Adhyaya 54

Verse 1

आस्तीकस्य स्वमात्रा सवादः। वासुकेराश्वासनं च।। 1 ।। आस्तीकस्य सर्पसत्रं प्रति गमनम्।। 2 ।। सौतिरुवाच। तत आहूय पुत्रं स्वं जरत्कारुर्भुजंगमा। वासुकेर्नागराजस्य वचनादिदमब्रवीत्।।

āstīkasya svamātrā savādaḥ| vāsukerāśvāsanaṃ ca|| 1 || āstīkasya sarpasatraṃ prati gamanam|| 2 || sautiruvāca| tata āhūya putraṃ svaṃ jaratkārurbhujaṃgamā| vāsukernāgarājasya vacanādidamabravīt||

Verse 2

अहं तव पितुः पुत्र भ्रात्रा दत्ता निमित्ततः। कालः स चायं संप्राप्तस्तत्कुरुष्व यथातथम्।।

ahaṃ tava pituḥ putra bhrātrā dattā nimittataḥ| kālaḥ sa cāyaṃ saṃprāptastatkuruṣva yathātatham||

Verse 3

आस्तीक उवाच। किंनिमित्तं मम पितुर्दत्ता त्वं मातुलेन मे। तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन श्रुत्वा कर्ताऽस्मि तत्तथा।।

āstīka uvāca| kiṃnimittaṃ mama piturdattā tvaṃ mātulena me| tanmamācakṣva tattvena śrutvā kartā'smi tattathā||

Verse 4

सौतिरुवाच। तत आचष्ट सा तस्मै बान्धवानां हितैषिणी। भगिनी नागराजस्य जरत्कारुरविक्लबा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 54 ।।

sautiruvāca| tata ācaṣṭa sā tasmai bāndhavānāṃ hitaiṣiṇī| bhaginī nāgarājasya jaratkāruraviklabā|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ|| 54 ||

Verse 5

जरत्कारुरुवाच। पन्नगानामशेषाणां माता कद्रूरिति श्रुता। तया शप्ता रुषितया सुता यस्मान्निबोध तत्।।

jaratkāruruvāca| pannagānāmaśeṣāṇāṃ mātā kadrūriti śrutā| tayā śaptā ruṣitayā sutā yasmānnibodha tat||

Verse 6

उच्चैः श्रवाः सोऽश्वराजो यन्मिथ्या न कृतो मम। विनतार्थाय पणिते दासभावाय पुत्रकाः।।

uccaiḥ śravāḥ so'śvarājo yanmithyā na kṛto mama| vinatārthāya paṇite dāsabhāvāya putrakāḥ||

Verse 7

जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथिः। तत्र पञ्चत्वमापन्नाः प्रेतलोकं गमिष्यथ।।

janamejayasya vo yajñe dhakṣyatyanilasārathiḥ| tatra pañcatvamāpannāḥ pretalokaṃ gamiṣyatha||

Verse 8

तां च शप्तवतीं देवः साक्षाल्लोकपितामहः। एवमस्त्विति तद्वाक्यं प्रोवाचानु मुमोद च।।

tāṃ ca śaptavatīṃ devaḥ sākṣāllokapitāmahaḥ| evamastviti tadvākyaṃ provācānu mumoda ca||

Verse 9

वासुकिश्चापि तच्छ्रुत्वा पितामहवचस्तदा। अमृते मथिते तात देवाञ्छरणमीयिवान्।।

vāsukiścāpi tacchrutvā pitāmahavacastadā| amṛte mathite tāta devāñcharaṇamīyivān||

Verse 10

सिद्धार्थाश्च सुराः सर्वे प्राप्यामृतमनुत्तमम्। भ्रातरं मे पुरस्कृत्य पितामहमुपागमन्।।

siddhārthāśca surāḥ sarve prāpyāmṛtamanuttamam| bhrātaraṃ me puraskṛtya pitāmahamupāgaman||

Verse 11

ते तं प्रसादयामासुः सुराः सर्वेऽब्जसंभवम्। राज्ञा वासुकिना सार्धं शापोऽसौन भवेदिति।।

te taṃ prasādayāmāsuḥ surāḥ sarve'bjasaṃbhavam| rājñā vāsukinā sārdhaṃ śāpo'sauna bhavediti||

Verse 12

देवा ऊचुः। वासुकिर्नागराजोऽयं दुःखितो ज्ञातिकारणात्। अभिशापः स मातुस्तु भगवन्न भवेत्कथम्।। आचष्ट व्यक्तं कथितवती। अविक्लबा अनाकुला।।

devā ūcuḥ| vāsukirnāgarājo'yaṃ duḥkhito jñātikāraṇāt| abhiśāpaḥ sa mātustu bhagavanna bhavetkatham|| ācaṣṭa vyaktaṃ kathitavatī| aviklabā anākulā||

Verse 13

ब्रह्मोवाच। जरत्कारुर्जरत्कारुं यां भार्यां समवाप्स्यति। तत्र जातो द्विजः शापान्मोक्षयिष्यति पन्नगान्।।

brahmovāca| jaratkārurjaratkāruṃ yāṃ bhāryāṃ samavāpsyati| tatra jāto dvijaḥ śāpānmokṣayiṣyati pannagān||

Verse 14

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वासुकिः पन्नगोत्तमः। प्रादान्माममरप्रख्य तव पित्रे महात्मने।।

etacchrutvā tu vacanaṃ vāsukiḥ pannagottamaḥ| prādānmāmamaraprakhya tava pitre mahātmane||

Verse 15

प्रागेवानागते काले तस्मात्त्व मय्यजायथाः। अयं स कालः संप्राप्तो भयान्नस्त्रातुमर्हसि।।

prāgevānāgate kāle tasmāttva mayyajāyathāḥ| ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto bhayānnastrātumarhasi||

Verse 16

भ्रातरं चापि मे तस्मात्त्रातुमर्हसि पावकात्। न मोघं तु कृतं तत्स्याद्यदहं तव धीमते। पित्रे दत्ता विमोक्षार्थं कथं वा पुत्र मन्यसे।।

bhrātaraṃ cāpi me tasmāttrātumarhasi pāvakāt| na moghaṃ tu kṛtaṃ tatsyādyadahaṃ tava dhīmate| pitre dattā vimokṣārthaṃ kathaṃ vā putra manyase||

Verse 17

सौतिरुवाच। एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा सास्तीको मातरं तदा। अब्रवीद्दुःखसंतप्तं वासुकिं जीवयन्निव।। अभिशापः शापः।।

sautiruvāca| evamuktastathetyuktvā sāstīko mātaraṃ tadā| abravīdduḥkhasaṃtaptaṃ vāsukiṃ jīvayanniva|| abhiśāpaḥ śāpaḥ||

Verse 18

अहं त्वां मोक्षयिष्यामि वासुके पन्नगोत्तम। तस्माच्छापान्महासत्त्व सत्यमेतद्ब्रवीमि ते।।

ahaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi vāsuke pannagottama| tasmācchāpānmahāsattva satyametadbravīmi te||

Verse 19

भव स्वस्थमना नाग न हि ते विद्यते भयम्। प्रयतिष्ये तथा राजन्यथा श्रेयो भविष्यति।।

bhava svasthamanā nāga na hi te vidyate bhayam| prayatiṣye tathā rājanyathā śreyo bhaviṣyati||

Verse 20

न मे वागनृतं प्राह स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा। तं वै नृपवरं गत्वा दीक्षितं जनमेजयम्।।

na me vāganṛtaṃ prāha svaireṣvapi kuto'nyathā| taṃ vai nṛpavaraṃ gatvā dīkṣitaṃ janamejayam||

Verse 21

वाग्भिर्मङ्गलयुक्ताभिस्तोषयिष्येऽद्य मातुल। यथा स यज्ञो नृपतेर्निवत्रिष्यति सत्तम।।

vāgbhirmaṅgalayuktābhistoṣayiṣye'dya mātula| yathā sa yajño nṛpaternivatriṣyati sattama||

Verse 22

स संभावय नागेन्द्र मयि सर्वं महामते। न ते मयि मनो जातु मिथ्या भवितुमर्हति।। आस्तीक इति पादपूरणार्थः सुलोपः।।

sa saṃbhāvaya nāgendra mayi sarvaṃ mahāmate| na te mayi mano jātu mithyā bhavitumarhati|| āstīka iti pādapūraṇārthaḥ sulopaḥ||

Verse 23

वासुकिरुवाच। आस्तीक परिघूर्णामि हृदयं मे विदीर्यते। दिशो न प्रतिजानामि ब्रह्मदण्डनिपीडितः।। मयि अयमस्मान्मोचयिष्यत्येवरूपो मनःसंकल्पो जातु कदापि मिथ्याऽन्यथा न।।

vāsukiruvāca| āstīka parighūrṇāmi hṛdayaṃ me vidīryate| diśo na pratijānāmi brahmadaṇḍanipīḍitaḥ|| mayi ayamasmānmocayiṣyatyevarūpo manaḥsaṃkalpo jātu kadāpi mithyā'nyathā na||

Verse 24

आस्तीक उवाच। न सन्तापस्त्वया कार्यः कथंचित्पन्नगोत्तम। प्रदीप्ताग्नेः समुत्पन्नं नाशयिष्यामि ते भयम्।।

āstīka uvāca| na santāpastvayā kāryaḥ kathaṃcitpannagottama| pradīptāgneḥ samutpannaṃ nāśayiṣyāmi te bhayam||

Verse 25

ब्रह्मदण्डं महाघोरं कालाग्निसमतेजसम्। नाशयिष्यामि माऽत्र त्वं भयंकार्षीः कथंचन।।

brahmadaṇḍaṃ mahāghoraṃ kālāgnisamatejasam| nāśayiṣyāmi mā'tra tvaṃ bhayaṃkārṣīḥ kathaṃcana||

Verse 26

सौतिरुवाच। ततः स वासुकेर्घोरमपनीय मनोज्वरम्। आधाय चात्मनोऽङ्गेषु जगाम त्वरितो भृशम्।। ब्रह्म वेदः मातृदेवो भवेति मातुराज्ञकरत्वविधानपरस्तदन्यथाकरणप्रयुक्तो दण्डो मातृशापरूपो ब्रह्मदण्डः।।

sautiruvāca| tataḥ sa vāsukerghoramapanīya manojvaram| ādhāya cātmano'ṅgeṣu jagāma tvarito bhṛśam|| brahma vedaḥ mātṛdevo bhaveti māturājñakaratvavidhānaparastadanyathākaraṇaprayukto daṇḍo mātṛśāparūpo brahmadaṇḍaḥ||

Verse 27

जनमेजयस्य तं यज्ञं सर्वैः समुदितं गुणैः। मोक्षाय भुजगेन्द्राणामास्तीको द्विजसत्तमः।।

janamejayasya taṃ yajñaṃ sarvaiḥ samuditaṃ guṇaiḥ| mokṣāya bhujagendrāṇāmāstīko dvijasattamaḥ||

Verse 28

स गत्वाऽपश्यदास्तीको यज्ञायतनमुत्तमम्। वृतं सदस्यैर्बहुभिः सूर्यवह्निसमप्रभैः।।

sa gatvā'paśyadāstīko yajñāyatanamuttamam| vṛtaṃ sadasyairbahubhiḥ sūryavahnisamaprabhaiḥ||

Verse 29

स तत्र वारितो द्वास्थैः प्रविशन्द्विजसत्तमः। अभितुष्टाव तं यज्ञं प्रवेशार्थी परंतपः।।

sa tatra vārito dvāsthaiḥ praviśandvijasattamaḥ| abhituṣṭāva taṃ yajñaṃ praveśārthī paraṃtapaḥ||

Verse 30

स प्राप्य यज्ञायतनं वरिष्ठं द्विजोत्तमः पुण्यकृतां वरिष्ठः। तुष्टाव राजानमनन्तकीर्ति- मृत्विक्सदस्यांश्च तथैव चाग्निम्।।

sa prāpya yajñāyatanaṃ variṣṭhaṃ dvijottamaḥ puṇyakṛtāṃ variṣṭhaḥ| tuṣṭāva rājānamanantakīrti- mṛtviksadasyāṃśca tathaiva cāgnim||