Adhyaya 57

Verse 1

सर्पसत्रे हतानां नागानां नामकथनम्।। 1 । शौनक उवाच। ये सर्पाः सर्पसत्रेऽस्मिन्पतिता हव्यवाहने। तेषां नामानि सर्वेषां श्रोतुमिच्छामि सूतज।।

sarpasatre hatānāṃ nāgānāṃ nāmakathanam|| 1 | śaunaka uvāca| ye sarpāḥ sarpasatre'sminpatitā havyavāhane| teṣāṃ nāmāni sarveṣāṃ śrotumicchāmi sūtaja||

Verse 2

सौतिरुवाच। सहस्राणि बहून्यस्मिन्प्रयुतान्यर्बुदानि च। न शक्यं परिसंख्यातुं बहुत्वाद्द्विजसत्तम।।

sautiruvāca| sahasrāṇi bahūnyasminprayutānyarbudāni ca| na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ bahutvāddvijasattama||

Verse 3

यथास्मृति तु नामानि पन्नगानां निबोध मे। उच्यमानानि मुख्यानां हुतानां जातवेदसि।।

yathāsmṛti tu nāmāni pannagānāṃ nibodha me| ucyamānāni mukhyānāṃ hutānāṃ jātavedasi||

Verse 4

वासुकेः कुलजातांस्तु प्राधान्येन निबोध मे। नीलरक्तान्सितान्घोरान्महाकायान्विषोल्बणान्।।

vāsukeḥ kulajātāṃstu prādhānyena nibodha me| nīlaraktānsitānghorānmahākāyānviṣolbaṇān||

Verse 5

अवशान्मातृवाग्दण्डपीडितान्कृपणान्हूतान्। कोटिशो मानसः पूर्णः शलः पालो हलीमकः।।

avaśānmātṛvāgdaṇḍapīḍitānkṛpaṇānhūtān| koṭiśo mānasaḥ pūrṇaḥ śalaḥ pālo halīmakaḥ||

Verse 6

पिच्छलः कौणपश्चक्रः कालवेगः प्रकालनः। हिरण्यबाहुः शरणः कक्षकः कालदन्तकः।।

picchalaḥ kauṇapaścakraḥ kālavegaḥ prakālanaḥ| hiraṇyabāhuḥ śaraṇaḥ kakṣakaḥ kāladantakaḥ||

Verse 7

एते वासुकिजा नागाः प्रविष्टा हव्यवाहने। अन्ये च बहवो विप्र तथा वै कुलसंभवाः। प्रदीप्ताग्नौ हुताःसर्वे घोररूपा महाबलाः।।

ete vāsukijā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhane| anye ca bahavo vipra tathā vai kulasaṃbhavāḥ| pradīptāgnau hutāḥsarve ghorarūpā mahābalāḥ||

Verse 8

तक्षकस्य कुले जातान्प्रवक्ष्यामि निबोध तान्। पुच्छाण्डको मण्डलकः पिण्डसेक्ता रभेणकः।।

takṣakasya kule jātānpravakṣyāmi nibodha tān| pucchāṇḍako maṇḍalakaḥ piṇḍasektā rabheṇakaḥ||

Verse 9

उच्छिखः शरभो भङ्गो बिल्वतेजा विरोहणः। शिली शलकरो मूकः सुकुमारः प्रवेपनः।।

ucchikhaḥ śarabho bhaṅgo bilvatejā virohaṇaḥ| śilī śalakaro mūkaḥ sukumāraḥ pravepanaḥ||

Verse 10

मुद्गरः शिशुरोमा च सुरोमा च महाहनुः। एते तक्षकजा नागाः प्रविष्टा हव्यवाहनम्।।

mudgaraḥ śiśuromā ca suromā ca mahāhanuḥ| ete takṣakajā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam||

Verse 11

पारावतः पारियात्रः पाण्डरो हरिणः कृशः। विहङ्गः शरभो मोदः प्रमोदः संहतापनः।।

pārāvataḥ pāriyātraḥ pāṇḍaro hariṇaḥ kṛśaḥ| vihaṅgaḥ śarabho modaḥ pramodaḥ saṃhatāpanaḥ||

Verse 12

ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम्। कौरव्यकुलजान्नागाञ्शृणु मे त्वं द्विजोत्तम।।

airāvatakulādete praviṣṭā havyavāhanam| kauravyakulajānnāgāñśṛṇu me tvaṃ dvijottama||

Verse 13

एरकः कुण्डलो वेणी वेणीस्कन्धः कुमारकः। बाहुकः शृङ्गबेरश्च धूर्तकः प्रातरातकौ।।

erakaḥ kuṇḍalo veṇī veṇīskandhaḥ kumārakaḥ| bāhukaḥ śṛṅgaberaśca dhūrtakaḥ prātarātakau||

Verse 14

कौरव्यकुलजास्त्वेते प्रविष्टा हव्यवाहनम्। धृतराष्ट्रकुले जाताञ्शृणु नागान्यथातथम्।।

kauravyakulajāstvete praviṣṭā havyavāhanam| dhṛtarāṣṭrakule jātāñśṛṇu nāgānyathātatham||

Verse 15

कीर्त्यमानान्मया ब्रह्मन्वातवेगान्विषोल्बणान्। शङ्कुकर्णः पिठरकः कुठारमुखसेचकौ।।

kīrtyamānānmayā brahmanvātavegānviṣolbaṇān| śaṅkukarṇaḥ piṭharakaḥ kuṭhāramukhasecakau||

Verse 16

पूर्णाङ्गदः पूर्णमुखः प्रहासः शकुनिर्दरिः। अमाहठः कामठकः सुषेणो मानसोऽव्ययः।।

pūrṇāṅgadaḥ pūrṇamukhaḥ prahāsaḥ śakunirdariḥ| amāhaṭhaḥ kāmaṭhakaḥ suṣeṇo mānaso'vyayaḥ||

Verse 17

अष्टावक्रः कोमलकः श्वसनो मौनवेपगः। भैरवो मुण्डवेदाङ्गः पिशङ्गश्चोदपारकः। ऋषभो वेगवान्नागः पिण्डारकमहाहनू।।

aṣṭāvakraḥ komalakaḥ śvasano maunavepagaḥ| bhairavo muṇḍavedāṅgaḥ piśaṅgaścodapārakaḥ| ṛṣabho vegavānnāgaḥ piṇḍārakamahāhanū||

Verse 18

रक्ताङ्गः सर्वसारङ्गः समृद्धपटवासकौ। वराहको वीरणकः सुचित्रश्चित्रवेगिकः।।

raktāṅgaḥ sarvasāraṅgaḥ samṛddhapaṭavāsakau| varāhako vīraṇakaḥ sucitraścitravegikaḥ||

Verse 19

पराशरस्तरुणको मणिः स्कन्धस्तथाऽऽरुणिः। इति नागा मया ब्रह्मन्कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः।।

parāśarastaruṇako maṇiḥ skandhastathā''ruṇiḥ| iti nāgā mayā brahmankīrtitāḥ kīrtivardhanāḥ||

Verse 20

प्राधान्येन बहुत्वात्तु न सर्वे परिकीर्तिताः। एतेषां प्रसवो यश्च प्रसवस्य च सन्ततिः।।

prādhānyena bahutvāttu na sarve parikīrtitāḥ| eteṣāṃ prasavo yaśca prasavasya ca santatiḥ||

Verse 21

न शक्यं परिसंख्यातुं ये दीप्तं पावकं गताः। द्विशीर्षाः पञ्चशीर्षाश्च सप्तशीर्षास्तथाऽपरे। दशशीर्षाः शतशीर्षास्तथान्ये बहुशीर्षकाः।।

na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ ye dīptaṃ pāvakaṃ gatāḥ| dviśīrṣāḥ pañcaśīrṣāśca saptaśīrṣāstathā'pare| daśaśīrṣāḥ śataśīrṣāstathānye bahuśīrṣakāḥ||

Verse 22

कालानलविषा घोरा हुताः शतसहस्रशः। महाकाया महावेगाः शैलशृङ्गसमुच्छ्रयाः।।

kālānalaviṣā ghorā hutāḥ śatasahasraśaḥ| mahākāyā mahāvegāḥ śailaśṛṅgasamucchrayāḥ||

Verse 23

योजनायामविस्तारा द्वियोजनसमायताः। कामरूपाः कामबला दीप्तानलविषोल्बणाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 57 ।।

yojanāyāmavistārā dviyojanasamāyatāḥ| kāmarūpāḥ kāmabalā dīptānalaviṣolbaṇāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ|| 57 ||

Verse 24

दग्धास्तत्र महासत्रे ब्रह्मदण्डनिपाडिताः।।

dagdhāstatra mahāsatre brahmadaṇḍanipāḍitāḥ||