Adhyaya 61

Verse 1

वैशंपायनेन जनमेजयाय संक्षिप्य भारतकथाकथनम्।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। शृणु राजन्यथा वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः। विरोधमन्वगच्छन्त धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः।।

vaiśaṃpāyanena janamejayāya saṃkṣipya bhāratakathākathanam|| 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| śṛṇu rājanyathā vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ| virodhamanvagacchanta dhārtarāṣṭrairdurātmabhiḥ||

Verse 2

गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिः। संपूज्य च द्विजान्सर्वांस्तथान्यान्विदुषो जनान्।।

gurave prāṅnamaskṛtya manobuddhisamādhibhiḥ| saṃpūjya ca dvijānsarvāṃstathānyānviduṣo janān||

Verse 3

महर्षेर्विश्रुतस्येह सर्वलोकेषु धीमतः। प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः।।

maharṣerviśrutasyeha sarvalokeṣu dhīmataḥ| pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ||

Verse 4

श्रोतुं पात्रं च राजंस्त्वं प्राप्येमां भारतीं कथाम्। गुरोर्वक्त्रपरिस्पन्दो मनः प्रोत्साहतीव मे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि अंशावतरणपर्वणि एकषष्टितमोऽध्यायः।। 61 ।।

śrotuṃ pātraṃ ca rājaṃstvaṃ prāpyemāṃ bhāratīṃ kathām| gurorvaktraparispando manaḥ protsāhatīva me|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi aṃśāvataraṇaparvaṇi ekaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ|| 61 ||

Verse 5

शृणु राजन्यथा भेदः कुरुपाण्डवयोरभूत्। राज्यार्थे द्यूतसंभूतो वनवासस्तथैव च।।

śṛṇu rājanyathā bhedaḥ kurupāṇḍavayorabhūt| rājyārthe dyūtasaṃbhūto vanavāsastathaiva ca||

Verse 6

यथा च युद्धमभवत्पृथिवीक्षयकारकम्। तत्तेऽहं कथयिष्यामि पृच्छते भरतर्षभ।।

yathā ca yuddhamabhavatpṛthivīkṣayakārakam| tatte'haṃ kathayiṣyāmi pṛcchate bharatarṣabha||

Verse 7

मृते पितरि ते वीरा वनादेत्य स्वमन्दिरम्। नचिरादेव विद्वांसो वेदे धनुषि चाभवन्।। प्रोत्साहतीव प्रोत्साहयतीव। परिस्पन्दमुदुत्साहयतीव मे इति पाठेगुरोर्वक्त्रपरिस्पन्दस्त्वं कथां कथयेत्याज्ञावचनं तज्जन्या मुत्प्रीतिः सा प्रोत्साहयती।। 4 ।।

mṛte pitari te vīrā vanādetya svamandiram| nacirādeva vidvāṃso vede dhanuṣi cābhavan|| protsāhatīva protsāhayatīva| parispandamudutsāhayatīva me iti pāṭhegurorvaktraparispandastvaṃ kathāṃ kathayetyājñāvacanaṃ tajjanyā mutprītiḥ sā protsāhayatī|| 4 ||

Verse 8

तांस्तथा सत्ववीर्यौजःसंपन्नान्पौरसंमतान्। नामृष्यन्कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ्श्रीयशोभृतः।।

tāṃstathā satvavīryaujaḥsaṃpannānpaurasaṃmatān| nāmṛṣyankuravo dṛṣṭvā pāṇḍavāñśrīyaśobhṛtaḥ||

Verse 9

ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णश्च सहसौबलः। तेषां निग्रहनिर्वासान्विविधांस्ते समारभन्।।

tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇaśca sahasaubalaḥ| teṣāṃ nigrahanirvāsānvividhāṃste samārabhan||

Verse 10

ततो दुर्योधनः क्रूरः कुलिङ्गस्य मते स्थितः। पाम्डवान्विविधोपायै राज्यहेतोरपीडयत्।।

tato duryodhanaḥ krūraḥ kuliṅgasya mate sthitaḥ| pāmḍavānvividhopāyai rājyahetorapīḍayat||

Verse 11

ददावथ विषं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजः। जरयामास तद्वीरः सहान्नेन वृकोदरः।।

dadāvatha viṣaṃ pāpo bhīmāya dhṛtarāṣṭrajaḥ| jarayāmāsa tadvīraḥ sahānnena vṛkodaraḥ||

Verse 12

प्रमाणकोट्यां संसुप्तं पुनर्बद्ध्वा वृकोदरम्। तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत्।। नचिरात् शीघ्र। विद्वांसोऽमवन्।।

pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ punarbaddhvā vṛkodaram| toyeṣu bhīmaṃ gaṅgāyāḥ prakṣipya puramāvrajat|| nacirāt śīghra| vidvāṃso'mavan||

Verse 13

यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम्। उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो गतव्यथः।।

yadā vibuddhaḥ kaunteyastadā saṃchidya bandhanam| udatiṣṭhanmahābāhurbhīmaseno gatavyathaḥ||

Verse 14

आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत्। सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार स शत्रुहा।।

āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainamadaṃśayat| sarveṣvevāṅgadeśeṣu na mamāra sa śatruhā||

Verse 15

तेषां तु विप्रकारेषु तेषु तेषु महामतिः। मोक्षणे प्रतिकारे च विदुरोऽवहितोऽभवत्।।

teṣāṃ tu viprakāreṣu teṣu teṣu mahāmatiḥ| mokṣaṇe pratikāre ca viduro'vahito'bhavat||

Verse 16

स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः सुखावहः। पाण्डवानां तथा नित्यं विदुरोऽपि सुखावहः।।

svargastho jīvalokasya yathā śakraḥ sukhāvahaḥ| pāṇḍavānāṃ tathā nityaṃ viduro'pi sukhāvahaḥ||

Verse 17

यदा तु विविधोपायैः संवृतैर्विवृतैरपि। नाशकद्विनिहन्तुं तान्दैवभाव्यर्थरक्षितान्।। प्रमाणकोट्यां गङ्गायास्तीर्थविशेषे। वृकनामा बहुभ क्षोऽग्निरुदरे यस्य स वृकोदरः।।

yadā tu vividhopāyaiḥ saṃvṛtairvivṛtairapi| nāśakadvinihantuṃ tāndaivabhāvyartharakṣitān|| pramāṇakoṭyāṃ gaṅgāyāstīrthaviśeṣe| vṛkanāmā bahubha kṣo'gnirudare yasya sa vṛkodaraḥ||

Verse 18

ततः संमन्त्र्य सचिवैर्वृषदुःशासनादिभिः। धृतराष्ट्रमनुज्ञाप्य जातुषं गृहमादिशत्।। संवृतैर्गुप्तैः। विवृतै प्रकाशैः। दैवभाव्यर्थरक्षितान् दैवेनादृष्टेन भावी कुरुक्षयपाण्ड वराज्यलाभादिरर्थस्तस्मै रक्षितान्।।

tataḥ saṃmantrya sacivairvṛṣaduḥśāsanādibhiḥ| dhṛtarāṣṭramanujñāpya jātuṣaṃ gṛhamādiśat|| saṃvṛtairguptaiḥ| vivṛtai prakāśaiḥ| daivabhāvyartharakṣitān daivenādṛṣṭena bhāvī kurukṣayapāṇḍa varājyalābhādirarthastasmai rakṣitān||

Verse 19

तत्र तान्वासयामास पाण्डवानमितौजसः। सुतप्रियैषी तान्राजा पाण्डवानम्बिकासुतः। ततो विवासयामास राज्यभोगबुभुक्षया।।

tatra tānvāsayāmāsa pāṇḍavānamitaujasaḥ| sutapriyaiṣī tānrājā pāṇḍavānambikāsutaḥ| tato vivāsayāmāsa rājyabhogabubhukṣayā||

Verse 20

ते प्रातिष्ठन्त सहिता नगरान्नागसाह्वयात्। प्रस्थाने चाभवन्मन्त्री क्षत्ता तेषां महात्मनाम्।। वृषः कर्णः जातुषं लाक्षामयम्।।

te prātiṣṭhanta sahitā nagarānnāgasāhvayāt| prasthāne cābhavanmantrī kṣattā teṣāṃ mahātmanām|| vṛṣaḥ karṇaḥ jātuṣaṃ lākṣāmayam||

Verse 21

तेन मुक्ता जतुगृहान्निशीथे प्राद्रवन्वनम्। ततः संप्राप्य कौन्तेया नगरं वारणावतम्।। अभवन्मित्रमित्यपि पाठः। क्षत्ता विदुरः।।

tena muktā jatugṛhānniśīthe prādravanvanam| tataḥ saṃprāpya kaunteyā nagaraṃ vāraṇāvatam|| abhavanmitramityapi pāṭhaḥ| kṣattā viduraḥ||

Verse 22

न्यवसन्त महात्मानो मात्रा सह परन्तपाः। धृतराष्ट्रेण चाज्ञप्ता उषिता जातुषे गृहे।।

nyavasanta mahātmāno mātrā saha parantapāḥ| dhṛtarāṣṭreṇa cājñaptā uṣitā jātuṣe gṛhe||

Verse 23

पुरोचनाद्रक्षमाणाः संवत्सरमतन्द्रिताः। सुरुङ्गां कारयित्वा तु विदुरेण प्रचोदिताः।।

purocanādrakṣamāṇāḥ saṃvatsaramatandritāḥ| suruṅgāṃ kārayitvā tu vidureṇa pracoditāḥ||

Verse 24

आदीप्य जातुषं वेश्म दग्ध्वा चैव पुरोचनम्। प्राद्रवन्भयसंविग्ना मात्रा सह पन्तपाः।।

ādīpya jātuṣaṃ veśma dagdhvā caiva purocanam| prādravanbhayasaṃvignā mātrā saha pantapāḥ||

Verse 25

ददृशुर्दारुमं रक्षो हिडिम्बं वननिर्झरे। हत्वा च तं राक्षसेन्द्रं भीताः समवबोधनात्।।

dadṛśurdārumaṃ rakṣo hiḍimbaṃ vananirjhare| hatvā ca taṃ rākṣasendraṃ bhītāḥ samavabodhanāt||

Verse 26

निशि संप्राद्रवन्पार्था धार्तराष्ट्रभयार्दिताः। प्राप्ता हिडिम्बा भीमेन यत्र जातो घटोत्कचः।।

niśi saṃprādravanpārthā dhārtarāṣṭrabhayārditāḥ| prāptā hiḍimbā bhīmena yatra jāto ghaṭotkacaḥ||

Verse 27

एकचक्रां ततो हत्वा पाण्डवाः संशितव्रताः। वेदाध्ययनसंपन्नास्तेऽभवन्ब्रह्मचारिणः।।

ekacakrāṃ tato hatvā pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ| vedādhyayanasaṃpannāste'bhavanbrahmacāriṇaḥ||

Verse 28

ते तत्र नियताः कालं कंचिदूषुर्नरर्षभाः। मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने।।

te tatra niyatāḥ kālaṃ kaṃcidūṣurnararṣabhāḥ| mātrā sahaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane||

Verse 29

तत्राससाद क्षुधितं पुरुषादं वृकोदरः। भीमसेनो महाबाहुर्बकं नाम महाबलम्।।

tatrāsasāda kṣudhitaṃ puruṣādaṃ vṛkodaraḥ| bhīmaseno mahābāhurbakaṃ nāma mahābalam||

Verse 30

तं चापि पुरुषव्याघ्रो बाहुवीर्येण पाण्डवः। निहत्य तरसा वीरो नागरान्पर्यसान्त्वयत्।।

taṃ cāpi puruṣavyāghro bāhuvīryeṇa pāṇḍavaḥ| nihatya tarasā vīro nāgarānparyasāntvayat||

Verse 31

ततस्ते शुश्रुवुः कृष्णां पञ्चालेषु स्वयंवराम्। श्रुत्वा चैवाभ्यगच्छ्त गत्वा चैवालभन्त ताम्।। तेन क्षत्तुर्मन्त्रणेन।।

tataste śuśruvuḥ kṛṣṇāṃ pañcāleṣu svayaṃvarām| śrutvā caivābhyagacchta gatvā caivālabhanta tām|| tena kṣatturmantraṇena||

Verse 32

ते तत्र द्रौपदीं लब्ध्वा परिसंवत्सरोषिताः। विदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुररिन्दमाः।।

te tatra draupadīṃ labdhvā parisaṃvatsaroṣitāḥ| viditā hāstinapuraṃ pratyājagmurarindamāḥ||

Verse 33

ते उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन च। भ्रातृभिर्विग्रहस्तात कथं वो न भवेदिति।। स्वयं वृणुते इति स्वयंवरा ताम्।।

te uktā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāntanavena ca| bhrātṛbhirvigrahastāta kathaṃ vo na bhavediti|| svayaṃ vṛṇute iti svayaṃvarā tām||

Verse 34

अस्माभिः खाण्डवप्रस्थे युष्मद्वासोऽनुचिन्तितः। तस्माज्जनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम्।।

asmābhiḥ khāṇḍavaprasthe yuṣmadvāso'nucintitaḥ| tasmājjanapadopetaṃ suvibhaktamahāpatham||

Verse 35

वासाय स्वाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमत्सराः। तयोस्ते वचनाज्जग्मुः सह सर्वैः सुहृज्जनैः।।

vāsāya svāṇḍavaprasthaṃ vrajadhvaṃ gatamatsarāḥ| tayoste vacanājjagmuḥ saha sarvaiḥ suhṛjjanaiḥ||

Verse 36

नगरं खाण्डवप्रस्थं रत्नान्यादाय सर्वशः। तत्र ते न्यवसन्पार्थाः संवत्सरगणांन्बहून्।। शान्तनवेन भीष्मेण।।

nagaraṃ khāṇḍavaprasthaṃ ratnānyādāya sarvaśaḥ| tatra te nyavasanpārthāḥ saṃvatsaragaṇāṃnbahūn|| śāntanavena bhīṣmeṇa||

Verse 37

वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीभृतः। एवं धर्मप्रधानास्ते सत्यव्रतपरायणाः।।

vaśe śastrapratāpena kurvanto'nyānmahībhṛtaḥ| evaṃ dharmapradhānāste satyavrataparāyaṇāḥ||

Verse 38

अप्रमत्तोत्थिताः क्षान्ताः प्रतपन्तोऽहितान्बहून्। अजयद्भीमसेनस्तु दिशं प्राचीं महायशाः।।

apramattotthitāḥ kṣāntāḥ pratapanto'hitānbahūn| ajayadbhīmasenastu diśaṃ prācīṃ mahāyaśāḥ||

Verse 39

उदीचीमर्जुनो वीरः प्रतीचीं नकुलस्तथा। दक्षिणां सहदेवस्तु विजिग्ये परवीरहा।।

udīcīmarjuno vīraḥ pratīcīṃ nakulastathā| dakṣiṇāṃ sahadevastu vijigye paravīrahā||

Verse 40

एवं चक्रुरिमां सर्वे वशे कृत्स्नां वसुन्धराम्। पञ्चभिः सूर्यसङ्काशैः सूर्येण च विराजता।।

evaṃ cakrurimāṃ sarve vaśe kṛtsnāṃ vasundharām| pañcabhiḥ sūryasaṅkāśaiḥ sūryeṇa ca virājatā||

Verse 41

षट्सूर्येवाभवत्पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमैः। ततो निमित्ते कस्मिंश्चिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः।।

ṣaṭsūryevābhavatpṛthvī pāṇḍavaiḥ satyavikramaiḥ| tato nimitte kasmiṃściddharmarājo yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 42

वनं प्रस्थापयामास तेजस्वी सत्यविक्रमः। प्राणेभ्योऽपि प्रियतरं भ्रातरं सव्यसाचिनम्।।

vanaṃ prasthāpayāmāsa tejasvī satyavikramaḥ| prāṇebhyo'pi priyataraṃ bhrātaraṃ savyasācinam||

Verse 43

अर्जुनं पुरुषव्याघ्रं स्थिरात्मानं गुणैर्युतम्। स वै संवत्सरं पूर्णं मासं चैकं वने वसन्।।

arjunaṃ puruṣavyāghraṃ sthirātmānaṃ guṇairyutam| sa vai saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ māsaṃ caikaṃ vane vasan||

Verse 44

तीर्थयात्रां च कृतवान्नागकन्यामवाप च। पाण्ड्यस्य तनयां लब्ध्वा तत्र ताभ्यांसहोषितः।।

tīrthayātrāṃ ca kṛtavānnāgakanyāmavāpa ca| pāṇḍyasya tanayāṃ labdhvā tatra tābhyāṃsahoṣitaḥ||

Verse 45

ततोऽगच्छद्धृषीकेशं द्वारवत्यां कदाचन। लब्धवांस्तत्र बीभत्सुर्भार्यां राजीवलोचनाम्।।

tato'gacchaddhṛṣīkeśaṃ dvāravatyāṃ kadācana| labdhavāṃstatra bībhatsurbhāryāṃ rājīvalocanām||

Verse 46

अनुजां वासुदेवस्य सुभद्रां भद्रभाषिणीम्। सा शचीव महेन्द्रेण श्रीः कृष्णेनेव सङ्गता।।

anujāṃ vāsudevasya subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm| sā śacīva mahendreṇa śrīḥ kṛṣṇeneva saṅgatā||

Verse 47

सुभद्रा युयुजे प्रीत्या पाण्डवेनार्जुनेन ह। अतर्पयच्च कौन्तेयः खाण्डवे हव्यवाहनम्।।

subhadrā yuyuje prītyā pāṇḍavenārjunena ha| atarpayacca kaunteyaḥ khāṇḍave havyavāhanam||

Verse 48

बीभत्सुर्वासुदेवेन सहितो नृपस्तम। नातिभारो हि पार्थस्य केशवेन सहाभवत्।। आदाय भागश इत्यपि पाठः।।

bībhatsurvāsudevena sahito nṛpastama| nātibhāro hi pārthasya keśavena sahābhavat|| ādāya bhāgaśa ityapi pāṭhaḥ||

Verse 49

व्यवसायसहायस्य विष्णोः शत्रुवधेष्विव। पार्थायाग्निर्ददौ चापि गाण्डीवं धनुरुत्तमम्।। नातीति खाण्डवदाह इति शेषः।।

vyavasāyasahāyasya viṣṇoḥ śatruvadheṣviva| pārthāyāgnirdadau cāpi gāṇḍīvaṃ dhanuruttamam|| nātīti khāṇḍavadāha iti śeṣaḥ||

Verse 50

इषुधी चाक्षयैर्बाणै रथं च कपिलक्षणम्। मोक्षयामास बीभत्सुर्मयं यत्र महासुरम्।। व्यवसायो बुद्धिः।।

iṣudhī cākṣayairbāṇai rathaṃ ca kapilakṣaṇam| mokṣayāmāsa bībhatsurmayaṃ yatra mahāsuram|| vyavasāyo buddhiḥ||

Verse 51

स चकार सभां दिव्यां सर्वरत्नसमाचिताम्। तस्यां दुर्योधनो मन्दो लोभं चक्रे सुदुर्मतिः।।

sa cakāra sabhāṃ divyāṃ sarvaratnasamācitām| tasyāṃ duryodhano mando lobhaṃ cakre sudurmatiḥ||

Verse 52

ततोऽक्षैर्वञ्चयित्वा च सौबलेन युधिष्ठिरम्। वनं प्रस्थापयामास सप्तवर्षाणि पञ्च च।।

tato'kṣairvañcayitvā ca saubalena yudhiṣṭhiram| vanaṃ prasthāpayāmāsa saptavarṣāṇi pañca ca||

Verse 53

अज्ञातमेकं राष्ट्रे च ततो वर्षं त्रयोदशम्। ततश्चतुर्दशे वर्षे याचमानाः स्वकं वसु।।

ajñātamekaṃ rāṣṭre ca tato varṣaṃ trayodaśam| tataścaturdaśe varṣe yācamānāḥ svakaṃ vasu||

Verse 54

नालभन्त महाराज ततो युद्धमवर्तत। ततस्ते क्षत्रमुत्साद्य हत्वा दुर्योधनं नृपम्।।

nālabhanta mahārāja tato yuddhamavartata| tataste kṣatramutsādya hatvā duryodhanaṃ nṛpam||

Verse 55

राज्यं विहतभूयिष्ठं प्रत्यपद्यन्त पाण्डवाः। इष्ट्वा क्रतूंश्च विविधानश्वमेधादिकान्बहून्।।

rājyaṃ vihatabhūyiṣṭhaṃ pratyapadyanta pāṇḍavāḥ| iṣṭvā kratūṃśca vividhānaśvamedhādikānbahūn||

Verse 56

धृतराष्ट्रे गते स्वर्गं विदुरे पञ्चतां गते। गमयित्वा क्रियां स्वर्ग्यां राज्ञाममिततेजसाम्।।

dhṛtarāṣṭre gate svargaṃ vidure pañcatāṃ gate| gamayitvā kriyāṃ svargyāṃ rājñāmamitatejasām||

Verse 57

स्वं धाम याते वार्ष्णेये कृष्णदारान्प्ररक्ष्य च। महाप्रस्थानिकं कृत्वा गताः स्वर्गमनुत्तमम्।।

svaṃ dhāma yāte vārṣṇeye kṛṣṇadārānprarakṣya ca| mahāprasthānikaṃ kṛtvā gatāḥ svargamanuttamam||

Verse 58

एवमेतत्पुरावृत्तं तेषामक्लिष्टकर्मणाम्। भेदो राज्यविनाशश्च जयश्च जयतांवर।।

evametatpurāvṛttaṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇām| bhedo rājyavināśaśca jayaśca jayatāṃvara||