Adhyaya 53

Verse 1

ऋत्विगादिनामकथनम्।। 1 ।। इन्द्रकृतं तक्षकाश्वासनम्।। 2 ।। वासुकेः स्वभगिन्या संवादः।। 3 ।। शौनक उवाच। सर्पसत्रे तदा राज्ञः पाण्डवेयस्य धीमतः। जनमेजयस्य के त्वासन्नृत्विजः परमर्षयः।।

ṛtvigādināmakathanam|| 1 || indrakṛtaṃ takṣakāśvāsanam|| 2 || vāsukeḥ svabhaginyā saṃvādaḥ|| 3 || śaunaka uvāca| sarpasatre tadā rājñaḥ pāṇḍaveyasya dhīmataḥ| janamejayasya ke tvāsannṛtvijaḥ paramarṣayaḥ||

Verse 2

के सदस्या बभूवुश्च सर्पसत्रे सुदारुणे। विषादजननेऽत्यर्थं पन्नगानां महाभय।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 53 ।।

ke sadasyā babhūvuśca sarpasatre sudāruṇe| viṣādajanane'tyarthaṃ pannagānāṃ mahābhaya|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi tripañcāśattamo'dhyāyaḥ|| 53 ||

Verse 3

सर्वं विस्तरशस्तात भवाञ्छंसितुमर्हति। सर्पसत्रविधानज्ञविज्ञेयाः के च सूतज।। सदस्या उपद्रष्टारः।।

sarvaṃ vistaraśastāta bhavāñchaṃsitumarhati| sarpasatravidhānajñavijñeyāḥ ke ca sūtaja|| sadasyā upadraṣṭāraḥ||

Verse 4

सौतिरुवाच। हन्त ते कथयिष्यामि नामानीह मनीषिणाम्। ये ऋत्विजः सदस्याश्च तस्यासन्नृपतेस्तदा।।

sautiruvāca| hanta te kathayiṣyāmi nāmānīha manīṣiṇām| ye ṛtvijaḥ sadasyāśca tasyāsannṛpatestadā||

Verse 5

तत्र होता बभूवाथ ब्राह्मणश्चण्डभार्गवः। च्यवनस्यान्वये ख्यातो जातो वेदविदां वरः।।

tatra hotā babhūvātha brāhmaṇaścaṇḍabhārgavaḥ| cyavanasyānvaye khyāto jāto vedavidāṃ varaḥ||

Verse 6

उद्गाता ब्राह्मणो वृद्धो विद्वान्कौत्सौऽथ जैमिनिः। ब्र्हमाऽभवच्छार्ङ्गरवोऽथाध्वर्युश्चापि पिङ्गलः।।

udgātā brāhmaṇo vṛddho vidvānkautsau'tha jaiminiḥ| brhamā'bhavacchārṅgaravo'thādhvaryuścāpi piṅgalaḥ||

Verse 7

सदस्यश्चाभवद्व्यासः पुत्रशिष्यसहायवान्। उद्दालकः प्रमतकः श्वेतकेतुश्च पिङ्गलः।।

sadasyaścābhavadvyāsaḥ putraśiṣyasahāyavān| uddālakaḥ pramatakaḥ śvetaketuśca piṅgalaḥ||

Verse 8

असितो देवलश्चैव नारदः पर्वतस्तथा। आत्रेयः कुम्डजठरौ द्विजः कालघटस्तथा।।

asito devalaścaiva nāradaḥ parvatastathā| ātreyaḥ kumḍajaṭharau dvijaḥ kālaghaṭastathā||

Verse 9

वात्स्यः श्रुतश्रवा वृद्धो जपस्वाध्यायशीलवान्। कोहलो देवशर्मा च मौद्गल्यः समसौरभः।।

vātsyaḥ śrutaśravā vṛddho japasvādhyāyaśīlavān| kohalo devaśarmā ca maudgalyaḥ samasaurabhaḥ||

Verse 10

एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः। सदस्याश्चाभवंस्तत्र सत्रे पारिक्षितस्य ह।।

ete cānye ca bahavo brāhmaṇā vedapāragāḥ| sadasyāścābhavaṃstatra satre pārikṣitasya ha||

Verse 11

जुह्वत्स्वृत्विक्ष्वथ तदा सर्पसत्रे महाक्रतौ। अहयः प्रापतंस्तत्र घोराः प्राणिभयावहाः।।

juhvatsvṛtvikṣvatha tadā sarpasatre mahākratau| ahayaḥ prāpataṃstatra ghorāḥ prāṇibhayāvahāḥ||

Verse 12

वसामेदोवहाः कुल्या नागानां संप्रवर्तिताः। ववौ गन्धश्च तुमुलो दह्यतामनिशं तदा।।

vasāmedovahāḥ kulyā nāgānāṃ saṃpravartitāḥ| vavau gandhaśca tumulo dahyatāmaniśaṃ tadā||

Verse 13

पततां चैव नागानां धिष्ठितानां तथाम्बरे। अश्रूयतानिशं शब्दः पच्यतां चाग्निना भृशम्।। विधानज्ञेषु विज्ञेयाः श्रेष्ठाः।।

patatāṃ caiva nāgānāṃ dhiṣṭhitānāṃ tathāmbare| aśrūyatāniśaṃ śabdaḥ pacyatāṃ cāgninā bhṛśam|| vidhānajñeṣu vijñeyāḥ śreṣṭhāḥ||

Verse 14

तक्षकस्तु स नागेन्द्रः पुरंदरनिवेशनम्। गतः श्रुत्वैव राजानं दीक्षितं जनमेजयम्।।

takṣakastu sa nāgendraḥ puraṃdaraniveśanam| gataḥ śrutvaiva rājānaṃ dīkṣitaṃ janamejayam||

Verse 15

ततः सर्वं यथावृत्तमाख्याय भुजगोत्तमः। अगच्छच्छरणं भीत आगस्कृत्वा पुरंदरम्।। पच्यतां पच्यमानानाम्।।

tataḥ sarvaṃ yathāvṛttamākhyāya bhujagottamaḥ| agacchaccharaṇaṃ bhīta āgaskṛtvā puraṃdaram|| pacyatāṃ pacyamānānām||

Verse 16

तमिन्द्रः प्राह सुप्रीतो न तवास्तीह तक्षक। भयं नागेन्द्र तस्माद्वै सर्पसत्रात्कदाचन।।

tamindraḥ prāha suprīto na tavāstīha takṣaka| bhayaṃ nāgendra tasmādvai sarpasatrātkadācana||

Verse 17

प्रसादितो मया पूर्वं तवार्थाय पितामहः। तस्मात्तव भयं नास्ति व्येतु तेनसो ज्वरः।।

prasādito mayā pūrvaṃ tavārthāya pitāmahaḥ| tasmāttava bhayaṃ nāsti vyetu tenaso jvaraḥ||

Verse 18

सौतिरुवाच। एवमाश्वासितस्तेन ततः स भुजगोत्तमः। उवास भवने तस्मिञ्शक्रस्य मुदितः सुखी।।

sautiruvāca| evamāśvāsitastena tataḥ sa bhujagottamaḥ| uvāsa bhavane tasmiñśakrasya muditaḥ sukhī||

Verse 19

अजस्रं निपतत्स्वग्नौ नागेषु भृशदुःखितः। अल्पशेषपरीवारो वासुकिः पर्यतप्यत।।

ajasraṃ nipatatsvagnau nāgeṣu bhṛśaduḥkhitaḥ| alpaśeṣaparīvāro vāsukiḥ paryatapyata||

Verse 20

कश्मलं चाविशद्धोरं वासुकिं पन्नगोत्तमम्। स घूर्णमानहृदयो भगिनीमिदमब्रवीत्।।

kaśmalaṃ cāviśaddhoraṃ vāsukiṃ pannagottamam| sa ghūrṇamānahṛdayo bhaginīmidamabravīt||

Verse 21

दह्यन्तेऽङ्गानि मे भद्रे न दिशः प्रतिभान्ति माम्। सीदामीव च संमोहाद्धूर्णतीव च मे मनः।।

dahyante'ṅgāni me bhadre na diśaḥ pratibhānti mām| sīdāmīva ca saṃmohāddhūrṇatīva ca me manaḥ||

Verse 22

दृष्टिर्भ्राम्यति मेऽतीव हृदयं दीर्यतीव च। पतिष्याम्यवशोऽद्याहं तस्मिन्दीप्ते विभावसौ।।

dṛṣṭirbhrāmyati me'tīva hṛdayaṃ dīryatīva ca| patiṣyāmyavaśo'dyāhaṃ tasmindīpte vibhāvasau||

Verse 23

पारिक्षितस्य यज्ञोऽसौ वर्ततेऽस्मज्जिघांसया। व्यक्तं मयाऽभिगन्तव्यं प्रेतराजनिवेशनम्।।

pārikṣitasya yajño'sau vartate'smajjighāṃsayā| vyaktaṃ mayā'bhigantavyaṃ pretarājaniveśanam||

Verse 24

अयं स कालः संप्राप्तो यदर्थमसि मे स्वसः। जरत्करौ(पुरा)मयादत्तात्रायस्वास्मान्सबान्धवान्।।

ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto yadarthamasi me svasaḥ| jaratkarau(purā)mayādattātrāyasvāsmānsabāndhavān||

Verse 25

आस्तीकः किल यज्ञं तं वर्तन्तं भुजगोत्तमे। प्रतिषेत्स्यति मां पूर्वं स्वयमाह पितामहः।।

āstīkaḥ kila yajñaṃ taṃ vartantaṃ bhujagottame| pratiṣetsyati māṃ pūrvaṃ svayamāha pitāmahaḥ||

Verse 26

तद्वत्से ब्रूहि वत्सं स्वं कुमारं वृद्धसंमतम्। ममाद्य त्वं सभृत्यस्य मोक्षार्थं वेदवित्तमम्।।

tadvatse brūhi vatsaṃ svaṃ kumāraṃ vṛddhasaṃmatam| mamādya tvaṃ sabhṛtyasya mokṣārthaṃ vedavittamam||