Adhyaya 62

Verse 1

भारतप्रशंसा।। 1 ।। तच्छ्रवणादिफलकथनम्।। 2 ।। जनमेजय उवाच। कथितं वै समासेन त्वया सर्वं द्विजोत्तम। महाभारतमाख्यानं कुरूणां चरितं महत्।।

bhāratapraśaṃsā|| 1 || tacchravaṇādiphalakathanam|| 2 || janamejaya uvāca| kathitaṃ vai samāsena tvayā sarvaṃ dvijottama| mahābhāratamākhyānaṃ kurūṇāṃ caritaṃ mahat||

Verse 2

कथां त्वनघ चित्रार्थां कथयस्व तपोधन। विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलमतीव मे।।

kathāṃ tvanagha citrārthāṃ kathayasva tapodhana| vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalamatīva me||

Verse 3

स भवान्विस्तरेणेमां पुनराख्यातुमर्हति। न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्।।

sa bhavānvistareṇemāṃ punarākhyātumarhati| na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat||

Verse 4

न तत्कारणमल्पं वै धर्मज्ञा यत्र पाण्डवाः। अवध्यान्सर्वशो जघ्नुः प्रशस्यन्ते च मानवैः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि द्विषष्टितमोऽध्यायः।। 62 ।।

na tatkāraṇamalpaṃ vai dharmajñā yatra pāṇḍavāḥ| avadhyānsarvaśo jaghnuḥ praśasyante ca mānavaiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi aṃśāvataraṇaparvaṇi dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 62 ||

Verse 5

किमर्थं ते नरव्याघ्राः शक्ताः सन्तो ह्यनागसः। प्रयुज्यमानान्संक्लेशान्क्षान्तवन्तो दुरात्मनाम्।।

kimarthaṃ te naravyāghrāḥ śaktāḥ santo hyanāgasaḥ| prayujyamānānsaṃkleśānkṣāntavanto durātmanām||

Verse 6

कथं नागायुतप्राणो बाहुशाली वृकोदरः। परिक्लिश्यन्नपि क्रोधं धृतवान्वै द्विजोत्तम।। अवध्यान् भीष्मद्रोणादीन्।।

kathaṃ nāgāyutaprāṇo bāhuśālī vṛkodaraḥ| parikliśyannapi krodhaṃ dhṛtavānvai dvijottama|| avadhyān bhīṣmadroṇādīn||

Verse 7

कथं सा द्रौपदी कृष्णा क्लिश्यमाना दुरात्मभिः। शक्ता सती धार्तराष्ट्रान्नादहत्क्रोधचक्षुषा।।

kathaṃ sā draupadī kṛṣṇā kliśyamānā durātmabhiḥ| śaktā satī dhārtarāṣṭrānnādahatkrodhacakṣuṣā||

Verse 8

कथं व्यसनिनं द्यूते पार्थौ माद्रीसुतौ तदा। अन्वयुस्ते नरव्याघ्रा बाध्यमाना दुरात्मभिः।।

kathaṃ vyasaninaṃ dyūte pārthau mādrīsutau tadā| anvayuste naravyāghrā bādhyamānā durātmabhiḥ||

Verse 9

कथं धर्मभृतां श्रेष्ठः सुतो धर्मस्य धर्मवित्। अनर्हः परमं क्लेशं सोढवान्स युधिष्ठिरः।।

kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ suto dharmasya dharmavit| anarhaḥ paramaṃ kleśaṃ soḍhavānsa yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 10

कथं च बहुलाः सेनाः पाण्डवः कृष्णसारथिः। अस्यन्नेकोऽनयत्सर्वाः पितृलोकं धनंजयः।। क्रोधं धृतवान् निरुद्धवान्।।

kathaṃ ca bahulāḥ senāḥ pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ| asyanneko'nayatsarvāḥ pitṛlokaṃ dhanaṃjayaḥ|| krodhaṃ dhṛtavān niruddhavān||

Verse 11

एतदाचक्ष्व मे सर्वं यथावृत्तं तपोधन। यद्यच्च कृतवन्तस्ते तत्रतत्र महारथाः।।

etadācakṣva me sarvaṃ yathāvṛttaṃ tapodhana| yadyacca kṛtavantaste tatratatra mahārathāḥ||

Verse 12

वैशंपायन उवाच। क्षणं कुरु महाराज विपुलोऽयमनुक्रमः। पुण्याख्यानस्य वक्तव्यः कृष्णद्वैपायनेरितः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| kṣaṇaṃ kuru mahārāja vipulo'yamanukramaḥ| puṇyākhyānasya vaktavyaḥ kṛṣṇadvaipāyaneritaḥ||

Verse 13

महर्षेः सर्वलोकेषु पूजितस्य महात्मनः। प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः।।

maharṣeḥ sarvalokeṣu pūjitasya mahātmanaḥ| pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ||

Verse 14

इदं शतसहस्रं हि श्लोकानां पुण्यकर्मणाम्। सत्यवत्यात्मजेनेह व्याख्यातममितौजसा।।

idaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ puṇyakarmaṇām| satyavatyātmajeneha vyākhyātamamitaujasā||

Verse 15

उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम्। संक्षेपेण तु वक्ष्यामि सर्वमेतन्नराधिप।।

upākhyānaiḥ saha jñeyaṃ śrāvyaṃ bhāratamuttamam| saṃkṣepeṇa tu vakṣyāmi sarvametannarādhipa||

Verse 16

अध्यायानां सहस्रे द्वे पर्वणां शतमेव च। श्लोकानां तु सहस्राणि नवतिश्च दशैव च। ततोऽष्टादशभिः पर्वैः संगृहीतं महर्षिणा।।

adhyāyānāṃ sahasre dve parvaṇāṃ śatameva ca| ślokānāṃ tu sahasrāṇi navatiśca daśaiva ca| tato'ṣṭādaśabhiḥ parvaiḥ saṃgṛhītaṃ maharṣiṇā||

Verse 17

य इदं श्रावयेद्विद्वान्ये चेदं शृणुयुर्नराः। ते ब्रह्मणः स्थानमेत्य प्राप्नुयुर्देवतुल्यताम्।।

ya idaṃ śrāvayedvidvānye cedaṃ śṛṇuyurnarāḥ| te brahmaṇaḥ sthānametya prāpnuyurdevatulyatām||

Verse 18

इदं हि वेदैः समितं पवित्रमपि चोत्तमम्। श्राव्याणामुत्तमं चेदं पुराणमृषिसंस्तुतम्।। अस्यन् शरान् क्षिपन् स कथं क्लेशं सोढवानित्यनुषज्ज्यते।।

idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitramapi cottamam| śrāvyāṇāmuttamaṃ cedaṃ purāṇamṛṣisaṃstutam|| asyan śarān kṣipan sa kathaṃ kleśaṃ soḍhavānityanuṣajjyate||

Verse 19

अस्मिन्नर्थश्च कामश्च निखिलेनोपदेक्ष्यते। इतिहासे महापुण्ये बुद्धिश्च परिनैष्ठिकी।। ऋषिभिर्मन्त्रैस्तद्द्रष्टृभिर्वा संस्तुतं समं स्तुतं वा।।

asminnarthaśca kāmaśca nikhilenopadekṣyate| itihāse mahāpuṇye buddhiśca parinaiṣṭhikī|| ṛṣibhirmantraistaddraṣṭṛbhirvā saṃstutaṃ samaṃ stutaṃ vā||

Verse 20

अक्षुद्रान्दानशीलांश्च सत्यशीलाननास्तिकान्। कार्ष्णं वेदमिमं विद्वाञ्छ्रावयित्वाऽर्थमश्नुते।। परिनैष्ठिकी परिनिष्ठा मोक्षस्तदुचिता।।

akṣudrāndānaśīlāṃśca satyaśīlānanāstikān| kārṣṇaṃ vedamimaṃ vidvāñchrāvayitvā'rthamaśnute|| parinaiṣṭhikī pariniṣṭhā mokṣastaducitā||

Verse 21

भ्रूणहत्याकृतं चापि पापं जह्यादसंशयम्। इतिहासमिमं श्रुत्वा पुरुषोऽपि सुदारुणः।।

bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyādasaṃśayam| itihāsamimaṃ śrutvā puruṣo'pi sudāruṇaḥ||

Verse 22

मुच्यते सर्वपापेभ्यो राहुणा चन्द्रमा यथा। जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो विजिगीषुणा।।

mucyate sarvapāpebhyo rāhuṇā candramā yathā| jayo nāmetihāso'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā||

Verse 23

महीं विजयते राजा शत्रूंश्चापि पराजयेत्। इदं पुंसवनं श्रेष्ठमिदं स्वस्त्ययनं महत्।। अनास्तिकान् नास्तिका न भवन्तीत्यनास्तिकास्तान्।।

mahīṃ vijayate rājā śatrūṃścāpi parājayet| idaṃ puṃsavanaṃ śreṣṭhamidaṃ svastyayanaṃ mahat|| anāstikān nāstikā na bhavantītyanāstikāstān||

Verse 24

महिषीयुवराजाभ्यां श्रोतव्यं बहुशस्तथा। वीरं जनयते पुत्रं कन्यां वा राज्यभागिनीम्।। पुंसवनं पुमांसः सूयन्तेऽस्मिन् श्रुते।।

mahiṣīyuvarājābhyāṃ śrotavyaṃ bahuśastathā| vīraṃ janayate putraṃ kanyāṃ vā rājyabhāginīm|| puṃsavanaṃ pumāṃsaḥ sūyante'smin śrute||

Verse 25

धर्मशास्त्रमिदं पुण्यमर्थशास्त्रमिदं परम्। मोक्षशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना।।

dharmaśāstramidaṃ puṇyamarthaśāstramidaṃ param| mokṣaśāstramidaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā||

Verse 26

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ। यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित्। इदं हि ब्राह्मणैर्लोके आख्यातं ब्राह्मणेष्विह।।

dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha| yadihāsti tadanyatra yannehāsti na kutracit| idaṃ hi brāhmaṇairloke ākhyātaṃ brāhmaṇeṣviha||

Verse 27

संप्रत्याचक्षते चेदं तथा श्रोष्यन्ति चापरे। पुत्राः शुश्रूषवः सन्ति प्रेष्याश्च प्रियकारिणः।।

saṃpratyācakṣate cedaṃ tathā śroṣyanti cāpare| putrāḥ śuśrūṣavaḥ santi preṣyāśca priyakāriṇaḥ||

Verse 28

भरतानां महज्जन्म शृण्वतामनसूयताम्। नास्ति व्याधिभयं तेषां परलोकभयं कुतः।।

bharatānāṃ mahajjanma śṛṇvatāmanasūyatām| nāsti vyādhibhayaṃ teṣāṃ paralokabhayaṃ kutaḥ||

Verse 29

शरीरेण कृतं पापं वाचा च मनसैव च। सर्वं संत्यजति क्षिप्रं य इदं शृणुयान्नरः।।

śarīreṇa kṛtaṃ pāpaṃ vācā ca manasaiva ca| sarvaṃ saṃtyajati kṣipraṃ ya idaṃ śṛṇuyānnaraḥ||

Verse 30

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वर्ग्यं तथैव च। कृष्णद्वैपायनेनेदं कृतं पुण्यचिकीर्षुणा।।

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ svargyaṃ tathaiva ca| kṛṣṇadvaipāyanenedaṃ kṛtaṃ puṇyacikīrṣuṇā||

Verse 31

कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम्। अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम्।।

kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām| anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūridraviṇatejasām||

Verse 32

सर्वविद्यावदातानां लोके प्रथितकर्मणाम्। य इदं मानवो लोके पुण्यार्थे ब्राह्मणाञ्छुचीन्।।

sarvavidyāvadātānāṃ loke prathitakarmaṇām| ya idaṃ mānavo loke puṇyārthe brāhmaṇāñchucīn||

Verse 33

श्रावयेत महापुण्यं तस्य धर्मः सनातनः। कुरूणां प्रथितं वंशं कीर्तयन्सततं शुचिः।।

śrāvayeta mahāpuṇyaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ| kurūṇāṃ prathitaṃ vaṃśaṃ kīrtayansatataṃ śuciḥ||

Verse 34

वंशमाप्नोति विपुलं लोके पूज्यतमो भवेत्। योऽधीते भारतं पुम्यं ब्राह्मणो नियतव्रतः।।

vaṃśamāpnoti vipulaṃ loke pūjyatamo bhavet| yo'dhīte bhārataṃ pumyaṃ brāhmaṇo niyatavrataḥ||

Verse 35

चतुरो वार्षिकान्मासान्सर्वपापैः प्रमुच्यते। विज्ञेयः स च वेदानां पारगो भारतं पठन्।।

caturo vārṣikānmāsānsarvapāpaiḥ pramucyate| vijñeyaḥ sa ca vedānāṃ pārago bhārataṃ paṭhan||

Verse 36

देवा राजर्षयो ह्यत्र पुण्या ब्रह्मर्षयस्तथा। कीर्त्यन्ते धूतपाप्मानः कीर्त्यते केशवस्तथा।।

devā rājarṣayo hyatra puṇyā brahmarṣayastathā| kīrtyante dhūtapāpmānaḥ kīrtyate keśavastathā||

Verse 37

भगवांश्चापि देवेशो यत्र देवी च कीर्त्यते। अनेकजननो यत्र कार्तिकेयस्य संभवः।।

bhagavāṃścāpi deveśo yatra devī ca kīrtyate| anekajanano yatra kārtikeyasya saṃbhavaḥ||

Verse 38

ब्राह्मणानां गवां चैव माहात्म्यं यत्र कीर्त्यते। सर्वश्रुतिसमूहोऽयं श्रोतव्यो धर्मबुद्धिभिः।।

brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva māhātmyaṃ yatra kīrtyate| sarvaśrutisamūho'yaṃ śrotavyo dharmabuddhibhiḥ||

Verse 39

य इदं श्रावयेद्विद्वान्ब्राह्मणानिह पर्वसु। धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्म गच्छति शाश्वतम्।।

ya idaṃ śrāvayedvidvānbrāhmaṇāniha parvasu| dhūtapāpmā jitasvargo brahma gacchati śāśvatam||

Verse 40

श्रावयेद्ब्राह्मणाञ्श्राद्धे यश्चेमं पादमन्ततः। अक्षय्यं तस्य तच्छ्राद्धमुपावर्तेत्पितॄनिह।।

śrāvayedbrāhmaṇāñśrāddhe yaścemaṃ pādamantataḥ| akṣayyaṃ tasya tacchrāddhamupāvartetpitṝniha||

Verse 41

अह्ना यदेनः क्रियते इन्द्रियैर्मनसाऽपि वा। ज्ञानादज्ञानतो वापि प्रकरोति नरश्च यत्।।

ahnā yadenaḥ kriyate indriyairmanasā'pi vā| jñānādajñānato vāpi prakaroti naraśca yat||

Verse 42

तन्महाभारताख्यानं श्रुत्वैव प्रविलीयते। भरतानां महज्जन्म महाभारतमुच्यते।।

tanmahābhāratākhyānaṃ śrutvaiva pravilīyate| bharatānāṃ mahajjanma mahābhāratamucyate||

Verse 43

निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते। भरतानां महज्जन्म महाभारतमुच्यते।।

niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate| bharatānāṃ mahajjanma mahābhāratamucyate||

Verse 44

महतो ह्येनसो मर्त्यान्मोचयेदनुकीर्तितः। त्रिभिर्वर्षैर्महाभागः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्।।

mahato hyenaso martyānmocayedanukīrtitaḥ| tribhirvarṣairmahābhāgaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt||

Verse 45

नित्योत्थितः शुचिः शक्तो महाभारतमादितः। तपोनियममास्थाय कृतमेतन्महर्षिणा।।

nityotthitaḥ śuciḥ śakto mahābhāratamāditaḥ| taponiyamamāsthāya kṛtametanmaharṣiṇā||

Verse 46

तस्मान्नियमसंयुक्तैः श्रोतव्यं ब्राह्मणैरिदम्। कृष्णप्रोक्तामिमां पुण्यां भारतीमुत्तमां कथाम्।।

tasmānniyamasaṃyuktaiḥ śrotavyaṃ brāhmaṇairidam| kṛṣṇaproktāmimāṃ puṇyāṃ bhāratīmuttamāṃ kathām||

Verse 47

श्रावयिष्यन्ति ये विप्रा ये च श्रोष्यन्ति मानवाः। सर्वथा वर्तमाना वै न ते शोच्याः कृताकृतैः।। महिषी पट्टराज्ञी।।

śrāvayiṣyanti ye viprā ye ca śroṣyanti mānavāḥ| sarvathā vartamānā vai na te śocyāḥ kṛtākṛtaiḥ|| mahiṣī paṭṭarājñī||

Verse 48

नरेण धर्मकामेन सर्वः श्रोतव्य इत्यपि। निखिलेनेतिहासोऽयं ततः सिद्धिमवाप्नुयात्।।

nareṇa dharmakāmena sarvaḥ śrotavya ityapi| nikhilenetihāso'yaṃ tataḥ siddhimavāpnuyāt||

Verse 49

न तां स्वर्गगतिं प्राप्य तुष्टिं प्राप्नोति मानवः। यां श्रुत्वैवं महापुण्यमितिहासमुपाश्नुते।। सर्वथा साधुनाऽसाधुना वा वर्त्मना वर्तमाना अपि कृताकृतैः क्रमेण पापपुण्यैस्ते न शोच्याः। एतच्छ्रवणादेव सर्वप्रत्यवायपरिहारो भवतीति भावः।।

na tāṃ svargagatiṃ prāpya tuṣṭiṃ prāpnoti mānavaḥ| yāṃ śrutvaivaṃ mahāpuṇyamitihāsamupāśnute|| sarvathā sādhunā'sādhunā vā vartmanā vartamānā api kṛtākṛtaiḥ krameṇa pāpapuṇyaiste na śocyāḥ| etacchravaṇādeva sarvapratyavāyaparihāro bhavatīti bhāvaḥ||

Verse 50

शृण्वञ्श्राद्धः पुण्यशीलः श्रावयंश्चेदमद्भुतम्। नरः फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः।। स्वर्गादप्येतच्छ्रवणं सुखकरं मुक्तिहेतुत्वादिति भावः।।

śṛṇvañśrāddhaḥ puṇyaśīlaḥ śrāvayaṃścedamadbhutam| naraḥ phalamavāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ|| svargādapyetacchravaṇaṃ sukhakaraṃ muktihetutvāditi bhāvaḥ||

Verse 51

यथा समुद्रो भगवान्यथा मेरुर्महागिरिः। उभौ ख्यातौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते।।

yathā samudro bhagavānyathā merurmahāgiriḥ| ubhau khyātau ratnanidhī tathā bhāratamucyate||

Verse 52

इदं हि वेदैः समितं पवित्रमषि चोत्तमम्। श्राव्यं श्रुतिसुखं चैव पावनं शीलवर्धनम्।। श्राद्धः श्रद्धावान्।।

idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitramaṣi cottamam| śrāvyaṃ śrutisukhaṃ caiva pāvanaṃ śīlavardhanam|| śrāddhaḥ śraddhāvān||

Verse 53

य इदं भारतं राजन्वाचकाय प्रयच्छति। तेन सर्वा मही दत्ता भवेत्सागरमेखला।।

ya idaṃ bhārataṃ rājanvācakāya prayacchati| tena sarvā mahī dattā bhavetsāgaramekhalā||

Verse 54

पारिक्षित कथां दिव्यां पुण्याय विजयाय च। कथ्यमानां मया कृत्स्नां शृणु हर्षकरीमिमाम्।।

pārikṣita kathāṃ divyāṃ puṇyāya vijayāya ca| kathyamānāṃ mayā kṛtsnāṃ śṛṇu harṣakarīmimām||

Verse 55

त्रिभिर्वर्षैः सदोत्थायी कृष्णद्वैपायनो मुनिः। महाभारतमाख्यानं कृतवानिदमद्भुतम्।। श्राव्यमर्थतो रम्यम्।।

tribhirvarṣaiḥ sadotthāyī kṛṣṇadvaipāyano muniḥ| mahābhāratamākhyānaṃ kṛtavānidamadbhutam|| śrāvyamarthato ramyam||

Verse 56

शृणु कीर्तयतस्तन्म इतिहासं पुरातनम्।।

śṛṇu kīrtayatastanma itihāsaṃ purātanam||