Adhyaya 70

Verse 1

ययात्युपाख्यानारम्भः।। 1 ।। सञ्जीवनीविद्यालाभार्थं देवैः शुक्रसमीपे कचस्य प्रेषणम्।। 2 ।। कचस्य शिष्यत्वेनाङ्गीकारः।। 3 ।। दैत्यैर्हतस्य कचस्योज्जीवनम्।। 4 ।। दैत्यैर्भस्मीकृत्य तन्मिश्रितसुराद्वारा स्वकुक्षिं प्रापितस्य कचस्य शुक्रेण विद्यादानपूर्वकमुज्जीवनम्।। 5 ।। शुक्रेण सुरापाननिषेधः।। 6 ।। जनमेजय उवाच। ययातिः पूर्वजोऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः। कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम्।।

yayātyupākhyānārambhaḥ|| 1 || sañjīvanīvidyālābhārthaṃ devaiḥ śukrasamīpe kacasya preṣaṇam|| 2 || kacasya śiṣyatvenāṅgīkāraḥ|| 3 || daityairhatasya kacasyojjīvanam|| 4 || daityairbhasmīkṛtya tanmiśritasurādvārā svakukṣiṃ prāpitasya kacasya śukreṇa vidyādānapūrvakamujjīvanam|| 5 || śukreṇa surāpānaniṣedhaḥ|| 6 || janamejaya uvāca| yayātiḥ pūrvajo'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ| kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām||

Verse 2

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन। आनुपूर्व्या च मे शंस राज्ञो वंशकरान्पृथक्।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana| ānupūrvyā ca me śaṃsa rājño vaṃśakarānpṛthak||

Verse 3

वैशंपायन उवाच। ययातिरासीन्नृपतिर्देवराजसमद्युतिः। तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा।। ।। इति श्रीमन्मेहाभारते आदिपर्वणि संभवपर्वणि सप्ततितमोऽध्यायः।। 70 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| yayātirāsīnnṛpatirdevarājasamadyutiḥ| taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā|| || iti śrīmanmehābhārate ādiparvaṇi saṃbhavaparvaṇi saptatitamo'dhyāyaḥ|| 70 ||

Verse 4

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छते जनमेजय। देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च।।

tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchate janamejaya| devayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca||

Verse 5

सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः। ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे।।

surāṇāmasurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ| aiśvaryaṃ prati saṃgharṣastrailokye sacarācare||

Verse 6

जिगीषया ततो देवा वव्रिरेऽङ्गिरसं मुनिम्। पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे।।

jigīṣayā tato devā vavrire'ṅgirasaṃ munim| paurohityena yājyārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare||

Verse 7

ब्राह्मणौ तावुभौ नित्यमन्योन्यस्पर्धिनौ भृशम्। तत्र देवा निजघ्नुर्यान्दानवान्युधि संगतान्।।

brāhmaṇau tāvubhau nityamanyonyaspardhinau bhṛśam| tatra devā nijaghnuryāndānavānyudhi saṃgatān||

Verse 8

तान्पुनर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात्। ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान्।।

tānpunarjīvayāmāsa kāvyo vidyābalāśrayāt| tataste punarutthāya yodhayāṃcakrire surān||

Verse 9

असुरास्तु निजघ्नुर्यान्सुरान्समरमूर्धनि। न तान्सञ्जीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः।।

asurāstu nijaghnuryānsurānsamaramūrdhani| na tānsañjīvayāmāsa bṛhaspatirudāradhīḥ||

Verse 10

न हि वेद स तां विद्यां यां काव्योवेत्ति वीर्यवान्। सञ्जीविनीं ततो देवा विषादमगमन्परम्।।

na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyovetti vīryavān| sañjīvinīṃ tato devā viṣādamagamanparam||

Verse 11

ते तु देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा। ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः।।

te tu devā bhayodvignāḥ kāvyāduśanasastadā| ūcuḥ kacamupāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ||

Verse 12

भजमानान्भजस्वास्मान्कुरु नः साह्यमुत्तमम्। या सा विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसि।।

bhajamānānbhajasvāsmānkuru naḥ sāhyamuttamam| yā sā vidyā nivasati brāhmaṇe'mitatejasi||

Verse 13

शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्गो भविष्यसि। वृषपर्वसमीपे हि शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः।।

śukre tāmāhara kṣipraṃ bhāgabhāṅgo bhaviṣyasi| vṛṣaparvasamīpe hi śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ||

Verse 14

रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान्। तमाराधयितुं शक्तो भवान्पूर्ववयाः कविम्।।

rakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān| tamārādhayituṃ śakto bhavānpūrvavayāḥ kavim||

Verse 15

देवयानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मनः। त्वमाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते।।

devayānīṃ ca dayitāṃ sutāṃ tasya mahātmanaḥ| tvamārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyate||

Verse 16

शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैराचारेण दमेन च। देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्।।

śīladākṣiṇyamādhuryairācāreṇa damena ca| devayānyāṃ hi tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। तथेत्युक्त्वा ततः प्रायाद्बृहस्पतिसुतः कचः। तदाऽभिपूजितो देवैः समीपे वृषपर्वणः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tathetyuktvā tataḥ prāyādbṛhaspatisutaḥ kacaḥ| tadā'bhipūjito devaiḥ samīpe vṛṣaparvaṇaḥ||

Verse 18

स गत्वा त्वरितो राजन्देवैः संप्रेषितः कचः। असुरेन्द्रपुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यमुवाच ह।।

sa gatvā tvarito rājandevaiḥ saṃpreṣitaḥ kacaḥ| asurendrapure śukraṃ dṛṣṭvā vākyamuvāca ha||

Verse 19

ऋषेरङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः। नाम्ना कच इति ख्यातं शिष्यं गृह्णात् मां भवान्।।

ṛṣeraṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣādbṛhaspateḥ| nāmnā kaca iti khyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇāt māṃ bhavān||

Verse 20

ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौ। अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्सहस्रं परिवत्सरान्।।

brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ gurau| anumanyasva māṃ brahmansahasraṃ parivatsarān||

Verse 21

शुक्र उवाच। कच सुस्वागतं तेऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः। अर्चयिष्येऽहमर्च्यं त्वामर्चितोऽस्तु बृहस्पतिः।।

śukra uvāca| kaca susvāgataṃ te'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ| arcayiṣye'hamarcyaṃ tvāmarcito'stu bṛhaspatiḥ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम्। आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tadvratam| ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam||

Verse 23

व्रतस्य प्राप्तकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्णत। आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत।।

vratasya prāptakālaṃ sa yathoktaṃ pratyagṛhṇata| ārādhayannupādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata||

Verse 24

नित्यमाराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगां मुनिः। गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत्।।

nityamārādhayiṣyaṃstāṃ yuvā yauvanagāṃ muniḥ| gāyannṛtyanvādayaṃśca devayānīmatoṣayat||

Verse 25

स शीलयन्देवयानीं कन्यां संप्राप्तयौवनाम्। पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भारत।। विप्रदानवौ वव्राते जामातृत्वेनेति शेषः।।

sa śīlayandevayānīṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanām| puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārata|| vipradānavau vavrāte jāmātṛtveneti śeṣaḥ||

Verse 26

देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतधारिणम्। गायन्ती च ललन्ती च रहः पर्यचरत्तथा।।

devayānyapi taṃ vipraṃ niyamavratadhāriṇam| gāyantī ca lalantī ca rahaḥ paryacarattathā||

Verse 27

गायन्तं चैव शुल्कं च दातारं प्रियवादिनम्। नार्यो नरं कामयन्ते रूपिणं स्रग्विणं तथा।।

gāyantaṃ caiva śulkaṃ ca dātāraṃ priyavādinam| nāryo naraṃ kāmayante rūpiṇaṃ sragviṇaṃ tathā||

Verse 28

पञ्चवर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम्। तत्रातीयुरथो बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम्।।

pañcavarṣaśatānyevaṃ kacasya carato vratam| tatrātīyuratho buddhvā dānavāstaṃ tataḥ kacam||

Verse 29

गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येकममर्षिताः। जघ्नुर्बृहस्पतेर्द्वेषाद्विद्यारक्षार्थमेव च।।

gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasyekamamarṣitāḥ| jaghnurbṛhaspaterdveṣādvidyārakṣārthameva ca||

Verse 30

हत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छँल्लवशः कृतम्। ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वं निवेशनम्।।

hatvā śālāvṛkebhyaśca prāyaccha~llavaśaḥ kṛtam| tato gāvo nivṛttāstā agopāḥ svaṃ niveśanam||

Verse 31

सा दृष्ट्वा रहिता गाश्च कचेनाभ्यागता वनात्। उवाच वचनं काले देवयान्यथ भारत।। प्रेषणैः प्रेष्यत्वादिभिः।।

sā dṛṣṭvā rahitā gāśca kacenābhyāgatā vanāt| uvāca vacanaṃ kāle devayānyatha bhārata|| preṣaṇaiḥ preṣyatvādibhiḥ||

Verse 32

देवयान्युवाच। आहुतं चाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो। अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते।।

devayānyuvāca| āhutaṃ cāgnihotraṃ te sūryaścāstaṃ gataḥ prabho| agopāścāgatā gāvaḥ kacastāta na dṛśyate||

Verse 33

व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति। तं विना न च जीवेयमिति सत्यं ब्रवीमि ते।।

vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati| taṃ vinā na ca jīveyamiti satyaṃ bravīmi te||

Verse 34

शुक्र उवाच। अयमेहीति संशब्द्य मृतं संजीवयाम्यहम्। वैशंपायन उवाच। ततः संजीविनीं विद्यां प्रयुज्य कचमाह्वयत्।।

śukra uvāca| ayamehīti saṃśabdya mṛtaṃ saṃjīvayāmyaham| vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ saṃjīvinīṃ vidyāṃ prayujya kacamāhvayat||

Verse 35

भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि वृकाणां स विनिर्गतः। आहूतः प्रादुरभवत्कचो हृष्टोऽथ विद्यया।।

bhittvā bhittvā śarīrāṇi vṛkāṇāṃ sa vinirgataḥ| āhūtaḥ prādurabhavatkaco hṛṣṭo'tha vidyayā||

Verse 36

कस्माच्चिरायितोऽसीति पृष्टस्तामाह भार्गवीम्। कच उवाच। समिधश्च कुशादीनि काष्ठभारं च भामिनि।।

kasmāccirāyito'sīti pṛṣṭastāmāha bhārgavīm| kaca uvāca| samidhaśca kuśādīni kāṣṭhabhāraṃ ca bhāmini||

Verse 37

गृहीत्वा श्रमभारार्तो वटवृक्षं समाश्रितः। गावश्च सहिताः सर्वा वृक्षच्छायामुपाश्रिताः।।

gṛhītvā śramabhārārto vaṭavṛkṣaṃ samāśritaḥ| gāvaśca sahitāḥ sarvā vṛkṣacchāyāmupāśritāḥ||

Verse 38

असुरास्तत्र मां दृष्ट्वा कस्त्वमित्यभ्यचोदयन्। बृहस्पतिसुतश्चाहं कच इत्यभिविश्रुतः।।

asurāstatra māṃ dṛṣṭvā kastvamityabhyacodayan| bṛhaspatisutaścāhaṃ kaca ityabhiviśrutaḥ||

Verse 39

इत्युक्तमात्रे मां हत्वा पेषीकृत्वा तु दानवाः। दत्त्वा शालावृकेभ्यस्तु सुखं जग्मुः स्वमालयं।। उवाच शुक्रं प्रति।।

ityuktamātre māṃ hatvā peṣīkṛtvā tu dānavāḥ| dattvā śālāvṛkebhyastu sukhaṃ jagmuḥ svamālayaṃ|| uvāca śukraṃ prati||

Verse 40

आहूतो विद्यया भद्रे भार्गवेण महात्मना। त्वत्समीपमिहायातः कथंचित्प्राप्तजीवितः।।

āhūto vidyayā bhadre bhārgaveṇa mahātmanā| tvatsamīpamihāyātaḥ kathaṃcitprāptajīvitaḥ||

Verse 41

हतोऽहमिति चाचख्यौ पृष्टो ब्राह्मणकन्यया। स पुनर्देवयान्योक्तः पुष्पाण्याहर मे द्विज।।

hato'hamiti cācakhyau pṛṣṭo brāhmaṇakanyayā| sa punardevayānyoktaḥ puṣpāṇyāhara me dvija||

Verse 42

वनं ययौ कचो विप्रो ददृशुर्दानवाश्च तम्। पुनस्तं पेषयित्वा तु समुद्राम्भस्यमिश्रयन्।।

vanaṃ yayau kaco vipro dadṛśurdānavāśca tam| punastaṃ peṣayitvā tu samudrāmbhasyamiśrayan||

Verse 43

चिरं गतं पुनः कन्या पित्रे तं संन्यवेदयत्। विप्रेण पुनराहूतो विद्यया गुरुदेहजः। पुनरावृत्य तद्वृत्तं न्यवेदयत तद्यथा।। पेषः पिष्टम्। पिष्टीकृत्येत्यर्थः।।

ciraṃ gataṃ punaḥ kanyā pitre taṃ saṃnyavedayat| vipreṇa punarāhūto vidyayā gurudehajaḥ| punarāvṛtya tadvṛttaṃ nyavedayata tadyathā|| peṣaḥ piṣṭam| piṣṭīkṛtyetyarthaḥ||

Verse 44

ततस्तृतीयं हत्वा तं दग्ध्वा कृत्वा च चूर्णशः। प्रायच्छन्ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तथा।। गुरुदेहजः कचः। आवृत्य आगत्य। तद्वृत्तमसुरचेष्टितम्।।

tatastṛtīyaṃ hatvā taṃ dagdhvā kṛtvā ca cūrṇaśaḥ| prāyacchanbrāhmaṇāyaiva surāyāmasurāstathā|| gurudehajaḥ kacaḥ| āvṛtya āgatya| tadvṛttamasuraceṣṭitam||

Verse 45

अपिबत्सुरया सार्धं कचभस्म भृगूद्वहः। सा सायन्तनवेलायामगोपा गाः समागताः।।

apibatsurayā sārdhaṃ kacabhasma bhṛgūdvahaḥ| sā sāyantanavelāyāmagopā gāḥ samāgatāḥ||

Verse 46

देवयानी शङ्कमाना दृष्ट्वा पितरमब्रवीत्। पुष्पाहारः प्रेषणकृत्कचस्तात न दृश्यते।।

devayānī śaṅkamānā dṛṣṭvā pitaramabravīt| puṣpāhāraḥ preṣaṇakṛtkacastāta na dṛśyate||

Verse 47

व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति। तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते।।

vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati| taṃ vinā na ca jīveyaṃ kacaṃ satyaṃ bravīmi te||

Verse 48

वैशंपायन उवाच। श्रुत्वा पुत्रीवचः काव्यो मन्त्रेणाहूतवान्कचम्। ज्ञात्वा बहिष्ठमज्ञात्वा स्वकुक्षिस्थं कचं नृप।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvā putrīvacaḥ kāvyo mantreṇāhūtavānkacam| jñātvā bahiṣṭhamajñātvā svakukṣisthaṃ kacaṃ nṛpa||

Verse 49

शुक्र उवाच। बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः। विद्यया जीवितोऽप्येवं हन्यते करवाम किम्।।

śukra uvāca| bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṃ gataḥ| vidyayā jīvito'pyevaṃ hanyate karavāma kim||

Verse 50

मैवं शुचो मा रुद देवयानि न त्वादृशी मर्त्यमनुप्रशोचते। यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च सेन्द्रा देवा वसवोऽथाश्विनौ च।। ब्राह्मणाय शुक्राय।।

maivaṃ śuco mā ruda devayāni na tvādṛśī martyamanupraśocate| yasyāstava brahma ca brāhmaṇāśca sendrā devā vasavo'thāśvinau ca|| brāhmaṇāya śukrāya||

Verse 51

सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्व- मुपस्थाने सन्नमन्ति प्रभावात्। अशक्योऽसौ जीवयितुं द्विजातिः संजीवितो वध्यते चैव भूयः।।

suradviṣaścaiva jagacca sarva- mupasthāne sannamanti prabhāvāt| aśakyo'sau jīvayituṃ dvijātiḥ saṃjīvito vadhyate caiva bhūyaḥ||

Verse 52

देवयान्युवाच। यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः। ऋषेः पुत्रं तमथो वापि पौत्रं कथं न शोचेयमहं न रुद्याम्।।

devayānyuvāca| yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho bṛhaspatiścāpi pitā taponidhiḥ| ṛṣeḥ putraṃ tamatho vāpi pautraṃ kathaṃ na śoceyamahaṃ na rudyām||

Verse 53

स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः। कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात कचोऽभिरूपः।।

sa brahmacārī ca tapodhanaśca sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ| kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye priyo hi me tāta kaco'bhirūpaḥ||

Verse 54

शुक्र उवाच। कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम्।।

śukra uvāca| kaṃ brahmahatyā na dahedapīndram||

Verse 55

वैशंपायन उवाच। संचोदितो देवयान्या महर्षिः पुनराह्वयत्। संरम्भेणैव काव्यो हि बृहस्पतिसुतं कचम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| saṃcodito devayānyā maharṣiḥ punarāhvayat| saṃrambheṇaiva kāvyo hi bṛhaspatisutaṃ kacam||

Verse 56

कचोऽपि राजन्स महानुभावो विद्याबलाल्लब्धमतिर्महात्मा। गुरोर्हि भीतो विद्यया चोपहूतः। शनैर्वाक्यं जठरे व्याजहार।।

kaco'pi rājansa mahānubhāvo vidyābalāllabdhamatirmahātmā| gurorhi bhīto vidyayā copahūtaḥ| śanairvākyaṃ jaṭhare vyājahāra||

Verse 57

प्रसीद भगवन्मह्यं कचोऽहमभिवादये। यथा बहुमतः पुत्रस्तथा मन्यतु मां भवान्।।

prasīda bhagavanmahyaṃ kaco'hamabhivādaye| yathā bahumataḥ putrastathā manyatu māṃ bhavān||

Verse 58

वैशंपायन उवाच। तमब्रवीत्केन पथोपनीत- स्त्वं चोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र। अस्मिन्मुहूर्ते ह्यसुरान्विनाश्य गच्छामि देवानहमद्य विप्र।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tamabravītkena pathopanīta- stvaṃ codare tiṣṭhasi brūhi vipra| asminmuhūrte hyasurānvināśya gacchāmi devānahamadya vipra||

Verse 59

कच उवाच। तव प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः स्मरामि सर्वं यच्च यथा च वृत्तम्। नत्वेवं स्यात्तपसः संक्षयो मे ततः क्लेशं घोरमिमं सहामि।।

kaca uvāca| tava prasādānna jahāti māṃ smṛtiḥ smarāmi sarvaṃ yacca yathā ca vṛttam| natvevaṃ syāttapasaḥ saṃkṣayo me tataḥ kleśaṃ ghoramimaṃ sahāmi||

Verse 60

असुरैः सुरायां भवतोऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य। ब्राह्मीं मायां चासुरीं विप्र मायां त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत्।। मर्त्यं त्वं तु मत्प्रभावादमरकल्पासि। ब्रह्म वेदः तस्य नमनं स्वार्थप्रकाशेन।।

asuraiḥ surāyāṃ bhavato'smi datto hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya| brāhmīṃ māyāṃ cāsurīṃ vipra māyāṃ tvayi sthite kathamevātivartet|| martyaṃ tvaṃ tu matprabhāvādamarakalpāsi| brahma vedaḥ tasya namanaṃ svārthaprakāśena||

Verse 61

शुक्र उवाच। किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से वधेन मे जीवितं स्यात्कचस्य। नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनेन दृश्येत्कचो मद्गतो देवयानि।।

śukra uvāca| kiṃ te priyaṃ karavāṇyadya vatse vadhena me jīvitaṃ syātkacasya| nānyatra kukṣermama bhedanena dṛśyetkaco madgato devayāni||

Verse 62

देवयान्युवाच। द्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः। कचस्य नाशे मम शर्म नास्ति तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता।।

devayānyuvāca| dvau māṃ śokāvagnikalpau dahetāṃ kacasya nāśastava caivopaghātaḥ| kacasya nāśe mama śarma nāsti tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā||

Verse 63

शुक्र उवाच। संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी। विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य।।

śukra uvāca| saṃsiddharūpo'si bṛhaspateḥ suta yattvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī| vidyāmimāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ na cedindraḥ kacarūpī tvamadya||

Verse 64

न निवर्तेत्पुनर्जीवन्कश्चिदन्यो ममोदरात्। ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्यामवाप्नुहि।।

na nivartetpunarjīvankaścidanyo mamodarāt| brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmādvidyāmavāpnuhi||

Verse 65

पुत्रो भूत्वा भावय भावितो मा- मस्मद्देहादुपनिष्क्रम्य तात। समीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः।। चाद्दैवीं मायां। मायात्रयविदि त्वयि सति को देवोऽसुरो ब्राह्मणो वाऽतिक्रामेदतस्त्वदुदरभेदनं मम दुःसाध्यमेवेति भावः।।

putro bhūtvā bhāvaya bhāvito mā- masmaddehādupaniṣkramya tāta| samīkṣethā dharmavatīmavekṣāṃ guroḥ sakāśātprāpya vidyāṃ savidyaḥ|| cāddaivīṃ māyāṃ| māyātrayavidi tvayi sati ko devo'suro brāhmaṇo vā'tikrāmedatastvadudarabhedanaṃ mama duḥsādhyameveti bhāvaḥ||

Verse 66

वैशंपायन उवाच। गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः। कचोऽभिरूपस्तत्क्षणाद्ब्राह्मणस्य शुक्लात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दुः।। भावय जीवय भावितो मया जीवितः। कृतघ्नो मा भूरिति भावः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| guroḥ sakāśātsamavāpya vidyāṃ bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥ| kaco'bhirūpastatkṣaṇādbrāhmaṇasya śuklātyaye paurṇamāsyāmivenduḥ|| bhāvaya jīvaya bhāvito mayā jīvitaḥ| kṛtaghno mā bhūriti bhāvaḥ||

Verse 67

दृष्ट्वा च तं पतितं ब्रह्मराशि- मुत्थापयामास मृतं कचोऽपि। विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच।।

dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ brahmarāśi- mutthāpayāmāsa mṛtaṃ kaco'pi| vidyāṃ siddhāṃ tāmavāpyābhivādya tataḥ kacastaṃ gurumityuvāca||

Verse 68

यः श्रोत्रयोरमृतं सन्निषिञ्चे- द्विद्यामविद्यस्य यथा त्वमार्यः। तं मन्येऽहं पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन्।।

yaḥ śrotrayoramṛtaṃ sanniṣiñce- dvidyāmavidyasya yathā tvamāryaḥ| taṃ manye'haṃ pitaraṃ mātaraṃ ca tasmai na druhyetkṛtamasya jānan||

Verse 69

ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य निधिं निधीनामपि लब्धविद्याः। ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं पापाँल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः।। शुक्लस्याह्नो रवेर्वा अत्यये शुक्लात्यये।।

ṛtasya dātāramanuttamasya nidhiṃ nidhīnāmapi labdhavidyāḥ| ye nādriyante gurumarcanīyaṃ pāpā~llokāṃste vrajantyapratiṣṭhāḥ|| śuklasyāhno ravervā atyaye śuklātyaye||

Verse 70

वैशंपायन उवाच। सुरापानाद्वञ्चनां प्राप्य विद्वा- न्संज्ञानाशं चैव महातिघोरम्। दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तदा सुरया मोहितेन।।

vaiśaṃpāyana uvāca| surāpānādvañcanāṃ prāpya vidvā- nsaṃjñānāśaṃ caiva mahātighoram| dṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ pītaṃ tadā surayā mohitena||

Verse 71

समन्युरुत्थाय महानुभाव- स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः। सुरापानं प्रति संजातमन्युः काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद।।

samanyurutthāya mahānubhāva- stadośanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ| surāpānaṃ prati saṃjātamanyuḥ kāvyaḥ svayaṃ vākyamidaṃ jagāda||

Verse 72

यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीह कश्चि- न्मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः। अपेतधर्मा ब्र्हमहा चैव स स्या- दस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च।।

yo brāhmaṇo'dyaprabhṛtīha kaści- nmohātsurāṃ pāsyati mandabuddhiḥ| apetadharmā brhamahā caiva sa syā- dasmiṃlloke garhitaḥ syātpare ca||

Verse 73

मया चैतां विप्रधर्मोक्तिसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके। सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे।।

mayā caitāṃ vipradharmoktisīmāṃ maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvaloke| santo viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ devā lokāścopaśṛṇvantu sarve||

Verse 74

वैशंपायन उवाच। इतीदमुक्त्वा स महानुभाव- स्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः। तान्दानवान्दैवविमूढबुद्धी- निदं समाहूय वचोऽभ्युवाच।।

vaiśaṃpāyana uvāca| itīdamuktvā sa mahānubhāva- staponidhīnāṃ nidhiraprameyaḥ| tāndānavāndaivavimūḍhabuddhī- nidaṃ samāhūya vaco'bhyuvāca||

Verse 75

आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे। सञ्जीविनीं प्राप्य विद्यां महात्मा तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः।।

ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha siddhaḥ kaco vatsyati matsakāśe| sañjīvinīṃ prāpya vidyāṃ mahātmā tulyaprabhāvo brāhmaṇo brahmabhūtaḥ||

Verse 76

योऽकार्षीद्दुष्करं कर्म देवानां कारणात्कचः। न तत्किर्तिर्जरां गच्छेद्याज्ञीयश्च भविष्यति।।

yo'kārṣīdduṣkaraṃ karma devānāṃ kāraṇātkacaḥ| na tatkirtirjarāṃ gacchedyājñīyaśca bhaviṣyati||

Verse 77

वैशंपायन उवाच। एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स भार्गवः। दानवा विस्मयाविष्टाः प्रययुः स्वं निवेशनम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etāvaduktvā vacanaṃ virarāma sa bhārgavaḥ| dānavā vismayāviṣṭāḥ prayayuḥ svaṃ niveśanam||

Verse 78

गुरोरुष्य सकाशे तु दश वर्षशतानि सः। अनुज्ञातः कचो गन्तुमियेष त्रिदशालयम्।।

guroruṣya sakāśe tu daśa varṣaśatāni saḥ| anujñātaḥ kaco gantumiyeṣa tridaśālayam||