Adhyaya 56

Verse 1

जनमेजय उवाच। बालोऽप्ययं स्थविर इवावभाषते नायं बालः स्थविरोऽयं मतो मे। इच्छाम्यहं वरमस्मै प्रदातुं तन्मे विप्राः संविदध्वं यथावत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 56 ।।

janamejaya uvāca| bālo'pyayaṃ sthavira ivāvabhāṣate nāyaṃ bālaḥ sthaviro'yaṃ mato me| icchāmyahaṃ varamasmai pradātuṃ tanme viprāḥ saṃvidadhvaṃ yathāvat|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ|| 56 ||

Verse 2

सदस्या ऊचुः। यथा च नस्तक्षक एति शीघ्रम्।।

sadasyā ūcuḥ| yathā ca nastakṣaka eti śīghram||

Verse 3

सौतिरुवाच। व्याहर्तुकामे वरदे नृपे द्विजं वरं वृणीष्वेति ततोऽब्युवाच। होता वाक्यं नातिहृष्टान्तरात्मा कर्मण्यस्मिंस्तक्षको नैति तावत्।।

sautiruvāca| vyāhartukāme varade nṛpe dvijaṃ varaṃ vṛṇīṣveti tato'byuvāca| hotā vākyaṃ nātihṛṣṭāntarātmā karmaṇyasmiṃstakṣako naiti tāvat||

Verse 4

जनमेजय उवाच। यथा चेदं कर्म समाप्यते मे यथा च वै तक्षक एति शीघ्रम्। तथा भवन्तः प्रयतन्तु सर्वे परं शक्त्या स हि मे विद्विषाणः।। संविदध्वमैकमत्यं कुरुध्वम्। संवदध्वमित्यपि पाठः।।

janamejaya uvāca| yathā cedaṃ karma samāpyate me yathā ca vai takṣaka eti śīghram| tathā bhavantaḥ prayatantu sarve paraṃ śaktyā sa hi me vidviṣāṇaḥ|| saṃvidadhvamaikamatyaṃ kurudhvam| saṃvadadhvamityapi pāṭhaḥ||

Verse 5

ऋत्विज ऊचुः। यथा शस्त्राणि नः प्राहुर्यथा शंसति पावकः। इन्द्रस्य भवने राजंस्तक्षको भयपीडितः।। विद्विषाणः विद्वेषं कृतवान्। लिटः कान्च। अभ्यासलोप आर्षः।।

ṛtvija ūcuḥ| yathā śastrāṇi naḥ prāhuryathā śaṃsati pāvakaḥ| indrasya bhavane rājaṃstakṣako bhayapīḍitaḥ|| vidviṣāṇaḥ vidveṣaṃ kṛtavān| liṭaḥ kānca| abhyāsalopa ārṣaḥ||

Verse 6

यथा सूतो लोहिताक्षो महात्मा पौराणिको वेदितवान्पुरस्तात्। स राजानं प्राह पृष्टस्तदानीं यथाहुर्विप्रास्तद्वदेतन्नृदेव।।

yathā sūto lohitākṣo mahātmā paurāṇiko veditavānpurastāt| sa rājānaṃ prāha pṛṣṭastadānīṃ yathāhurviprāstadvadetannṛdeva||

Verse 7

पुराणमागम्य ततो ब्रवीम्यहं दत्तं तस्मै वरमिन्द्रेण राजन्। वसेह त्वं मत्सकाशे सुगुप्तो न पावकस्त्वां प्रदहिष्यतीति।। शस्त्राणि शंसनमन्त्रदेवताः।।

purāṇamāgamya tato bravīmyahaṃ dattaṃ tasmai varamindreṇa rājan| vaseha tvaṃ matsakāśe sugupto na pāvakastvāṃ pradahiṣyatīti|| śastrāṇi śaṃsanamantradevatāḥ||

Verse 9

तदा जगामाहिदत्ताभयः प्रभुः।।

tadā jagāmāhidattābhayaḥ prabhuḥ||

Verse 10

भविष्यतीत्येव विचिन्तयानः।।

bhaviṣyatītyeva vicintayānaḥ||

Verse 11

तस्योत्तरीये निहितः स नागो भयोद्विग्नः शर्म नैवाभ्यगच्छत्। ततो राजा मन्त्रविदोऽब्रवीत्पुनः क्रुद्धो वाक्यं तक्षकस्यान्तमिच्छन्।।

tasyottarīye nihitaḥ sa nāgo bhayodvignaḥ śarma naivābhyagacchat| tato rājā mantravido'bravītpunaḥ kruddho vākyaṃ takṣakasyāntamicchan||

Verse 12

जनमेजय उवाच। इन्द्रस्य भवने विप्रा यदि नागः स तक्षकः। तमिन्द्रेणैव सहितं पातयध्यं विभावसौ।।

janamejaya uvāca| indrasya bhavane viprā yadi nāgaḥ sa takṣakaḥ| tamindreṇaiva sahitaṃ pātayadhyaṃ vibhāvasau||

Verse 13

सौतिरुवाच। जनमेजयेन राज्ञा तु नोदितस्तक्षकं प्रति। होता जुहाव तत्रस्थं तक्षकं पन्नगं तथा।।

sautiruvāca| janamejayena rājñā tu noditastakṣakaṃ prati| hotā juhāva tatrasthaṃ takṣakaṃ pannagaṃ tathā||

Verse 14

हूयमाने तथा चैव तक्षकः सपुरन्दरः। आकाशे ददृशे तत्र क्षणेन व्यथितस्तदा।।

hūyamāne tathā caiva takṣakaḥ sapurandaraḥ| ākāśe dadṛśe tatra kṣaṇena vyathitastadā||

Verse 15

पुरन्दरस्तु तं यज्ञं दृष्ट्वोरुभयमाविशत्। हित्वा तु तक्षकं त्रस्तः स्वमेव भवनं ययौ।। पुराणं पूर्वकल्पीयवृत्तान्तम्। आगम्य ज्ञात्वा।।

purandarastu taṃ yajñaṃ dṛṣṭvorubhayamāviśat| hitvā tu takṣakaṃ trastaḥ svameva bhavanaṃ yayau|| purāṇaṃ pūrvakalpīyavṛttāntam| āgamya jñātvā||

Verse 16

इन्द्रे गते तु राजेन्द्र तक्षको भयमोहितः। मन्त्रशक्त्या पावकार्चिस्समीपमवशो गतः। तं दृष्ट्वा ऋत्विजस्तत्र वचनं चेदमब्रुवन्।।

indre gate tu rājendra takṣako bhayamohitaḥ| mantraśaktyā pāvakārcissamīpamavaśo gataḥ| taṃ dṛṣṭvā ṛtvijastatra vacanaṃ cedamabruvan||

Verse 17

ऋत्विज ऊचुः। अयमायाति तूर्णं स तक्षकस्ते वशं नृप। श्रूयतेऽस्य महान्नादो नदतो भैरवं रवम्।।

ṛtvija ūcuḥ| ayamāyāti tūrṇaṃ sa takṣakaste vaśaṃ nṛpa| śrūyate'sya mahānnādo nadato bhairavaṃ ravam||

Verse 18

नूनं मुक्तो वज्रभृता स नागो भ्रष्टो नाकान्मन्त्रवित्रस्तकायः। घूर्णन्नाकाशे नष्टसंज्ञोऽभ्युपैति तीव्रान्निश्वासान्निश्वसन्पन्नगेन्द्रः।।

nūnaṃ mukto vajrabhṛtā sa nāgo bhraṣṭo nākānmantravitrastakāyaḥ| ghūrṇannākāśe naṣṭasaṃjño'bhyupaiti tīvrānniśvāsānniśvasanpannagendraḥ||

Verse 19

वर्तते तव राजेन्द्र कर्मैतद्विधिवत्प्रभो। अस्मै तु द्विजमुख्याय वरं त्वं दातुमर्हसि।।

vartate tava rājendra karmaitadvidhivatprabho| asmai tu dvijamukhyāya varaṃ tvaṃ dātumarhasi||

Verse 20

जनमेजय उवाच। बालाभिरूपस्य तवाप्रमेय वरं प्रयच्छामि यथानुरूपम्। वृणीष्व यत्तेऽभिमतं हृदि स्थितं तत्ते प्रदास्याम्यपि चेददेयम्।। भयं आविशत् प्राप्तवान्।।

janamejaya uvāca| bālābhirūpasya tavāprameya varaṃ prayacchāmi yathānurūpam| vṛṇīṣva yatte'bhimataṃ hṛdi sthitaṃ tatte pradāsyāmyapi cedadeyam|| bhayaṃ āviśat prāptavān||

Verse 21

सौतिरुवाच। पतिष्यमाणे नागेन्द्रे तक्षके जातवेदसि। इदमन्तरमित्येवं तदास्तीकोऽभ्यचोदयत्।।

sautiruvāca| patiṣyamāṇe nāgendre takṣake jātavedasi| idamantaramityevaṃ tadāstīko'bhyacodayat||

Verse 22

आस्तीक उवाच। वरं ददासि चेन्मह्यं वृणोमि जनमेजय। सत्रं ते विरमत्वेतन्न पतेयुरिहोरगाः।।

āstīka uvāca| varaṃ dadāsi cenmahyaṃ vṛṇomi janamejaya| satraṃ te viramatvetanna pateyurihoragāḥ||

Verse 23

एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मन्पारिक्षितस्तु सः। नातिहृष्टमनाश्चेदमास्तीकं वाक्यमब्रवीत्।।

evamuktastadā tena brahmanpārikṣitastu saḥ| nātihṛṣṭamanāścedamāstīkaṃ vākyamabravīt||

Verse 24

सुवर्णं रजतं गाश्च यच्चान्यन्मन्यसे विभो। तत्ते दद्यां वरं विप्र न निवर्तेत्क्रतुर्मम।।

suvarṇaṃ rajataṃ gāśca yaccānyanmanyase vibho| tatte dadyāṃ varaṃ vipra na nivartetkraturmama||

Verse 25

आस्तीक उवाच। सुवर्णं रजतं गाश्च न त्वां राजन्वृणोम्यहम्। सत्रं ते विरमत्वेतत्स्वस्ति मातृकुलस्य नः।।

āstīka uvāca| suvarṇaṃ rajataṃ gāśca na tvāṃ rājanvṛṇomyaham| satraṃ te viramatvetatsvasti mātṛkulasya naḥ||

Verse 26

सौतिरुवाच। आस्तीकेनैवमुक्तस्तु राजा पारिक्षितस्तदा। पुनःपुनरुवाचेदमास्तीकं वदतां वरः।।

sautiruvāca| āstīkenaivamuktastu rājā pārikṣitastadā| punaḥpunaruvācedamāstīkaṃ vadatāṃ varaḥ||

Verse 27

अन्यं वरय भद्रं ते वरं द्विज्वरोत्तम। अयाचत न चाप्यन्यं वरं स भृगुनन्दन।।

anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ dvijvarottama| ayācata na cāpyanyaṃ varaṃ sa bhṛgunandana||

Verse 28

ततो वेदविदस्तात सदस्याः सर्व एव तम्। राजानमूचुः सहिता लभतां ब्राह्मणो वरम्।।

tato vedavidastāta sadasyāḥ sarva eva tam| rājānamūcuḥ sahitā labhatāṃ brāhmaṇo varam||