Adhyaya 50

Verse 1

शून्यारण्ये वृत्तस्य काश्यपतक्षकवृत्तान्तस्योपलब्धिप्रकारकथनम्।। 1 ।। मन्त्रिण ऊचुः। ततः स राजा राजेन्द्र स्कन्धे तस्य भुजंगमम्। मुनेः क्षुत्क्षाम आसज्य स्वपुरं प्रययौ पुनः।।

śūnyāraṇye vṛttasya kāśyapatakṣakavṛttāntasyopalabdhiprakārakathanam|| 1 || mantriṇa ūcuḥ| tataḥ sa rājā rājendra skandhe tasya bhujaṃgamam| muneḥ kṣutkṣāma āsajya svapuraṃ prayayau punaḥ||

Verse 2

ऋषेस्तस्य तु पुत्रोऽभूद्गति जातो महायशाः। शृङ्गी नाम महातेजास्तिग्मवीर्योऽतिकोपनः।।

ṛṣestasya tu putro'bhūdgati jāto mahāyaśāḥ| śṛṅgī nāma mahātejāstigmavīryo'tikopanaḥ||

Verse 3

ब्रह्माणं समुपागम्य मुनिः पूजां चकार ह। सोऽनुज्ञातस्ततस्तत्र शृङ्गी शुश्राव तं तदा।।

brahmāṇaṃ samupāgamya muniḥ pūjāṃ cakāra ha| so'nujñātastatastatra śṛṅgī śuśrāva taṃ tadā||

Verse 4

सख्युः सकाशात्पितरं पित्रा ते धर्षितं पुरा। मृतं सर्पं समासक्तं स्थाणुभूतस्य तस्य तम्।।

sakhyuḥ sakāśātpitaraṃ pitrā te dharṣitaṃ purā| mṛtaṃ sarpaṃ samāsaktaṃ sthāṇubhūtasya tasya tam||

Verse 5

वहन्तं राजशार्दूल स्कन्धेनानपकारिणम्। तपस्विनमतीवाथ तं मुनिप्रवरं नृप।।

vahantaṃ rājaśārdūla skandhenānapakāriṇam| tapasvinamatīvātha taṃ munipravaraṃ nṛpa||

Verse 6

जितेन्द्रियं विशुद्धं च स्थितं कर्मण्यथाद्भुतम्। तपसा द्योतितात्मानं स्वेष्वङ्गेषु यतं तदा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पञ्चाशत्तमोऽध्यायः।। 50 ।।

jitendriyaṃ viśuddhaṃ ca sthitaṃ karmaṇyathādbhutam| tapasā dyotitātmānaṃ sveṣvaṅgeṣu yataṃ tadā|| || iti śrīmanmahābhārate ādiparvaṇi āstīkaparvaṇi pañcāśattamo'dhyāyaḥ|| 50 ||

Verse 7

शुभाचारं शुभकथं सुस्थितं तमलोलुपम्। अक्षुद्रमनसूयं च वृद्धं मौनव्रते स्थितम्। शरण्यं सर्वभूतानां पित्रा विनिकृतं तव।। अङ्गेषु बागादिषु यतं नियतं शमदमवन्तमित्यर्थः।।

śubhācāraṃ śubhakathaṃ susthitaṃ tamalolupam| akṣudramanasūyaṃ ca vṛddhaṃ maunavrate sthitam| śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ pitrā vinikṛtaṃ tava|| aṅgeṣu bāgādiṣu yataṃ niyataṃ śamadamavantamityarthaḥ||

Verse 8

शशापाथ महातेजाः पितरं ते रुषान्वितः। ऋषेः पुत्रो महातेजा बालोऽपि स्थविरद्युतिः।।

śaśāpātha mahātejāḥ pitaraṃ te ruṣānvitaḥ| ṛṣeḥ putro mahātejā bālo'pi sthaviradyutiḥ||

Verse 9

स क्षिप्रमुदकं स्पृष्ट्वा रोषादिदमुवाच ह। पितरं तेऽभिसन्धाय तेजसा प्रज्वलन्निव।।

sa kṣipramudakaṃ spṛṣṭvā roṣādidamuvāca ha| pitaraṃ te'bhisandhāya tejasā prajvalanniva||

Verse 10

अनागसि गुरौ यो मे मृतं सर्पवासृजत्। तं नागस्तक्षकः क्रुद्धस्तेजसा प्रदहिष्यति।।

anāgasi gurau yo me mṛtaṃ sarpavāsṛjat| taṃ nāgastakṣakaḥ kruddhastejasā pradahiṣyati||

Verse 11

आशीविषस्तिग्मतेजा मद्वाक्यबलचोदितः। सप्तरात्रादितः पापं पश्य मे तपसो बलम्।।

āśīviṣastigmatejā madvākyabalacoditaḥ| saptarātrāditaḥ pāpaṃ paśya me tapaso balam||

Verse 12

इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र पिता यत्राऽस्य सोऽभवत्। दृष्ट्वा च पितरं तस्मै तं शापं प्रत्यवेदयत्।।

ityuktvā prayayau tatra pitā yatrā'sya so'bhavat| dṛṣṭvā ca pitaraṃ tasmai taṃ śāpaṃ pratyavedayat||

Verse 13

स चापि मुनिशार्दूलः प्रेरयामास ते पितुः। शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं गुणान्वितम्।।

sa cāpi muniśārdūlaḥ prerayāmāsa te pituḥ| śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ guṇānvitam||

Verse 14

आचख्यौं सत्त्व विश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः। शप्तोऽसि मम पुत्रेण यत्तो भव महीपते।।

ācakhyauṃ sattva viśrānto rājñaḥ sarvamaśeṣataḥ| śapto'si mama putreṇa yatto bhava mahīpate||

Verse 15

तक्षकस्त्वां महाराज तेजसाऽसौ दहिष्यति। श्रुत्वा च तद्वचो घोरं पिता ते जनमेजय।।

takṣakastvāṃ mahārāja tejasā'sau dahiṣyati| śrutvā ca tadvaco ghoraṃ pitā te janamejaya||

Verse 16

यत्तोऽभवत्परित्रस्तस्तक्षकात्पन्नगोत्तमात्। ततस्तस्मिंस्तु दिवसे सप्तमे समुपस्थिते।।

yatto'bhavatparitrastastakṣakātpannagottamāt| tatastasmiṃstu divase saptame samupasthite||

Verse 17

राज्ञः समीपं ब्रह्मर्षिः काश्यपो गन्तुमैच्छत। तं ददर्शाथ नागेन्द्रस्तक्षकः [https://vedastudy.wixsite.com/puranastudy/%E0%A4%A4%E0%A4%95-%E0%A4%B7%E0%A4%95 तक्षकोपरि टिप्पणी] काश्यपं तदा।।

rājñaḥ samīpaṃ brahmarṣiḥ kāśyapo gantumaicchata| taṃ dadarśātha nāgendrastakṣakaḥ [https://vedastudy.wixsite.com/puranastudy/%E0%A4%A4%E0%A4%95-%E0%A4%B7%E0%A4%95 takṣakopari ṭippaṇī] kāśyapaṃ tadā||

Verse 18

तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं त्वरितं द्विजम्। क्व भवांस्त्वरितो याति किं च कार्यं चिकीर्षति।।

tamabravītpannagendraḥ kāśyapaṃ tvaritaṃ dvijam| kva bhavāṃstvarito yāti kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣati||

Verse 19

काश्यप उवाच। यत्र राजा कुरुश्रेष्ठः परिक्षिन्नाम वै द्विज। तक्षकेण भुजंगेन धक्ष्यते किल सोऽद्य वै।।

kāśyapa uvāca| yatra rājā kuruśreṣṭhaḥ parikṣinnāma vai dvija| takṣakeṇa bhujaṃgena dhakṣyate kila so'dya vai||

Verse 20

गच्छाम्यहं तं त्वरितः सद्यः कर्तुमपज्वरम्। मयाऽभिपन्नं तं चापि न सर्पो धर्षयिष्यति।। अक्षुद्रं गम्भीरं। तव पित्रा विनिकृतमपकृतम्।।

gacchāmyahaṃ taṃ tvaritaḥ sadyaḥ kartumapajvaram| mayā'bhipannaṃ taṃ cāpi na sarpo dharṣayiṣyati|| akṣudraṃ gambhīraṃ| tava pitrā vinikṛtamapakṛtam||

Verse 21

तक्षक उवाच। किमर्थं तं मया दष्टं संजीवयितुमिच्छसि। अहं त तक्षको ब्रह्मन्पश्य मे वीर्यमद्भुतम्।।

takṣaka uvāca| kimarthaṃ taṃ mayā daṣṭaṃ saṃjīvayitumicchasi| ahaṃ ta takṣako brahmanpaśya me vīryamadbhutam||

Verse 22

न शक्तस्त्वं मया दष्टं तं संजीवयितुं नृपम्। इत्युक्त्वा तक्षकस्तत्र सोऽदशद्वै वनस्पतिम्।।

na śaktastvaṃ mayā daṣṭaṃ taṃ saṃjīvayituṃ nṛpam| ityuktvā takṣakastatra so'daśadvai vanaspatim||

Verse 23

मन्त्रिण ऊचुः। स दष्टमात्रो नागेन भस्मीभूतोऽभवन्नगः। काश्यपश्च ततो राजन्नजीवयत तं नगम्।।

mantriṇa ūcuḥ| sa daṣṭamātro nāgena bhasmībhūto'bhavannagaḥ| kāśyapaśca tato rājannajīvayata taṃ nagam||

Verse 24

ततस्तं लोभयामास कामं ब्रूहीति तक्षकः। स एवमुक्तस्तं प्राह काश्यपस्तक्षकं पुनः।। अभिपन्नं त्रातं धऱ्षयिष्यत्यमिभविष्यति।।

tatastaṃ lobhayāmāsa kāmaṃ brūhīti takṣakaḥ| sa evamuktastaṃ prāha kāśyapastakṣakaṃ punaḥ|| abhipannaṃ trātaṃ dhaṟṣayiṣyatyamibhaviṣyati||

Verse 25

धनलिप्सुरहं तत्र यामीत्युक्तश्च तेन सः। तमुवाच महात्मानं तक्षकः श्लक्ष्णया गिरा।।

dhanalipsurahaṃ tatra yāmītyuktaśca tena saḥ| tamuvāca mahātmānaṃ takṣakaḥ ślakṣṇayā girā||

Verse 26

यावद्धनं प्रार्थयसे राज्ञस्तस्मात्ततोऽधिकम्। गृहाण मत्त एव त्वं सन्निवर्तस्व चानघ।।

yāvaddhanaṃ prārthayase rājñastasmāttato'dhikam| gṛhāṇa matta eva tvaṃ sannivartasva cānagha||

Verse 27

स एवमुक्तो नागेन काश्यपो द्विपदां वरः। लब्ध्वा वित्तं निववृते तक्षकाद्यावदीप्सितम्।। कामं काम्यमानमर्थम्।।

sa evamukto nāgena kāśyapo dvipadāṃ varaḥ| labdhvā vittaṃ nivavṛte takṣakādyāvadīpsitam|| kāmaṃ kāmyamānamartham||

Verse 28

तस्मिन्प्रतिगते विप्रे छद्मनोपेत्य तक्षकः। तं नृपं नृपतिश्रेष्ठं पितरं धार्मिकं तव।।

tasminpratigate vipre chadmanopetya takṣakaḥ| taṃ nṛpaṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ pitaraṃ dhārmikaṃ tava||

Verse 29

प्रासादस्थं यत्तमपि दग्धवान्विषवह्निना। ततस्त्वं पुरुषव्याघ्र विजयायाभिषेचितः।।

prāsādasthaṃ yattamapi dagdhavānviṣavahninā| tatastvaṃ puruṣavyāghra vijayāyābhiṣecitaḥ||

Verse 30

एतद्दृष्टं श्रुतं चापि यथावन्नृपसत्तम। अस्माभिर्निखिलं सर्वं कथितं तेऽतिदारुणम्।।

etaddṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi yathāvannṛpasattama| asmābhirnikhilaṃ sarvaṃ kathitaṃ te'tidāruṇam||

Verse 31

श्रुत्वा चैतं नरश्रेष्ठ पार्थिवस्य पराभवम्। अस्य चर्षेरुदङ्कस्य विधत्स्व यदनन्तरम्।।

śrutvā caitaṃ naraśreṣṭha pārthivasya parābhavam| asya carṣerudaṅkasya vidhatsva yadanantaram||

Verse 32

सौतिरुवाच। एतस्मिन्नेव काले तु स राजा जनमेजयः। उवाच मन्त्रिणः सर्वानिदं वाक्यमरिदमः।।

sautiruvāca| etasminneva kāle tu sa rājā janamejayaḥ| uvāca mantriṇaḥ sarvānidaṃ vākyamaridamaḥ||

Verse 33

जनमेजय उवाच। अथ तत्कथितं केन यद्वृत्तं तद्वनस्पतौ। आश्चर्यभूतं लोकस्य भस्मराशीकृतं तदा।।

janamejaya uvāca| atha tatkathitaṃ kena yadvṛttaṃ tadvanaspatau| āścaryabhūtaṃ lokasya bhasmarāśīkṛtaṃ tadā||

Verse 34

यद्वृक्षं जीवयामास काश्यपस्तक्षकेण वै। नूनं मन्त्रैर्हतविषो न प्रणश्येत काश्यपात्।।

yadvṛkṣaṃ jīvayāmāsa kāśyapastakṣakeṇa vai| nūnaṃ mantrairhataviṣo na praṇaśyeta kāśyapāt||

Verse 35

चिन्तयामास पापात्मा मनसा पन्नगाधमः। दष्टं यदि मया विप्रः पार्थिवं जीवयिष्यति।।

cintayāmāsa pāpātmā manasā pannagādhamaḥ| daṣṭaṃ yadi mayā vipraḥ pārthivaṃ jīvayiṣyati||

Verse 36

तक्षकः संहतविषो लोके यास्यति हास्यताम्। विचिन्त्यैवं कृता तेन ध्रुवं तुष्टिर्द्विजस्य वै।। द्विपदा पुस्त्राणाम्।।

takṣakaḥ saṃhataviṣo loke yāsyati hāsyatām| vicintyaivaṃ kṛtā tena dhruvaṃ tuṣṭirdvijasya vai|| dvipadā pustrāṇām||

Verse 37

भविष्यति ह्युपायेन यस्य दास्यामि यातनाम्। एकं तु श्रोतुमिच्छामि तद्वृत्तं निर्जने वने।।

bhaviṣyati hyupāyena yasya dāsyāmi yātanām| ekaṃ tu śrotumicchāmi tadvṛttaṃ nirjane vane||

Verse 38

संवादं पन्नगेन्द्रस्य काश्यपस्य च कस्तदा। श्रुतवान्दृष्टवांश्चापि भवत्सु कथमागतम्। श्रुत्वा तस्य विधास्येऽहं पन्नगान्तकरीं मतिम्।।

saṃvādaṃ pannagendrasya kāśyapasya ca kastadā| śrutavāndṛṣṭavāṃścāpi bhavatsu kathamāgatam| śrutvā tasya vidhāsye'haṃ pannagāntakarīṃ matim||

Verse 39

मन्त्रिण ऊचुः। शृणु राजन्यथास्माकं येन तत्कथितं पुरा। समागतं द्विजेन्द्रस्य पन्नगेन्द्रस्य चाध्वनि।। संहतविषः सम्या हतं नष्टं विषं यस्य स तथा संहृतविष इति पाठे स्पष्टोथः।।

mantriṇa ūcuḥ| śṛṇu rājanyathāsmākaṃ yena tatkathitaṃ purā| samāgataṃ dvijendrasya pannagendrasya cādhvani|| saṃhataviṣaḥ samyā hataṃ naṣṭaṃ viṣaṃ yasya sa tathā saṃhṛtaviṣa iti pāṭhe spaṣṭothaḥ||

Verse 40

तस्मिन्वृक्षे नरः कश्चिदिन्धनार्थाय पार्थिव। विचिन्वन्पूर्वमारूढः शुष्कशाखावनस्पतौ।।

tasminvṛkṣe naraḥ kaścidindhanārthāya pārthiva| vicinvanpūrvamārūḍhaḥ śuṣkaśākhāvanaspatau||

Verse 41

न बुध्येतामुभौ तौ च नगस्थं पन्नगद्विजौ। सह तेनैव वृक्षेण भस्मीभूतोऽभवन्नृप।।

na budhyetāmubhau tau ca nagasthaṃ pannagadvijau| saha tenaiva vṛkṣeṇa bhasmībhūto'bhavannṛpa||

Verse 42

द्विजप्रभावाद्राजेन्द्र व्यजीवत्स वनस्पतिः। तेनागम्य द्विजश्रेष्ठ पुंसाऽस्मासु निवेदितम्।।

dvijaprabhāvādrājendra vyajīvatsa vanaspatiḥ| tenāgamya dvijaśreṣṭha puṃsā'smāsu niveditam||

Verse 43

यथा वृत्तं तु तत्सर्वं तक्षकस्य द्विजस्य च। एतत्ते कथितं राजन्यथादृष्टं श्रुतं च यत्। श्रुत्वा च नृपशार्दूल विधत्स्व यदनन्तरम्।।

yathā vṛttaṃ tu tatsarvaṃ takṣakasya dvijasya ca| etatte kathitaṃ rājanyathādṛṣṭaṃ śrutaṃ ca yat| śrutvā ca nṛpaśārdūla vidhatsva yadanantaram||

Verse 44

सौतिरुवाच। मन्त्रिणां तु वचः श्रुत्वा स राजा जनमेजयः। पर्यतप्यत दुःखार्तः प्रत्यपिंषत्करं करे।। समागणं समागमं भावे निष्ठा।।

sautiruvāca| mantriṇāṃ tu vacaḥ śrutvā sa rājā janamejayaḥ| paryatapyata duḥkhārtaḥ pratyapiṃṣatkaraṃ kare|| samāgaṇaṃ samāgamaṃ bhāve niṣṭhā||

Verse 45

निःश्वासमुष्णमसकृद्दीर्घं राजीवलोचनः। मुमोचाश्रूणि च तदा नेत्राभ्यां प्ररुदन्नृपः।।

niḥśvāsamuṣṇamasakṛddīrghaṃ rājīvalocanaḥ| mumocāśrūṇi ca tadā netrābhyāṃ prarudannṛpaḥ||

Verse 46

उवाच च महीपालो दुःखशोकसमन्वितः। दुर्धरं बाष्पमुत्सृज्य स्पृष्ट्वा चापो यथाविधि।।

uvāca ca mahīpālo duḥkhaśokasamanvitaḥ| durdharaṃ bāṣpamutsṛjya spṛṣṭvā cāpo yathāvidhi||

Verse 47

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा निश्चित्य मनसा नृपः। अमर्षी मन्त्रिणः सर्वानिदं वचनमब्रवीत्।।

muhūrtamiva ca dhyātvā niścitya manasā nṛpaḥ| amarṣī mantriṇaḥ sarvānidaṃ vacanamabravīt||

Verse 48

जनमेजय उवाच। श्रुत्वैतद्भवतां वाक्यं पितुर्मे स्वर्गतिं प्रति। निश्चितेयं मम मतिर्या च तां मे निबोधत। अनन्तरं च मन्येऽहं तक्षकाय दुरात्मने।।

janamejaya uvāca| śrutvaitadbhavatāṃ vākyaṃ piturme svargatiṃ prati| niściteyaṃ mama matiryā ca tāṃ me nibodhata| anantaraṃ ca manye'haṃ takṣakāya durātmane||

Verse 49

प्रतिकर्तव्यमित्येवं येन मे हिंसितः पिता। शृङ्गिणं हेतुमात्रं यः कृत्वा दग्ध्वा च पार्थिवम्।।

pratikartavyamityevaṃ yena me hiṃsitaḥ pitā| śṛṅgiṇaṃ hetumātraṃ yaḥ kṛtvā dagdhvā ca pārthivam||

Verse 50

इयं दुरात्मता तस्य काश्यपं यो न्यवर्तयत्। यद्यागच्छेत्स वै विप्रो ननु जीवेत्पिता मम।।

iyaṃ durātmatā tasya kāśyapaṃ yo nyavartayat| yadyāgacchetsa vai vipro nanu jīvetpitā mama||

Verse 51

परिहीयेत किं तस्य यदि जीवेत्स पार्थिवः। काश्यपस्य प्रसादेन मन्त्रिणां विनयेन च।।

parihīyeta kiṃ tasya yadi jīvetsa pārthivaḥ| kāśyapasya prasādena mantriṇāṃ vinayena ca||

Verse 52

स तु वारितवान्मोहात्काश्यपं द्विजसत्तमम्। संजिजीवयिषुं प्राप्तं राजानमपराजितम्।। करं कर निधाय प्रत्यपिंषत्।।

sa tu vāritavānmohātkāśyapaṃ dvijasattamam| saṃjijīvayiṣuṃ prāptaṃ rājānamaparājitam|| karaṃ kara nidhāya pratyapiṃṣat||

Verse 53

महानतिक्रमो ह्येष तक्षकस्य दुरात्मनः। द्विजस्य योऽददद्द्रव्यं मा नृपं जीवयेदिति।।

mahānatikramo hyeṣa takṣakasya durātmanaḥ| dvijasya yo'dadaddravyaṃ mā nṛpaṃ jīvayediti||

Verse 54

उत्तङ्कस्य प्रियं कर्तुमात्मनश्च महत्प्रियम्। भवतां चैव सर्वेषां गच्छाम्यपचितिं पितुः।। मोहान्मदीयसमर्थ्याज्ञानात्।।

uttaṅkasya priyaṃ kartumātmanaśca mahatpriyam| bhavatāṃ caiva sarveṣāṃ gacchāmyapacitiṃ pituḥ|| mohānmadīyasamarthyājñānāt||