritaṃ ghūrṇike gaccha śīghramācakṣva me pituḥ||

Verse 36

नेदानीं संप्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः। वैशंपायन उवाच। सा तत्र त्वरितं गत्वा घूर्णिकाऽसुरमन्दिरम्।।

nedānīṃ saṃpravekṣyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ| vaiśaṃpāyana uvāca| sā tatra tvaritaṃ gatvā ghūrṇikā'suramandiram||

Verse 37

दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना। आचचक्षे महाप्राज्ञं देवयानीं वने हताम्।। घूर्णिकां दासीम्।।

dṛṣṭvā kāvyamuvācedaṃ saṃbhramāviṣṭacetanā| ācacakṣe mahāprājñaṃ devayānīṃ vane hatām|| ghūrṇikāṃ dāsīm||

Verse 38

शर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा वृषपर्वणः। श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम्।।

śarmiṣṭhayā mahābhāga duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ| śrutvā duhitaraṃ kāvyastatra śarmiṣṭhayā hatām||

Verse 39

त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने। दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने।।

tvarayā niryayau duḥkhānmārgamāṇaḥ sutāṃ vane| dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tato vane||

Verse 40

बाहुभ्यां संपरिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्। आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः।। हतां ताडिताम्।।

bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya duḥkhito vākyamabravīt| ātmadoṣairniyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ|| hatāṃ tāḍitām||

Verse 41

मन्ये दुश्चरितं तेऽस्ति यस्येयं निष्कृतिः कृता। देवयान्युवाच। निष्कृतिर्मेऽस्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम।। नियच्छन्ति प्रयच्छन्ति प्राप्नुवन्तीति भावः।।

manye duścaritaṃ te'sti yasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā| devayānyuvāca| niṣkṛtirme'stu vā māstu śṛṇuṣvāvahito mama|| niyacchanti prayacchanti prāpnuvantīti bhāvaḥ||

Verse 42

शर्मिष्ठया यदुक्ताऽस्मि दुहित्रा वृषपर्वणः।। सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामसि गायनः।।

śarmiṣṭhayā yaduktā'smi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ|| satyaṃ kilaitatsā prāha daityānāmasi gāyanaḥ||

Verse 43

एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी। वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्।।

evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī| vacanaṃ tīkṣṇaparuṣaṃ krodharaktekṣaṇā bhṛśam||

Verse 44

स्तुवतो दुहिता नित्यं याचतः प्रतिगृह्णतः। अहं तु स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः।।

stuvato duhitā nityaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ| ahaṃ tu stūyamānasya dadato'pratigṛhṇataḥ||

Verse 45

इदं मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः। क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुनः।। एतदेवाह मन्ये इति। निष्कृतिः फलभोगेन निरसनम्।।

idaṃ māmāha śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ| krodhasaṃraktanayanā darpapūrṇā punaḥ punaḥ|| etadevāha manye iti| niṣkṛtiḥ phalabhogena nirasanam||

Verse 46

यद्यह स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः। प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता तु सखी मया।।

yadyaha stuvatastāta duhitā pratigṛhṇataḥ| prasādayiṣye śarmiṣṭhāmityuktā tu sakhī mayā||

Verse 47

उक्ताप्येवं भृशं मां सा निगृह्य विजने वने। कूपे प्रक्षेपयामास प्रक्षिप्य गृहमागमत्।।

uktāpyevaṃ bhṛśaṃ māṃ sā nigṛhya vijane vane| kūpe prakṣepayāmāsa prakṣipya gṛhamāgamat||

Verse 48

शुक्र उवाच। स्तुवतो दुहिता न त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः। अस्तोतुः स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि।।

śukra uvāca| stuvato duhitā na tvaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ| astotuḥ stūyamānasya duhitā devayānyasi||

Verse 49

वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः। अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वन्द्वमैश्वरं हि बलं मम।। इदं पूर्वोक्तम्।।

vṛṣaparvaiva tadveda śakro rājā ca nāhuṣaḥ| acintyaṃ brahma nirdvandvamaiśvaraṃ hi balaṃ mama|| idaṃ pūrvoktam||

Verse 50

जानामि जीविनीं विद्यां लोकेस्मिञ्शाश्वतीं ध्रुवम्। मृतः संजीवते जन्तुर्यया कमललोचने।।

jānāmi jīvinīṃ vidyāṃ lokesmiñśāśvatīṃ dhruvam| mṛtaḥ saṃjīvate janturyayā kamalalocane||

Verse 51

कत्थनं स्वगुणानां च कृत्वा तप्यति सज्जनः। ततो वक्तुमशक्तोऽस्मित्वं मे जानासि यद्बलम्।।

katthanaṃ svaguṇānāṃ ca kṛtvā tapyati sajjanaḥ| tato vaktumaśakto'smitvaṃ me jānāsi yadbalam||

Verse 52

तसमादुत्तिष्ठ गच्छामः स्वगृहं कुलनन्दिनि। क्षमां कृत्वा विशालाक्षि क्षमासारा हि साधवः।।

tasamāduttiṣṭha gacchāmaḥ svagṛhaṃ kulanandini| kṣamāṃ kṛtvā viśālākṣi kṣamāsārā hi sādhavaḥ||

Verse 53

यच्च किंचित्सर्वगतं भूमौ वा यदि वा दिवि। तस्याहमीश्वरो नित्यं तुष्टेनोक्तः स्वयंभुवा।।

yacca kiṃcitsarvagataṃ bhūmau vā yadi vā divi| tasyāhamīśvaro nityaṃ tuṣṭenoktaḥ svayaṃbhuvā||

Verse 54

अहं जलं विमुञ्चामि प्रजानां हितकाम्यया। पुष्णाम्यौषधयः सर्वा इति सत्यं ब्रवीमि ते।।

ahaṃ jalaṃ vimuñcāmi prajānāṃ hitakāmyayā| puṣṇāmyauṣadhayaḥ sarvā iti satyaṃ bravīmi te||

Verse 55

वैशंपायन उवाच। एवं विषादमापन्नां मन्युना संप्रपीडिताम्। वचनैर्मधुरैः श्लक्ष्णैः सान्त्वयामास तां पिता।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ viṣādamāpannāṃ manyunā saṃprapīḍitām| vacanairmadhuraiḥ ślakṣṇaiḥ sāntvayāmāsa tāṃ pitā||