Adhyaya 71

Verse 1

स्वपाणिग्रहणार्थं प्रार्थितवत्या देवयान्या कचस्य विवादः।। 1 ।। कचदेवयान्योः परस्परशापदानम्।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। समावृतव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा कचम्। प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयान्यब्रवीदिदम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि एकसप्ततितमोऽध्यायः।। 71 ।।

svapāṇigrahaṇārthaṃ prārthitavatyā devayānyā kacasya vivādaḥ|| 1 || kacadevayānyoḥ parasparaśāpadānam|| 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| samāvṛtavrataṃ taṃ tu visṛṣṭaṃ guruṇā kacam| prasthitaṃ tridaśāvāsaṃ devayānyabravīdidam|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi ekasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 71 ||

Verse 2

ऋषेरङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च। भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च।।

ṛṣeraṅgirasaḥ pautra vṛttenābhijanena ca| bhrājase vidyayā caiva tapasā ca damena ca||

Verse 3

ऋषिर्यथाङ्गिरा मान्यः पितुर्मम महायशाः। तथा प्रान्यश्च पूज्यश्च मम भूयो बृहस्पतिः।।

ṛṣiryathāṅgirā mānyaḥ piturmama mahāyaśāḥ| tathā prānyaśca pūjyaśca mama bhūyo bṛhaspatiḥ||

Verse 4

एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद्ब्रवीमि तपोधन। व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि।।

evaṃ jñātvā vijānīhi yadbravīmi tapodhana| vratasthe niyamopete yathā vartāmyahaṃ tvayi||

Verse 5

स समावृतविद्यो मां भक्तां भजितुमर्हसि। गृहाण पाणिं विधिवन्मम मन्त्रपुरस्कृतम्।। कच उवाच।

sa samāvṛtavidyo māṃ bhaktāṃ bhajitumarhasi| gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivanmama mantrapuraskṛtam|| kaca uvāca|

Verse 6

पूज्यो मान्यश्च भगवान्यथा तव पिता मम। तथा त्वमनवद्याङ्गि पूजनीयतरा मम।।

pūjyo mānyaśca bhagavānyathā tava pitā mama| tathā tvamanavadyāṅgi pūjanīyatarā mama||

Verse 7

प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्गवस्य महात्मनः। त्वं भत्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम।।

prāṇebhyo'pi priyatarā bhārgavasya mahātmanaḥ| tvaṃ bhatre dharmataḥ pūjyā guruputrī sadā mama||

Verse 8

यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव। देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि।।

yathā mama gururnityaṃ mānyaḥ śukraḥ pitā tava| devayāni tathaiva tvaṃ naivaṃ māṃ vaktumarhasi||

Verse 9

देवयान्युवाच। गुरुपुत्रस्य पुत्रो वै न त्वं पुत्रश्च मे पितुः। तस्मात्पूज्यश्च मान्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम।। समावृतव्रतं समाप्तव्रतम्।।

devayānyuvāca| guruputrasya putro vai na tvaṃ putraśca me pituḥ| tasmātpūjyaśca mānyaśca mamāpi tvaṃ dvijottama|| samāvṛtavrataṃ samāptavratam||

Verse 10

असुरैर्हन्यमाने च कच त्वयि पुनःपुनः। तदाप्रभृति या प्रीतिस्तां त्वमद्य स्मरस्व मे।।

asurairhanyamāne ca kaca tvayi punaḥpunaḥ| tadāprabhṛti yā prītistāṃ tvamadya smarasva me||

Verse 11

सौहार्दे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम्। न मामर्हसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम्।।

sauhārde cānurāge ca vettha me bhaktimuttamām| na māmarhasi dharmajña tyaktuṃ bhaktāmanāgasam||

Verse 12

कच उवाच। अनियोज्ये नियोक्तुं मां देवयानि न चार्हसि। प्रसीद सुभ्रु त्वं मह्यं गुरोर्गुरुतरा शुभे।।

kaca uvāca| aniyojye niyoktuṃ māṃ devayāni na cārhasi| prasīda subhru tvaṃ mahyaṃ gurorgurutarā śubhe||

Verse 13

यत्रोषितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने। तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्य भामिनि।।

yatroṣitaṃ viśālākṣi tvayā candranibhānane| tatrāhamuṣito bhadre kukṣau kāvyasya bhāmini||

Verse 14

भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोचः सुमध्यमे। सुखमस्म्युषितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम।।

bhaginī dharmato me tvaṃ maivaṃ vocaḥ sumadhyame| sukhamasmyuṣito bhadre na manyurvidyate mama||

Verse 15

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमाशंस मे पथि। अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरे। अप्रमत्तोत्थिता नित्यमाराधय गुरुं मम।। गुरुः पुत्रो यस्य अङ्गिरसः पुत्रः पौत्रः।।

āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi śivamāśaṃsa me pathi| avirodhena dharmasya smartavyo'smi kathāntare| apramattotthitā nityamārādhaya guruṃ mama|| guruḥ putro yasya aṅgirasaḥ putraḥ pautraḥ||

Verse 16

देवयान्युवाच। यदि मां धर्मकामार्थे प्रत्याख्यास्यसि याचितः। ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति।।

devayānyuvāca| yadi māṃ dharmakāmārthe pratyākhyāsyasi yācitaḥ| tataḥ kaca na te vidyā siddhimeṣā gamiṣyati||

Verse 17

कच उवाच। गुरुपुत्रीति कृत्वाऽहं प्रत्याचक्षे न दोषतः। गुरुणा चाननुज्ञातः काममेवं शपस्व माम्।। उत्थिता अनलसा।।

kaca uvāca| guruputrīti kṛtvā'haṃ pratyācakṣe na doṣataḥ| guruṇā cānanujñātaḥ kāmamevaṃ śapasva mām|| utthitā analasā||

Verse 18

आर्षं धर्मं ब्रुवाणोऽहं देवयानि यथा त्वया। शप्तो ह्यनर्हः शापस्य कामतोऽद्य न धर्मतः।।

ārṣaṃ dharmaṃ bruvāṇo'haṃ devayāni yathā tvayā| śapto hyanarhaḥ śāpasya kāmato'dya na dharmataḥ||

Verse 19

तस्माद्भवत्या यः कामो न तथा स भविष्यति। ऋषिपुत्रो न ते कश्चिज्जातु पाणिं ग्रहीष्यति।।

tasmādbhavatyā yaḥ kāmo na tathā sa bhaviṣyati| ṛṣiputro na te kaścijjātu pāṇiṃ grahīṣyati||

Verse 20

फलिष्यति न ते विद्या यत्त्वं मामात्थ तत्तथा। अध्यापयिष्यामि तु यं तस्य विद्या फलिष्यति।।

phaliṣyati na te vidyā yattvaṃ māmāttha tattathā| adhyāpayiṣyāmi tu yaṃ tasya vidyā phaliṣyati||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो देवयानीं कचस्तदा। त्रिदशेशालयं शीघ्रं जगाम द्विजसत्तमः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā dvijaśreṣṭho devayānīṃ kacastadā| tridaśeśālayaṃ śīghraṃ jagāma dvijasattamaḥ||

Verse 22

तमागतमभिप्रेक्ष्य देवा इन्द्रपुरोगमाः। बृहस्पतिं सभाज्येदं कचं वचनमब्रुवन्।।

tamāgatamabhiprekṣya devā indrapurogamāḥ| bṛhaspatiṃ sabhājyedaṃ kacaṃ vacanamabruvan||

Verse 23

देवा ऊचुः। यत्त्वयास्मद्धितं कर्म कृतं वै परमाद्भुतम्। न ते यशः प्रणशिता भागभाक्व भविष्यसि।। अननुज्ञातस्त्वदुक्तकार्ये।।

devā ūcuḥ| yattvayāsmaddhitaṃ karma kṛtaṃ vai paramādbhutam| na te yaśaḥ praṇaśitā bhāgabhākva bhaviṣyasi|| ananujñātastvaduktakārye||